- •Пәннің оқу-әдістемелік кешені «Бейорганикалық және органикалық химия»
- •Глоссарий
- •1.1 Химияның негізгі түсініктері
- •1.3 Газдардың негізгі заңдары
- •Кабдулкаримова к.К., Омарова н.М.,Абекова р.С. Жалпы химия курсы бойынша есептер мен жаттығулар. – Семей,2012 – 3-7 беттер.
- •Химияның негізгі стехиометриялық заңдарын қолдана білу;
- •Сонымен бірге заттың мөлшері «моль» деген ұғымды түсініп,
- •Газдардың заңдарын қолданып, олардың молярлық массаларын анықтауды білу қажет.
- •Омаров т.Т., Танашева м.Р. Бейорганикалық химия.Алматы: жшс рпбк «Дәуір», 2008. 5-26 беттер.
- •Кулажанов к.С., Сулейменова м.Ш. Неорганическая химия. Учебник для студентов специальностей 5в072700 и 5в072800, обучающихся по кредитной технологии/ Алматы: 2012. 17-28 стр.
- •1.Атомдағы электронның энергетикалық жағдайын сипаттайтын төрт квант сандарын;
- •2. Олардың өзара байланысын;
- •3.Атомдағы электрондардың энергетикалық орбитальдардың толтырылуы Паули принципі, Гунд және Клечковский ережелеріне сай жүретіндігін білу керек.
- •Модуль 3. Химиялық процестер жүруінің негізгі заңдылықтары
- •3.2 Гиббс энергиясы және химиялық реакциялар бағыты
- •1.Тура реакцияның жылу эффектісі кері таңбамен алынған кері реакцияның жылу эффектісіне тең.
- •2.Реакцияның жылу эффектісі оның нәтижесінде түзілген заттардың түзілу жылуларының (энтальпияларының) қосындысынан реакцияға қатысатын заттардың түзілу жылуларының қосындысын алып тастағанға тең:
- •4.2 . Гетерогенді және гомогенді жүйелердегі химиялық тепе-теңдік. Ле Шателье принципі .
- •Модуль 4. Ерітінділер. Электролиттер ерітіндісі
- •5.1 Ерітінділер. Ерітінділер концентрациясы. Заттар ерігіштігі
- •5.2 Күшті және әлсіз электролиттер. Сутектік көрсеткіш
- •6.2 Гидролиз түрлері. Гидролиз дәрежесі және константасы
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Модуль 5. Тотығу-тотықсыздану реакциялары. Электродтық потенциалдар
- •7.2 Электрондық баланс әдісімен химиялық реакциялар теңдеулерін құру
- •7.3 Ттр жүруіне көптеген факторлар әсері
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •8. 2 Электр қозғаушы күш және оның өлшем бірлігі
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Дәріс № 9. Электролиз. Катодтық және анодтық процестер.Электролиз заңдары. Коррозия және металдарды коррозиядан қорғау
- •9.2 Коррозияның негізгі түрлері. Коррозия активаторлары және ингибиторлары
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Модуль 6. Химиялық байланыс. Комплексті қосылыстар
- •Осы дәріс материалымен танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •Фосфорды алу, қолданылуы, қосылыстары, қасиеттері
- •12.2 Жалпы сипаттамасы. Фосфорды алу. Фосфордың оттекті және сутекті қосылыстары,қасиеттері, алу. Фосфор қышқылы, қасиеттері, алу, тұздары, қасиеттері
- •Фосфордың металл еместермен қосылыстары
- •Фосфордың металлмен қосылыстары
- •13.2 Алу, қасиеттері, қолданылуы
- •13.3 Қосылыстары, алу, қасиеттері, қолданылуы
- •Оттекті қосылыстар
- •13.4 Халькогендердің жалпы сипаттамасы
- •13.5 Алу, қасиеттері, қолданылуы
- •13. 6 Қосылыстары, алу, қасиеттері, қолданылуы
- •1.Нұрақметов н.Н., Ташенов ә.К. Бейметалдар химиясы.Алматы: жшс рпбк «Дәуір», 2011. 127-223 беттер.
- •2.Кулажанов к.С., Сулейменова м.Ш. Неорганическая химия. Учебник для студентов специальностей 5в072700 и 5в072800, обучающихся по кредитной технологии/ Алматы: 2012. 209-226 стр.
