- •Пәннің оқу-әдістемелік кешені «Бейорганикалық және органикалық химия»
- •Глоссарий
- •1.1 Химияның негізгі түсініктері
- •1.3 Газдардың негізгі заңдары
- •Кабдулкаримова к.К., Омарова н.М.,Абекова р.С. Жалпы химия курсы бойынша есептер мен жаттығулар. – Семей,2012 – 3-7 беттер.
- •Химияның негізгі стехиометриялық заңдарын қолдана білу;
- •Сонымен бірге заттың мөлшері «моль» деген ұғымды түсініп,
- •Газдардың заңдарын қолданып, олардың молярлық массаларын анықтауды білу қажет.
- •Омаров т.Т., Танашева м.Р. Бейорганикалық химия.Алматы: жшс рпбк «Дәуір», 2008. 5-26 беттер.
- •Кулажанов к.С., Сулейменова м.Ш. Неорганическая химия. Учебник для студентов специальностей 5в072700 и 5в072800, обучающихся по кредитной технологии/ Алматы: 2012. 17-28 стр.
- •1.Атомдағы электронның энергетикалық жағдайын сипаттайтын төрт квант сандарын;
- •2. Олардың өзара байланысын;
- •3.Атомдағы электрондардың энергетикалық орбитальдардың толтырылуы Паули принципі, Гунд және Клечковский ережелеріне сай жүретіндігін білу керек.
- •Модуль 3. Химиялық процестер жүруінің негізгі заңдылықтары
- •3.2 Гиббс энергиясы және химиялық реакциялар бағыты
- •1.Тура реакцияның жылу эффектісі кері таңбамен алынған кері реакцияның жылу эффектісіне тең.
- •2.Реакцияның жылу эффектісі оның нәтижесінде түзілген заттардың түзілу жылуларының (энтальпияларының) қосындысынан реакцияға қатысатын заттардың түзілу жылуларының қосындысын алып тастағанға тең:
- •4.2 . Гетерогенді және гомогенді жүйелердегі химиялық тепе-теңдік. Ле Шателье принципі .
- •Модуль 4. Ерітінділер. Электролиттер ерітіндісі
- •5.1 Ерітінділер. Ерітінділер концентрациясы. Заттар ерігіштігі
- •5.2 Күшті және әлсіз электролиттер. Сутектік көрсеткіш
- •6.2 Гидролиз түрлері. Гидролиз дәрежесі және константасы
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Модуль 5. Тотығу-тотықсыздану реакциялары. Электродтық потенциалдар
- •7.2 Электрондық баланс әдісімен химиялық реакциялар теңдеулерін құру
- •7.3 Ттр жүруіне көптеген факторлар әсері
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •8. 2 Электр қозғаушы күш және оның өлшем бірлігі
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Дәріс № 9. Электролиз. Катодтық және анодтық процестер.Электролиз заңдары. Коррозия және металдарды коррозиядан қорғау
- •9.2 Коррозияның негізгі түрлері. Коррозия активаторлары және ингибиторлары
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Модуль 6. Химиялық байланыс. Комплексті қосылыстар
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Фосфорды алу, қолданылуы, қосылыстары, қасиеттері
- •12.2 Жалпы сипаттамасы. Фосфорды алу. Фосфордың оттекті және сутекті қосылыстары,қасиеттері, алу. Фосфор қышқылы, қасиеттері, алу, тұздары, қасиеттері
- •Фосфордың металл еместермен қосылыстары
- •Фосфордың металлмен қосылыстары
- •13.2 Алу, қасиеттері, қолданылуы
- •13.3 Қосылыстары, алу, қасиеттері, қолданылуы
- •Оттекті қосылыстар
- •13.4 Халькогендердің жалпы сипаттамасы
- •13.5 Алу, қасиеттері, қолданылуы
- •13. 6 Қосылыстары, алу, қасиеттері, қолданылуы
- •1.Нұрақметов н.Н., Ташенов ә.К. Бейметалдар химиясы.Алматы: жшс рпбк «Дәуір», 2011. 127-223 беттер.
