2.3. Кенорындардың өнеркәсіптік игеруге даярланғандығы

Қатты пайдалы қазба кенорындарының қоры мен бол­жамдық ресурстарының жіктелімінде кенорын өнер- көсіптік игеруге даярланған деп есептеуге болатын жағ- дайлар анықталған. Бұл жағдайларға жататындар:

1. қор ҚМК (қор бойынша Мемлекеттік комиссия) немесе жергілікті қор комиссиясы (жаңа ашылған ке­норын үшін) бекітілген;

2. пайдалы қазбаның заттық қүрамы мен технология­лық қасиеттері, пайдалы компоненттерді айырып алу- дың технологиялық сүлбасын жобалауға жеткілікті түбе- гейлілікпен зерттелген;

3. гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық жағдайлар кенорынды игерудіқ жобасын жасауға жет­кілікті түбегейлілікпен зерттелген;

4. бірінші кезекте игерілуі белгіленген бөлікшелер мейлінше түбегейлі барланған;

5. кен алаңы ауқымында жатқан басқа пайдалы қаз­балар (аршылым таужыныстары, қалдықтар) зерттеліп, олардың пайдалану мүмкіндіктері анықталған және мөлшері есептелген;

6. шаруашылық және түрмыстық сумен қамтамасыз- дау мүмкіндігі бағаланған;

7. қоршағанортаны қорғау мен Жер қойнауын үтым- ды пайдалану бойынша шаралар әзірленген;

8. 425

   бекітілген баланстық қор кенорынның геология­лық қүрылысының күрделілігі бойынша қандай тобы- на жататынына сәйкес эр түрлі категорияларға жіктел- ген (2.1-кесте).

28-152

2.1-кесте

Геологиялық қүрылысы бойынша бөлінетін эр түрлі кенорындар тобы үшін қордың эр түрлі санаттарының арақатынасы, %

Қордың	Металл жөне бейметалл				Көмір мен жанғыш
санаты		пайдалы қазба				тақтатас
	1 топ	2 топ	3 топ	4 топ	1 топ	2 топ	3 топ
А	10	-	-	-	20	-	-
В	20	20	-	-	30	50	-
Сі	70	80	80	50	50	50	100
С2	-	-	20	50	-	-	-

2.4. Қорды есептеу

Геологиялық барлау жүмыстарының барлық кешенін жүргізу нәтижесінде пайдалы қазба кенорнының моделі жасалады. Жүргізілген жүмыстардың түбегейлілігі арт­қан сайын, ең бастысы, оларды жүргізу әдістемесінің оңтайлануына байланысты алынған модель шын нысан- ға сәйкестене береді. Жалпы түрде пайдалы қазба ке­норнының моделіне кіретін эр түрлі графикалық және кестелік материалдар комплексі - тік және көлбеу қима- лардың жүйесі; тік, көлбеу және еңіс жазықтықтардағы проекциялар; блок-диаграммалар; сынамалау нәтиже- лерінің, геофизикалық, гидрогеологиялық және инже- нерлік-геологиялық зерттеулердің кестелері; сондай-ақ кенорынды сипаттайтын басқа да материалдар.

Қорды есептеудің негізгі мақсаты - пайдалы қазба мен пайдалы компоненттердің мөлшерін анықтау. Есеп- теуді оның дәлдігі мен ақиқаттылығын төмендетпей же- ңілдету үшін пайдалы қазба денелерінің пішіні мен пай­далы компоненттер таралуы біршама қарапайым түрге түседі. Қорды есептеу тәсілі мынадай тәсілдерден түра­ды: пайдалы қазбаның денесі контурланады; бүл кон­тур біршама қарапайым пішінді бөлікшелерге бөлінеді. Эр бөлікшеде қорды есептеу үшін бастапқы деректердің біршама біркелкі мәндері анықталады.

Жалпы алғанда пайдалы қазбаның мөлшерін (Q)ecen- теу үшін мына формула қолданылады:

Q=Vd=Smd,

мүндағы, V - пайдалы қазбаның көлемі; S - пайдалы қазба денесінің ауданы; пг - дененің орташа қалыңдығы; d - пайдалы қазбаның орташа тығыздығы;

Пайдалы қазбадағы пайдалы компоненттің (мысалы, кендегі металдың) қоры (Р) мына формула бойынша есеп- теледі:

P=QC/100=SmdC/100, (2.2)

С - есептеу блогындағы пайдалы компоненттің орташа мөлшері.

Келтірілген (4.2.1) және (4.2.2) формулалар бойынша қорды есептеуді жүргізу үшін оларға кіретін бастапқы деректер мыналар:

S - кен денесінің (блоктың, қиманың және т.б.) ауда­ны, м²;

m - пайдалы қазбаның есептеу блогы ауқымындағы орташа қалыңдығы, м ;

С - есептеу блогындағы пайдалы компоненттің мөлшері,

%.