- •3.Кабдулкаримова к.К., Омарова н.М.,Абекова р.С. Жалпы химия курсы бойынша есептер мен жаттығулар. – Семей,2012 – 112-127 беттер.
- •14.2 VII b топша элементтері . Элементтердің жалпы сипаттамасы. Марганецтің оттекті қосылыстары, ерекшеліктері. Рений қосылыстары, қасиеттері, қолданылуы
- •15.2 I b топша элементтері. Жа лпы сипаттамасы, электрондық формулалары. Тотығу дәрежелеріне байланысты қосылыстары. Комплекс қосылыстары, алу, қасиеттері
- •15.3 II b топша элементтері. Табиғатта кездесуі, алу .Элементтердің химиялық қасиеттері, қолданылуы. Қосылыстары, алу, қасиеттері . Комплексті қосылыстары, алу, қасиеттері
- •Осы дәрістер материалдарымен (элементтер химиясы) танысқан соң, мына мағлұматтарды :
- •1. Угай я.А. Неорганическая химия. - м.: Высш.Шк. , 1988. 334 – 349 с., 133 - 137 с.,119 – 125 с.
- •2.Кулажанов к.С., Сулейменова м.Ш. Неорганическая химия. Учебник для студентов специальностей 5в072700 и 5в072800, обучающихся по кредитной технологии/ Алматы: 2012. 209-226 стр.
- •3.Кабдулкаримова к.К., Омарова н.М.,Абекова р.С. Жалпы химия курсы бойынша есептер мен жаттығулар. – Семей,2012 – 138-157 беттер.
- •Үа топшасының элементтері (азот және фосфор)
- •Via(оттегі, күкірт) және viia(хлор, йод) топша элементтері
- •Периодтық жүйедегі vіі а топшасының элементтері (хлор, иод)
- •Тәжірибе №2. Темір (іі) қосылысының тотықсыздандырғыш қасиеті
- •Тәжірибе №3. Темір (ііі) қосылысының тотықтырғыш қасиеттері
- •Тәжірибе №4. Темір тұздарының гидролизі
- •Тәжірибе №5. Кобальт (іі) және никель (іі) гидроксидтері. Гидроксидтерді алу және олардың тотығуы
- •Тәжірибе №6. Кобальттің комплексті қосылыстары
- •Тәжірибе №7 марганец (іі) гидроксидін алу және оның қасиеттері
- •Тәжірибе №8 марганец (іі) қосылысының тотықсыздандырғыш қасиеті
- •Тәжірибе №9 марганец (үіі) қосылысының тотықтырғыш қасиеті
- •Тәжірибе № 10 марганец (іі) тұздарының гидролизі
- •Зертханалық сабақтың тқырыбы № 15 периодтық жүйедегі і в, іі в, уів топшаларының элементтері (мыс, мырыш, кадмий, хром, молибден) зертханалық сабаққа әдістемелік нұсқау
- •Тәжірибе №1: мыстың сұйытылған және концентрлі қышқылдармен әрекеттесуі
- •Тәжірибе №2 мыстың (іі) аз еритін тұздарын алу
- •Тәжірибе №3 мыстың комплексті қосылыстары
- •Тәжірибе №4 мырыш пен кадмий гидроксидтері және олардың қасиеттері
- •Тәжірибе №5 мырыш және кадмий тұздарының гидролизі
- •Тәжірибе №6 хром (ііі) гидроксидін алу және оның қасиеттері
- •Тәжірибе №7 хром (ііі) тұзының тотықсыздандырғыш қасиеттері
- •Тәжірибе №8 хроматтар мен дихроматтар
- •Тәжірибе №9 аз еритін хроматтар алу
- •Тәжірибе №10 хроматтардың тотықтырғыш қасиеттері
- •15.2 Сабақтан алған білімді тексеру сұрақтары
- •Студенттің өздік жұмысына (сөж) арналған тапсырмалар
- •Химиялық байланыстардың түрлері
- •Органикалық реакциялардың түрлері
- •Органикалық қосылыстардың классификациясы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Органикалық химия зертханасында жұмыс орындаудың жалпы ережелері
- •Органикалық қосылыстардың сапалық анализі
- •Қаныққан көмірсутектер (алкандар) Қаныққан көмірсутектердің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Алкандарды алу
- •Физикалық қасиеттері
- •Химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектерді (алкандарды) алу және химиялық қасиеттері
- •Алкандар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Қанықпаған көмірсутектер (алкендер) Этиленді көмірсутектердің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Алу жолдары. Физикалық қасиеттері
- •Физикалық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектерді (алкендерді) алу және химиялық қасиеттері
- •Алкендер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Қанықпаған көмірсутектер. Алкиндер (ацетилен көмірсутектері) Ацетилен көмірсутектерінің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Алу жолдары. Физикалық қасиеттері