- •2.Кулажанов к.С., Сулейменова м.Ш. Неорганическая химия. Учебник для студентов специальностей 5в072700 и 5в072800, обучающихся по кредитной технологии/ Алматы: 2012. 209-226 стр.
- •3.Кабдулкаримова к.К., Омарова н.М.,Абекова р.С. Жалпы химия курсы бойынша есептер мен жаттығулар. – Семей,2012 – 112-127 беттер.
- •14.2 VII b топша элементтері . Элементтердің жалпы сипаттамасы. Марганецтің оттекті қосылыстары, ерекшеліктері. Рений қосылыстары, қасиеттері, қолданылуы
- •15.2 I b топша элементтері. Жа лпы сипаттамасы, электрондық формулалары. Тотығу дәрежелеріне байланысты қосылыстары. Комплекс қосылыстары, алу, қасиеттері
- •15.3 II b топша элементтері. Табиғатта кездесуі, алу .Элементтердің химиялық қасиеттері, қолданылуы. Қосылыстары, алу, қасиеттері . Комплексті қосылыстары, алу, қасиеттері
- •Осы дәрістер материалдарымен (элементтер химиясы) танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •1. Угай я.А. Неорганическая химия. - м.: Высш.Шк. , 1988. 334 – 349 с., 133 - 137 с.,119 – 125 с.
- •2.Кулажанов к.С., Сулейменова м.Ш. Неорганическая химия. Учебник для студентов специальностей 5в072700 и 5в072800, обучающихся по кредитной технологии/ Алматы: 2012. 209-226 стр.
- •3.Кабдулкаримова к.К., Омарова н.М.,Абекова р.С. Жалпы химия курсы бойынша есептер мен жаттығулар. – Семей,2012 – 138-157 беттер.
- •Үа топшасының элементтері (азот және фосфор)
- •Via(оттегі, күкірт) және viia(хлор, йод) топша элементтері
- •Периодтық жүйедегі vіі а топшасының элементтері (хлор, иод)
- •Тәжірибе №2. Темір (іі) қосылысының тотықсыздандырғыш қасиеті
- •Тәжірибе №3. Темір (ііі) қосылысының тотықтырғыш қасиеттері
- •Тәжірибе №4. Темір тұздарының гидролизі
- •Тәжірибе №5. Кобальт (іі) және никель (іі) гидроксидтері. Гидроксидтерді алу және олардың тотығуы
- •Тәжірибе №6. Кобальттің комплексті қосылыстары
- •Тәжірибе №7 марганец (іі) гидроксидін алу және оның қасиеттері
- •Тәжірибе №8 марганец (іі) қосылысының тотықсыздандырғыш қасиеті
- •Тәжірибе №9 марганец (үіі) қосылысының тотықтырғыш қасиеті
- •Тәжірибе № 10 марганец (іі) тұздарының гидролизі
- •Зертханалық сабақтың тқырыбы № 15 периодтық жүйедегі і в, іі в, уів топшаларының элементтері (мыс, мырыш, кадмий, хром, молибден) зертханалық сабаққа әдістемелік нұсқау
- •Тәжірибе №1: мыстың сұйытылған және концентрлі қышқылдармен әрекеттесуі
- •Тәжірибе №2 мыстың (іі) аз еритін тұздарын алу
- •Тәжірибе №3 мыстың комплексті қосылыстары
- •Тәжірибе №4 мырыш пен кадмий гидроксидтері және олардың қасиеттері
- •Тәжірибе №5 мырыш және кадмий тұздарының гидролизі
- •Тәжірибе №6 хром (ііі) гидроксидін алу және оның қасиеттері
- •Тәжірибе №7 хром (ііі) тұзының тотықсыздандырғыш қасиеттері
- •Тәжірибе №8 хроматтар мен дихроматтар
- •Тәжірибе №9 аз еритін хроматтар алу
- •Тәжірибе №10 хроматтардың тотықтырғыш қасиеттері
- •15.2 Сабақтан алған білімді тексеру сұрақтары
- •Студенттің өздік жұмысына (сөж) арналған тапсырмалар
- •Химиялық байланыстардың түрлері
- •Органикалық реакциялардың түрлері
- •Органикалық қосылыстардың классификациясы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Органикалық химия зертханасында жұмыс орындаудың жалпы ережелері
- •Органикалық қосылыстардың сапалық анализі
- •Қаныққан көмірсутектер (алкандар) Қаныққан көмірсутектердің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Алкандарды алу
- •Физикалық қасиеттері
- •Химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектерді (алкандарды) алу және химиялық қасиеттері
- •Алкандар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Қанықпаған көмірсутектер (алкендер) Этиленді көмірсутектердің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Алу жолдары. Физикалық қасиеттері
- •Физикалық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектерді (алкендерді) алу және химиялық қасиеттері