Пайдалы қазба денесінің (блоктың, қиманың, проек- цияның, негіздің, т.б.) ауданы S графикалық материал­дар (план, проекция) бойынша көбінесе аспаптық тәсілмен арнайы аспап - планиметрдің көмегімен анық­талады. Ауданды жуықтап анықтау үшін (планиметр жоқ болса) пайдалы қазба денесі қарапайым геометриялық фигуралар ретінде қарастырылып (егер денелердің неме­се есептеу блоктарының шекаралары түзу сызықтар бол­са), белгілі формулалар арқылы есептеледі немесе палет­ка қолданылады .

(2.1)

Палетка тәсілі іс жүзіиде кез келген конфигурация- лы дененің ауданын біршама жылдам және жеткілікті дәл анықтауға мүмкіндік береді. Палетка - мөлдір мате­риал (мысалы, калька) парағы, оган шаршы тор бойын­ша нүктелер арасындағы қашықтыққа байланысты белгілі бір ауданды сипаттайды (палетка бөлігінің баға-

сы - S₀). Мысал ретінде айтайық, егер нүктелер эр 5 мм сайын көрсетілсе, онда палетка бөлігінің бағасы 1:1000 масштабта 25 м², 1:2000 бен 1:5000 масштабтарда - тиі­сінше 100 ЖӘНӨ 625 м² болады. Пайдалы қазба денесінің (немесе оның бөлігінің) ауданын анықтау үшін палет- каны тиісті графикалық материалдың үстіне салады да контур ішіндегі нүктелер N₁ мен есептеу блогы конту- рындағы орналасқан нүктелер N₂ саны есептеледі:

S=S₀iV₁+S₀AT₂/2, (2.3)

Орташа қалыңдық т әдетте орташа арифметикалық тәсілмен мына формула көмегімен анықталады:

т = т./п, (2.4)

т. - қалыңдықтың і өлшеміндегі жеке мәні, м; п - өлшеу- лердің саны;

Орташа мөлшер С - пайдалы компонент бойынша ор­таша арифметикалық тәсілмен (егер сынамалау интер- валдары мен сынамалар бойынша пайдалы компонент мөлшерінің жекелеген мәндерінің таралуы біршама біркелкі болса) немесе орташа өлшемдік тәсілі бойынша мына формуламен есептеледі:

С= С. х а. /2а., (2.5)

С. - пайдалы компоненттің і сынамадағы мөлшерінің же­келеген мәндері,%; а - мөлшер өлшенетін параметрдің (сынамалау интервалы, қалыңдык, аудан, көлем, тығыз- дық, сынама эсер ететін алқап, т.б.) жекелеген мәндері.

Пайдалы қазбаның орташа тығыздығы техникалық сынамалау нәтижелері бойынша анықталып, орташа арифметикалық тәсіл бойынша (2.4) формула сияқты есептеледі: d — Id_t /п.

Қорды есептеу тәсілдері геометризациялау тәсілдері мен амалдарына байланысты эр түрлі болады. Есептеу тәсілін таңдау пайдалы қазба денесінің пішініне, оның өлшемдеріне, қалыңдығы мен пайдалы компоненттер таралу өзгергіштігінің дәрежесіне, кен үңғымаларының орналасуы мен жиілігіне, сонымен қатар есептеудің прак­тикалық мәселелеріне байланысты. Жалпы саны 20-дан асатын қорды есептеу тәсілдері үш топқа бөлінеді: орта­ша арифметикалық, геологиялық блоктар мен қималар.

Орташа арифметикалық тәсіл, атынан көрініп түрған- дай, қорды есептеудің бастапқы деректерінің орташа мәндерін есептеп, содан кейін олардың негізінде - жал­пы (2.1) және (2.2) формуласы бойынша пайдалы қазба мен пайдалы компоненттері өте әркелкі таралған пайда­лы қазба қорын есептеуге қолданылады. Ол көбінесе негізгі есептеудің дәлдігін есептейтін қосымша тәсіл ретінде пайдаланылады.

Геологиялық блоктар тәсілі бойынша пайдалы қазба денесінің негізгі параметрлер мәндері бойынша жақын болатын бөлікшелері (блоктары) контурланады. Басқаша айтқанда, геологиялық есептеу блогы ауқымында пайда­лы компоненттің мөлшері, дененің қалыңдығы, барлану дәрежесі (барлау торабының жиілігі немесе тығыздығы), жатые жағдайлары, пайдалы қазбаның сорты мен типі, технологиялық қасиеттері, гидрогеологиялық және ин­женерлік-геологиялық жағдайлар, орташа тығыздыгы, аршу жағдайлары мен өндіру біршама бірдей болу керек.