- •Химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектерді (этиндерді) алу және химиялық қасиеттері
- •Алкиндер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомериясы және номенклатурасы (атауы)
- •Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Қанықпаған көмірсутектер (алкадиендер) Алкадиен көмірсутектерінің гомологтық қатары. Жалпы формуласы. Изомериясы. Номенклатурасы
- •Дивинилді (бутадиен-1, 3) және изопренді алу
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Алкадиендер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомериясы және номенклатурасы (атауы)
- •Химиялық қасиеттері
- •Алу әдістері
- •Көмірсутектердің галоген туындылары Изомериясы. Номенклатурасы. Физикалық қасиеттері
- •Алу әдістері
- •Физикалық қасиеттері
- •Галоген туындыларының маңызды өкілдері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсутектердің галоген туындыларын алу
- •Көмірсутектердің галогентуындылары тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Гидроксиқосылыстар және оның туындылары Гидроксиқосылыстардың жіктелуі. Изомериясы. Аталуы
- •Алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Екі атомды спирттер (гликольдер)
- •Алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Үш атомды спирттер
- •Спирттердің қасиеттерін зерттеу
- •Жай эфирлер Жай эфирлердің түзілуі. Оларды алу. Физикалық және химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Алу әдістері
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Жай эфирлер алу және химиялық қасиеттері
- •Спирттер, жай эфирлер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •Оксоқосылыстар. Альдегидтер мен кетондар Альдегидтер мен кетондардың құрылысы, изомериясы, атауы
- •Қаныққан альдегидтер мен кетондар
- •Химиялық қасиеттері
- •Альдегидтер мен кетондарды алу. Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Альдегидтер мен кетондардың қасиеттерін зерттеу
- •Альдегидтер мен кетондар тақырыбы бойынша есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Карбон қышқылдары және оның туындылары Қаныққан карбон қышқылдарының жіктелуі. Атауы
- •Қанықпаған бір негізді қышқылдар. Алу. Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Қанықпаған және қаныққан екі негізді қышқылдар. Алу. Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Карбон қышқылдарының қасиетін зерттеу
- •Карбон қышқылдары тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Күрделі эфирлер. Майлар Күрделі эфирлердің түзілуі. Оларды алу. Физикалық және химиялық қасиеттері. Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Күрделі эфирлер. Майлар тақырына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу әдістері
- •Азотты органикалық қосылыстар. Нитроқосылыстар Жалпы формуласы. Изомериясы, жіктелуі, аталуы
- •Алу жолдары
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Қолданылуы
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Алифатты қатарының аминдері
- •Аминдерді алу, қолданылуы
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Нитрилдер және изоцианидтер Изомерия, атауы, алу, қасиеттері
- •Алу жолдары
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Амин қышқылдары
- •Амин қышқылдарының жіктелуі
- •Изомерия
- •Химиялық қасиеттері
- •Алу жолдары
- •Пептидтер және пептиттік байланыстар. Ақуыздар
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Амин қышқылдарының қасиетін зерттеу
- •Аминдер. Амин қышқылдары. Ақуыздар тақырыптарына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу жолдары
- •4. Ақуыздар
- •Ароматты көмірсутектер (арендер) Бензолдың жалпы формуласы. Гомологтық қатары. Изомериясы және номенклатурасы (аталуы)
- •Химиялық қасиеттері
- •Бензол сақинасындағы бағытталу ережесі
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Бензол және оның гомологтарының қасиеттерін зерттеу