- •Алкендер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Қанықпаған көмірсутектер. Алкиндер (ацетилен көмірсутектері) Ацетилен көмірсутектерінің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Алу жолдары. Физикалық қасиеттері
- •Химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектерді (этиндерді) алу және химиялық қасиеттері
- •Алкиндер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомериясы және номенклатурасы (атауы)
- •Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Қанықпаған көмірсутектер (алкадиендер) Алкадиен көмірсутектерінің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Дивинилді (бутадиен-1, 3) және изопренді алу
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Алкадиендер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомериясы және номенклатурасы (атауы)
- •Химиялық қасиеттері
- •Алу әдістері
- •Көмірсутектердің галоген туындылары Изомериясы. Номенклатурасы. Физикалық қасиеттері
- •Алу әдістері
- •Физикалық қасиеттері
- •Галоген туындыларының маңызды өкілдері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектердің галоген туындыларын алу
- •Көмірсутектердің галогентуындылары тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Гидроксиқосылыстар және оның туындылары Гидроксиқосылыстардың жіктелуі. Изомериясы. Аталуы
- •Алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Екі атомды спирттер (гликольдер)
- •Алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Үш атомды спирттер
- •Спирттердің қасиеттерін зерттеу
- •Жай эфирлер Жай эфирлердің түзілуі. Оларды алу. Физикалық және химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Алу әдістері
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Жай эфирлер алу және химиялық қасиеттері
- •Спирттер, жай эфирлер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •Оксоқосылыстар. Альдегидтер мен кетондар Альдегидтер мен кетондардың құрылысы, изомериясы, атауы
- •Қаныққан альдегидтер мен кетондар
- •Химиялық қасиеттері
- •Альдегидтер мен кетондарды алу. Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Альдегидтер мен кетондардың қасиеттерін зерттеу
- •Альдегидтер мен кетондар тақырыбы бойынша есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Карбон қышқылдары және оның туындылары Қаныққан карбон қышқылдарының жіктелуі. Атауы
- •Қанықпаған бір негізді қышқылдар. Алу. Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Қанықпаған және қаныққан екі негізді қышқылдар. Алу. Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Карбон қышқылдарының қасиетін зерттеу
- •Карбон қышқылдары тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Күрделі эфирлер. Майлар Күрделі эфирлердің түзілуі. Оларды алу. Физикалық және химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Күрделі эфирлер. Майлар тақырына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Азотты органикалық қосылыстар. Нитроқосылыстар Жалпы формуласы. Изомериясы, жіктелуі, аталуы
- •Алу жолдары
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Алифатты қатарының аминдері
- •Аминдерді алу, қолданылуы
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Нитрилдер және изоцианидтер Изомерия, атауы, алу, қасиеттері
- •Алу жолдары
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Амин қышқылдары
- •Амин қышқылдарының жіктелуі
- •Изомерия
- •Химиялық қасиеттері
- •Алу жолдары
- •Пептидтер және пептиттік байланыстар. Ақуыздар
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Амин қышқылдарының қасиетін зерттеу
- •Аминдер. Амин қышқылдары. Ақуыздар тақырыптарына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу жолдары
- •4. Ақуыздар
- •Ароматты көмірсутектер (арендер) Бензолдың жалпы формуласы. Гомологтық қатары. Изомериясы және номенклатурасы (аталуы)
- •Химиялық қасиеттері
- •Бензол сақинасындағы бағытталу ережесі