Әрбір геологиялық блок ауқымында бастапқы дерек- тер орташа арифметикалық тәсілмен есептеледі, ал оның ауданы планиметрмен немесе палеткамен анықталады. Блоктагы қор (2.1) және (2.2) формулалар бойынша есеп­теледі. Кенорын бойынша жалпы қор жекелеген блок- тардағы пайдалы қазба (кен) мен пайдалы компонент­тер (металдар) қорын жинақтап қосу жолымен анықта­лады. Ал пайдалы компоненттің орташа мәні (2.2) фор­мула бойынша кері есептеу арқылы шығарылады, яғни:

C=P/Q 100, (2.6)

Қималар тәсілі геологиялық барлау практикасында өте кең қолданылады. Ол іс жүзінде пішіні мен геология­лық қүрылысының күрделілігі эр түрлі кен денелерінің пайдалы қазба қорын жеткілікті қарапайым және дәл есептеуге мүмкіндік береді. Бүл тәсілдің бірнеше түрлес-

тері бар: тік параллель ңималар (2.1-сурет), тік бейпа- раллель ңималар жөне көлбеу параллель қималар.

2.1-сурет. Қималар арқылы қорды есептеу тәсілі (қималардағы кен денесінің ауданы штрихталған)

]

//

2.2-сурет. Тік параллель қималар тәсілімен қорды есептеу сызбасы: а - план; б - кен денесінің созылымы бойынша ңима; -есептеу блоктарьшың үзыңдығы; 1-3 - ңима сызьщтары

Геологиялық қималар пайдалы қазба денесінің жеке­леген бөлікшелерге - есептеу блоктарына жіктейді (2.2- сурет). Шеткі блоктар бір жағынан - бірінші (немесе соңғы) қимамен шектеледі. Ішкі блоктар дене созылымы бойынша қималармен шектеледі, ал қапталдарында - пайдалы қазба денесінің контурымен шектеледі. Осылай- ша, есептеу блоктарының контуры ретінде пайдалы қазба денесінің контуры мен қималары қабылданады.

Пайдалы қазбаның ауданы қималарда жоғарыда атал- ған тәсілдердің бірі арқылы анықталады, ал есептеу бло­гындағы пайдалы қазбаның көлемі төмендегі формула- лардың бірімен есептеледі:

а) призманың	F=(S; + S2H2/2;	(2.7)
б) қиық конустың	VHS2+S3+S2S3)l3/3;	(2.8)
в) сынаның	V=SM 2;	(2.9)
г) конустың	V=S3IJ 3,	(2.10)

мүндағы, Sj, S₂, S₃ - тиісті қималардағы пайдалы қазба­ның ауданы, м² (2.2-сурет); l_v 1₂,1₃,1₄ - қималардың ара қашықтығы немесе қимадан пайдалы қазбаның сына- лану нүктесіне дейінгі қашықтық, м.

Келтірілген (2.7) мен (4.2.8) формула қималар арасын­да орналасқан блоктар көлемін есептеу үшін (2.2-сурет- тегі 2- және 3-блоктар) қолданылады; (2.7) формула көрші қималардағы пайдалы қазбаның аудандары бір-бірінен 40% -дан артық алшақтамаса (2-блок), ал (2.8) формула - көрші қималардағы аудандардың бір-бірінен алшақтығы 40% -дан асса (3-ші блок). Сынаның формуласы (2.9) пай­далы қазбаның сыналануы сызық түрінде болғанда қол­данылады. (2.10) формула шеткі блоктардағы пайда­лы қазба денесі нүктеге айналып сыналанғанда жақсы нәтиже береді (4-блок).

Пайдалы қазбаның орташа мөлшері екі немесе үш кезеңде есептеледі. Алдымен орташа арифметикалық тәсілмен металдың үңғымалар (немесе үңғымалар) бо­йынша мөлшері анықталады. Содан кейін қалыңдыққа орташа салмақтау тәсілімен қимадағы орташа мөлшер есептеледі - (2.5) формула. Үшінші кезеңде аудандық орташа өлшем тәсілімен екі қимаға тірелетін ішкі блок- тар үшін орташа мөлшер есептеледі. Бір қимамен шек- телген шеткі блоктар үшін осы қимадағы орташа мөлшер блок бойынша орташа мөлшер деп қабылданады.

Пайдалы қазба мен пайдалы компоненттердің кено­рын бойынша жалпы коры блоктар бойынша қордың қосындысы болып табылады. Кенорын бойынша пайда­лы компоненттің орташа мөлшері кері есептеу арқылы (2.6) формула бойынша анықталады.