- •Ароматты көмірсутектер тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Бензол қатарының көмірсутектерін алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Бір атомды фенолдың қосылыстарын алу және қасиеттерін зерттеу
- •Фенолдар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •1. Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3.Фенолдарды алу әдістері
- •Ароматты аминдер Құрылысы. Номенклатура, изомерия
- •Алу әдістері
- •Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Гетероциклді қосылыстар Жалпы сипаттамасы, физикалық және химиялық қасиеттері
- •Бес мүшелі гетероциклдер
- •Алты мүшелі гетероциклдер
- •Алу әдістері
- •Химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Гетероциклді қосылыстар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •Көмірсулар Жалпы мәліметтер, құрылысы
- •Моносахаридтер
- •Химиялық қасиеттері
- •Полисахаридтер, құрылысы. Физикалық және химиялық қасиеттері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- •Көмірсулар. Моно-, ди -, полисахаридтердің химиялық қасиеттері
- •Көмірсулар тақырыбына есептер мен жаттығулар
- •Изомерия және номенклатура
- •2. Химиялық қасиеттері
- •3. Алу жолдары
- •Жоғары молекулалық қосылыстар Жалпы сипаттама
- •Полимерлерді алу әдістері
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- •Органикалық қосылыстардың генетикалық байланысының кестесі
- •Алкандар қатарындағы изомерлер саны
- •Изомерлер түрі
- •Тақырыптарды қорытындылауға арналған есептер мен жаттығулар (тезаурус бойынша тексеру сұрақтары) Вариант 1
- •Вариант 3
- •Вариант 4
- •Вариант 5
- •Вариант 6
- •Вариант 7
- •Вариант 8
- •Вариант 9
- •Вариант 10
- •Вариант 11
- •Вариант 12
- •Вариант 13
Гетероциклді қосылыстар Жалпы сипаттамасы, физикалық және химиялық қасиеттері
Құрамында көміртегіден басқа да элемент атомдары бар сақиналы қосылыстарды гетероциклді қосылыстар деп атайды, яғни көміртегімен бірге цикл құруға қатысатын атомдарды гетероатомдар деп атайды. Олар көбінесе азот, оттегі, күкірт атомдары болады. Гетероатомдар санына байланысты моно-, ди-, три- т.б. гетероатомды сақиналар болады. Кей гетероциклдер алифатты қосылыстарға жақын болса, кейбіреулері ароматты көмірсутектерге жақын. Қасиеттері бензолға жақын, сондықтан гетероциклдер көбінесе алмасу реакцияларына түседі, ал қосылу реакцияларына азырақ түседі. Бензолға тән галогендеу, сульфирлеу, нитрлеу, Фридель-Крафтс реакцияларына да түседі. Гетероциклдер циклдің ашылу реакциясына және гетероатомдардың алмасу реакцияларына түсе алады, бірақ гетероциклдер тотықтырғыштарға да, тотықсыздандырғыштарға да тұрақты, сондықтан тотығу-тотықсыздану реакцияларына түсулері қиын.
Гетероциклді қосылыстар витаминдердің, нуклеин қышқылдарының, алкалоидтардың, бояулардың, дәрі- дәрмек заттарының, ферменттердің құрамына кіреді, сондықтан олар өте маңызды органикалық қосылыстарға жатады. Гетероциклді қосылыстар циклдегі атомдардың жалпы саны бойынша, содан кейін гетероатомының саны мен түрі бойынша топтарға бөлінеді. Бір гетероатомы бар циклде номерлеу сол гетероатомнан басталады, егер бірнешеу болса, номерлеу былай жүреді О, S, N , егер NH болса, онда О, S, NН, N белгіленеді.
Бес мүшелі гетероциклдер
а) бір гетероатомды: фуран - циклде оттегі, тиофен - циклде күкірт, пиррол – циклде NH болады.
ә) екі гетероатомды: пиразол, имидазол, тиазол, оксазол деп аталады.
|
|
|
|
пиразол |
имидазол |
тиазол |
оксазол |
Алты мүшелі гетероциклдер
а) бір гетероатомды: пиран, пиридин, пиперидин
|
|
|
Пиран |
Пиридин |
Пиперидин |
ә) екі гетероатомды:пиридазин, пиразин, пиримидин
|
|
|
Пиридазин |
Пиримидин |
Пиразин |
Басқа циклдермен біріккен гетероциклдер: индол (бензпиррол), пурин, хинолин болады.
|
|
|
Индол |
Хинолин |
Пурин |
Гетероциклдерді атау үшін –окса(О), -тиа- (S), - аза- (N) қолданылады.