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Бензол және оның гомологтарының қасиеттерін зерттеу
- •Ароматты көмірсутектер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Бензол қатарының көмірсутектерін алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Бір атомды фенолдың қосылыстарын алу және қасиеттерін зерттеу
- •Фенолдар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3.Фенолдарды алу әдістері
- •Ароматты аминдер Құрылысы. Номенклатура, изомерия
- •Алу әдістері
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Гетероциклді қосылыстар Жалпы сипаттамасы, физикалық және химиялық қасиеттері
- •Бес мүшелі гетероциклдер
- •Алты мүшелі гетероциклдер
- •Алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Гетероциклді қосылыстар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •Көмірсулар Жалпы мәліметтер, құрылысы
- •Моносахаридтер
- •Химиялық қасиеттері
- •Полисахаридтер, құрылысы. Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсулар. Моно-, ди -, полисахаридтердің химиялық қасиеттері
- •Көмірсулар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу жолдары
- •Жоғары молекулалық қосылыстар Жалпы сипаттама
- •Полимерлерді алу әдістері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- •Органикалық қосылыстардың генетикалық байланысының кестесі
- •Алкандар қатарындағы изомерлер саны
- •Изомерлер түрі
- •Тақырыптарды қорытындылауға арналған есептер мен жаттығулар (тезаурус бойынша тексеру сұрақтары) Вариант 1
- •Вариант 3
- •Вариант 4
- •Вариант 5
- •Вариант 6
- •Вариант 7
- •Вариант 8
- •Вариант 9
- •Вариант 10
- •Вариант 11
- •Вариант 12
- •Вариант 13
3.2 Гиббс энергиясы және химиялық реакциялар бағыты
Химиялық процестердің өздігінен жүру мүмкіндігі екі фактормен анықталады: экзотермиялық реакция әсерінен жүйенің ішкі энергияны азайтуға ұмтылуымен ( -DН) және жылу қозғалысы әсерінен (энтропия – күй функциясының бірлігі) бөлшектер орналасуының ретсіздігінің өсуіне жүйенің ұмтылуымен.
Егер DН температураға аз ғана тәуелді болса, ал энтропия температура өссе, қатты өседі, сондықтан ретсіздіктің өлшемі деп »ТDS алуға болады. Сонда процестің қозғаушы күші екі күштен тұрады: реттілікке ұмтылу (Н) және ретсіздікке ұмтылу ( ТS). p = const , T = const болғанда процестің жалпы қозғаушы күші DG = DH - TDS ; G – Гиббс энергиясы не изобара-изотермиялық потенциал, энтальпиялық және энтропиялық факторлар әсерін біріктіреді.
Жүйе күйін көлем тұрақты болғанда Гельмгольц энергиясы деп аталатын функция анықтайды: DF = DU – T DS.
Гиббс энергиясының өзгерісі процестің өздігінен жүру- жүрмеу мүмкіндігін анықтайды : DG < 0 , процесс термодинамикалық мүмкін; DG > 0 , процесс термодинамикалық мүмкін емес; DG = 0 , реакциялық жүйе тепе- теңдік күйде.
Гиббс энергиясы да, энтропия да жүйе күйінің функциясы:
DS х.р = å S°түз. - å S° түс. ; DGх.р = å DG°түз. - å DG° түс.
Сонымен, DG мәні аз болған сайын осы процестің өздігінен жүруге ұмтылуы көбірек болады, тепе-теңдік күйден алысырақ болады. Мына қатынастан
DG = DH – T DS: a. эндотермиялық реакция (DН > 0) өздігінен жүреді, егер DS> 0 және абсолюттік мәндері | ТDS| > | DH | , DG < 0; б. экзотермиялық реакциялар ( DН < 0) өздігінен жүреді, егер DS > 0 , ал егер DS < 0 болса – жүрмейді , себебі DG > 0 болады.
Химиялық тепе - теңдік кезінде жүйеде Гиббс энергиясының өзгерісі болмайды, яғни DG = 0 , оның мәнімен химиялық реакция тепе - теңдігінің константасы мына теңдеумен байланысады: DG°T = - 2,3 RT lg KT , 298 К (25°С) бұл теңдеу DG°298 = - 5,69 lg K298 . DG° < 0 болу үшін lg K > 0 , яғни К > 1, ал Гиббс энергиясы оң болса, lg K < 0 , яғни К < 1 . Бұл жағдай Гиббс энергиясы теріс болса , тепе – теңдік тура реакция жағына ығысқан, яғни реакция өнімі жоғары; оң болса, тепе – теңдік кері реакция жағына ығысқан, яғни тура реакция өнімі аз болатынын көрсетеді.
