3. Соттарда азаматтық істердің қаралуына прокурорлық қадағалау

Бірінші сатылы сотта азаматтық істер бойынша прокурордың қадағалауы сотта талап қою және оны қолдау, сондай – ақ сотта азаматтық істерді қарауға өатысу және қорытынды беру нысанында жузеге асырылады.

Көрсетілген нысандағы заңдардың орындалуын қадағалауды жүзеге асыру кезіндегі прокурор жұмысының ерекшеліктерін қарайық.

Прокцурордың талап қоюы. Прокурор заңның бұзылғанына кінәлі адамдарға мәжбүрлеу шараларын қолдану құқығы жоқ. Бірақ, заң бұзушылықтарды жою, бұзылған құқықтарды және мемлекеттің, кәсіпорындардың, ұйымдардың және азаматтардың заңмен қорғалатын мүдделерін қалпына келтіру қажеттіліктері туындағанда, оның араласпай қалуы мүмкін емес. Осы мақсаттарда оған сот ықпалының нәтижесінде бұзылған заңды қалпына келтіру үшін талап арызбен сотқа шағымдану құқығы берілген. Прокурордың сотқа талап қоюы, оның анықталған заң бұзушылықтарға қолданған шараларының бірі болып табылады.

Істі қозғаған прокурордың іс жүргізу жай - күйі басқа талап берген адамдардан ерекшелейтін бірқатар ерекшеліктермен сипатталады. Прокурор берілген талап бойынша сот шығындарын төлемейді. Оның талап арызды қабылдаудан бас тартуы мүмкін емес. Тек бір жағдайда ғана егер талап қойып жатқан адамда слтқа өтініш беру құқығы болмаса, прокурор талап арызды қабылдаудан бас тартуы мүмкін. Прокурорға қарсы талап қоюға болмайды. Жауапкер прокурордың талап қойған адамына ғана қарсы талап қоя алады. Талап бойынша қабылданған соттың шешімі прокурорға емес, мүддесін қорғау үшін талап қойған адамға таратылады. Прокурор тараптарға тән іс жүргізу әрекеттерін: бітісгершілік келісімін жасауға қүұқылы емес.

Прокурорлар талап қою бойынша өз өкілеттіктерін азаматтардың, ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, қоғамдық және мемлекет мүдделерін қорғау қажет болған жағдайда пайдаланады.

Азаматтық іс жүргізуде заңдардың орындалуын прокурорлық қадағалау амалдарының бірі, прокурордың сотта қаралып жатқан дауға араласуы болып табыладыү

Прокурорлар қандай себептер бойынша талап қойса да, талап қою материалдарын жан – жақты және мұқият әзірлеу керек, ал қажет болған жағдайда, прокурордың талаптары тиісті құжаттармен бекітілуге тиіс.

Талап арыздың нысаны мен мазмұны ҚР АІЖК 150 – бабанда баяндалған талаптарға сәйкес келуі тиіс.

Арызда:

1. арыз берілетін соттың атауы;

2. талап қоюшының атауы, тұрған джері (мекен жайы)

3. жауапкердің атауы, тұрғылықты жері, егер жауапкер зағды тұлға болса, оның тұрған жері;

4. талапр қоюшының құқықтарын, бостандықтарын немесе заңды мүдделерін және оның талап қою талаптарын бұзудың немесе бұзу қаупінің мәні;

5. прокурор өзінің талаптарын негіздейтін мән – жайлар, және прокурормен баяндалған мән – жайлады растайтын дәлелдемелер;

6. егер талап қою бағалауға жатса, талап қоюдың бағасы;

7. бұл заңмен белгіленсе, немесе тараптардың шартында көзделсе, жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібін сақтау туралы мәліметтер;

8. арызға қоса тіркелетін құжаттардың тізбесі көрсетілуге тиіс. Арызға прокурор қол қояды. Талап арыз сотқа жауапкерлердің саны бойынша көшірмелерімен ұсынылады. Талаптың сипаты мен ауырлығына қарай сот прокурорға талап арызға тіркелген құжаттардың көшірмесін әкелуге міндеттеуі мүмкін.

Прокурордың одан арғы жұмысы сотта істі қарауда қатысу және өзінің талаптарын қолдау. Прокурор қойған талап сотта қолданылуы тиіс. Бірақ, прокурор талап арызда баяндалған көзқарастармен және мүддесін қорғау үшін талап қойылған адамның көзқарасымен байланыста болмайды. Прокурор заңдардың орындалуын қадағалауды жүзеге асыратынорганның өкілі ретінде мұндай жағдайларда талапкердің мүдделері емес, заң талаптарының негізінде шығады. Сондықтан, егер прокурор іс құжаттары негізінде талапкер талаптарының негізсіздігі туралы қорытындыға келсе, ол қойылған талаптан толық немесе жартылай бас тартуға құқылы емес, әрі міндетті болады. Бірақ, прокурордың талаптан бас тартуы мүдделі адамның істі қарауды талап ету құқығынан айырмайды.

Қойылған талапты сотта қарау кезінде прокурор тәуелсіз болады. Тәртіп бойынша, прокурорлар қойылған талапты қолдайды, ал егер істің мән – жайлары бойынша талаптан бас тарту немесе негіздемелерді өзгерту, сондай – ақ залалдың мөлшерін төмендету қажет болса, онда прокурор оны істеуге құқылы. Мұндай жағдайларда, прокурор өз көзқарасын наразылық келтерген адаммен, егер ол сотқа қатысатын прокурормен салыстырғанды басшы қызметінде болса да келістіру талап етілмейді. Прокурор сотқа жазбаша құжаттарды ұсынуға құқылы. Қорытынды беру кезінде талап қойған прокурор бірінші болып шығады.

Азаматтық істерді соттарда қарау кезінде прокурордың қатысуы шындыққа негізделген мән – жайларды жан – жақты, толық және объективті зерттелуінің, сондай – ақ сотта заңды және негізді шешім шығарудың маңызды кепілдерінің бірі болып табылады.

Азаматты хабар – ошарсыз кеткен деп тану туралы немесе азаматты қатыс болған деп жариялау туралы істерді сет тек прокурордың қатысуымен ғана қарайды.

«Неке және отбасы туралы» ҚР Заңының 68 – бабына сәйкес, прокурор ата – аналық құқықтан айыру туралы азаматтық істерге қатысуға міндетті. Барлық көрсетілген жағдайларда, соттар істің сотта қаралуына прокурордың қатысуы туралы арнайы ұйғарым шығаруға міндетті емес. Заң талаптары прокурор үшін міндетті.

Басқа санаттағы істер бойынша прокурор істің маңыздылығына, ауырлығына, қоғамдық және әлеуметтік маңызына, аудандағы немесе қаладағы заңдылықтың қаклпына қарай қатысады.

Істің сотта қаралуына қатысумен прокурор құқықтары мен заңды мүдделері бұзылған адамға көмек көрсетеді, олардың қалпына келтірілуіне мүмкіндік тудырады. Прокурордың сот мәжілісіне қатысуы кезінде ол іс құжаттарымен алдын ала танысады. Сондай – ақ, талап арыздың себептерінде прокурор үшін алдын ала анықталған күш болмайды. Дәлелдемелерді зерттеу кезінде олар жоққа шығуы немесе өзгертілуі мүмкін.

Сот мәжілісінде прокурор тараптардың теңдігі мен жарыссөз қағидаттарын сақтауға міндетті. Ол талапкерге, жауапкерге, үшіншү жақтарға, сарапшыларға, өкілдерге сұрақтар қояды.