Пиррол және оның туындылары гемоглобиннің (адам және жануарлар ағзаларында оттегіні тасымалдаушы рөлін атқаратын, қанды бояушы зат), сондай-ақ хлорофиллдің құрамына кіреді.
Тиофен қалыпты жағдайда түссіз сұйық зат, қайнау температурасы 840С, суда ерімейді. Тиофен тас көмір шайырының құрамында болады. Оның туындылары ихтиол, медицинада тері ауруларын емдеу үшін қолданылады.
Фуран түссіз сұйық зат, 320С температурада қайнайды. Фуранның маңызды туындыларының бірі фурфурол болып табылады. Фурфуролды қағаз өнеркәсібі қалдықтарының құрамындағы пентозаларды минералды қышқылдармен қыздыру арқылы алады. Фурфурол- өткір иісті, майлы сұйықтық, қайнау температурасы 1620С. Фурфурол пластмасса алуда қолданылады.
Екі гетероатомы бар бес мүшелі гетероциклді қосылыстарға пиразол мен имидазол жатады.
Пиразол пиррол сияқты әлсіз қышқыл, оңай сульфирлеу, нитрлеу, галогендеу реакциясына түседі. Пиразолдың туындылары медицинада дәрі- дәрмек ретінде қолданылады (антипирин, пирамидон т.б.).
Имидазол- күшті негіздік қасиет көрсетеді. Имидазолдың маңызды табиғи туындыларының бірі ақуыздың (белоктың) амин қышқылы- гистидин. Гистидин ферменттердің әсерінен ыдырап, гистаминге айналады.
Гистамин- күшті физиологиялық әсерлі зат. Оның аз концентрациясы қан қысымын төмендетеді және қан тамырларын ұлғайтады.
Құрамында бір гетероатомы бар алты мүшелі гетероциклдерге пиридин, ал біріккен гетероциклге хинолин жатады.
Пиридин - түссіз, өткір иісті сұйықтық, қайнау температурасы 115,40С. Сумен, органикалық еріткіштермен жақсы араласады, сондықтан органикалық және бейорганикалық заттарға еріткіш болып табылады. Пиридин және оның туындылары әлсіз негіздер, органикалық, минералды қышқылдармен әрекеттесіп, кристалды тұздар түзеді. Пиридинді тотықсыздандырғанда, пиперидин түзіледі. Пиридин және оның туындыларын тас көмір шайырынан немесе жануарлар сүйектерін құрғақ айдау арқылы алады. Синтетикалық пиридинді ацетилен мен көгерткіш қышқылды әрекеттестіру арқылы алады. Пиридин ядросы көптеген алкалоидтардың құрамына кіреді. Пиридиннің маңызды өкілдерінің бірі РР витамині. Бұл витамин организмде зат алмасу процесінде өте күшті роль атқарады. Сондай - ақ пиридиннің туындысы (сульфидин) медицинада жұқпалы ауруларды емдеуге қолданылады.
Хинолин - бензол және пиридин сақиналарынан тұратын біріккен гетероциклді қосылыс. Хинолин - түссіз, ерекше иісі бар, майлы сұйық зат, суда ериді. Хинолин пиридинге ұқсас, негіздік және ароматтық қасиеттер көрсетеді. Хинолинді тотықтырғанда, қышқылға айналады. Хинолин ядросы кейбір алкалоидтардын молекулаларының, дәрі- дәрмек құрамына кіреді.
Пиримидин - өте тұрақты кристалды зат, әлсіз негіздік қасиет көрсетеді. Пиримидиннің туындылары ағзалардың өмір сүру процесінде өте маңызды роль атқаратын нуклеин қышқылының құрамына кіреді. Олар: урацил, тимин, цитозин.
Пурин - пиримидин және имидазол сақиналарының біріккен гетероцикл. Пуриннің маңызды туындыларына аденин және гуанин жатады. Пуриннің туындылары: аденин, гуанин нуклеин қышқылының құрамына кіреді.