1. Химиялық өзгерістер нәтижесінде атомдардың, иондардың, молекулалардың құрылысы өзгертіліп, құрылуымен қатар жылу, жарық, электр энергиясы бөлінеді, яғни химиялық энергия басқа энергия түріне айналады.
Реакцияның энергетикалық эффектісін термохимия зерттейді. Белгілі бір тұрақты қысымда жүретін процесстерді- изобаралы, ал тұрақты көлемді жүретін процесстерді- изохоралы процесстер деп айтады.
Жүйенің ішкі энегиясы (U) - молекуланың, атом ядросының, электрондарының қозғалысының толық энергиясынан, молекулалық әрекеттесу энергиясынан және т.б. энергиялардан тұрады.
Термодинамиканың бірінші заңы- энергия сақталу заңының жеке көрінісі болып есептеледі және оған мынадай анықтама беруге болады.
ӘР ТҮРЛІ ЭНЕРГИЯ БІР-БІРІНЕ ТЕК ҚАНА ЭКВИВАЛЕНТТІ МӨЛШЕРДЕ ЖӘНЕ ӘРҚАШАН БІРДЕЙ ҚАТЫНАСТА АУЫСАДЫ.
Мысалы: берілген жүйе жылу сіңіру нәтижесінде І жағдайдан 2 жағдайға ауысады делік. Сіңірілген жылу жүйенің ішкі энергиясының өзгеруіне және сыртқы күштерге қарсы жұмыс (А) атқару үшін жұмсалады.
Q= ΔU + A
Келтірілген теңдеу термодинамиканың бірінші заңының математикалық өрнегі немесе термодинамикаға қолданылған энергия сақтау заңының көрінісі.
Изобаралы-изотермиялық процесс үшін жұмсалатын жылу мөлшері жүйенің энтальпиясын өзгертуге, ал изохоралы-изотермиялық реакциялар жүрген кезде-жүйенің ішкі энергиясының өзгеруіне ΔU жұмсалады: Qp= ΔH Qv= ΔU.
Химиялық реакциялар жылу шығару не жылу сіңіру арқылы жүреді. Жылу шығара жүретін реакцияларды,экзотермиялық жылу сіңіре жүретін реакцияларды эндотнрмиялықдеп атайды.
Химиялық реакцияларға қатысатын және түзілетін заттармен бірге реакцияның жылу эффектісі көрсетілген теңдеулерді термохимиялық теңдеулер дейді.
Реакциялардың жылу эффектілерін сан жағынан зерттейтін химияның бір бөлімін термохимия деп атайды.
2. Термохимияның негізгі заңын 1840 жылы орыс ғалымы Г.И.Гесс ашты, Гесс заңы былай айтылады: РЕАКЦИЯНЫҢ ЖЫЛУ ЭФФЕКТІСІ - РЕАКЦИЯНЫҢ ҚАНДАЙ ЖОЛМЕН ЖҮРУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЕМЕС, ТЕК РЕАКЦИЯҒА ҚАТЫСАТЫН БАСТАПҚЫ ЗАТТАРДЫҢ ЖӘНЕ РЕАКЦИЯ НӘТИЖЕСІНДЕ ТҮЗІЛЕТІН ЗАТТАРДЫҢ ТҮРІНЕ ЖӘНЕ КҮЙІНЕ ҒАНА БАЙЛАНЫСТЫ.
Мысалы: Сграфит + О2 (г) = СО2(г) ΔН1 1-әдіс
Сграфит +1/2 О2(г) = СО(г) +1/2 О2(г) = СО2(г) 2-әдіс
ΔН2 ΔН3
Екі әдісте де графит және газ күйіндегі оттегі қосылады, нәтижесінде көміртегі (СО2) оксиді түзіледі, сондықтан:
ΔН1 = ΔН2 + ΔН3
Г.И.Гесс заңынан біршене салдар шығады:
