Кіеўская русь

ДРУЖЫНА - У IX-XIII ст. атрад узброеных і спецыяльна абучаных ваеннай справе людзей

Зародкамі дзяржаўнасці ва ўсходніх славян на думку старажытных летапісцаў і гісторыкаў былі так званыя племянныя КНЯЖАННІ, КНЯСТВЫ,АБ’ЯДНАННІ

ВЕЧА - Агульны сход дарослых мужчын, на якім вырашаліся найбольш важныя грамадскія і дзяржаўныя справы

ВОЛАСЦЬ – у сярэднявякоўі мясцовасць, падпарадкаваная адной уладзе.

ГОРАД – умацаванае паселішча; адміністрацыйны, прамысловы, гандлёвы і культурны цэнтр.

ДЗЯДЗІНЕЦ – умацаваны цэнтр сярэдневяковага горада.

ДЫНАСТЫЯ – шэраг кіраўнікоў пэўнай дзяржавы, якія паслядоўна змяняюць адзін аднаго і паходзяць з аднаго роду.

ЗВЫЧАЁВАЕ ПРАВА – сукупнасць няпісаных правіл паводзін (звычаяў). Папярэднічала з’яўленню законаў.

ЗЯМЛЯ – так называлася ў пісьмовых крыніцах Полацкае і іншыя княствы.

КНЯСТВА-ВОЛАСЦЬ – так называліся невялікія ўдзельныя княствы ў перыяд раздробленасці.

КРЫЖАЦАЛАВАННЕ – сярэдневяковы звычай замацоўваць заключанае пагадненне або дагавор цалаваннем Святога Крыжа, што лічылася залогам выканання дасягнутай дамоўленасці.

МІЖУСОБНАЯ ВАЙНА – узброеная барацьба паміж удзельнымі князямі, якая мела месца ў перыяд раздробленасці.

ПАСАДНІК – намеснік князя з ліку буйных баяр, які па загаду свайго гаспадара і ад яго імя кіраваў пэўнай тэрыторыяй.

РАГВАЛОДАЎ РОД – князі Полацкага княства. Якія знаходзіліся ў сваяцкіх адносінах паміж сабою і паходзілі ад князя Рагвалода.

РАЗДРОБЛЕНАСЦЬ – падзел дзяржавы на больш дробныя часткі.

РАССЛАЕННЕ ГРАМАДСТВА – узнікненне сярод людзей маёмаснай няроўнасці. У выніку якой адбываецца падзел насельніцтва на пануючыя вярхі і залежныя нізы.

ТЫСЯЦКІ – кіраўнік гарадскога ваеннага апалчэння.

УДЗЕЛЬНЫЯ княствы – самастойныя тэрытарыяльныя адзінкі, на якія распадаецца дзяржава ў перыяд разробленасці. У старажытнасці яны называліся “воласці”.

СТЫЛЬ “ДАНЖОН” – Гэты стыль быў распаўсюджаны ў 13 ст. у Заходняй і Цэнтральнай Еўропе. Азначае высокую вежу феадальнага замка. Яна служыла месцам апошняй абароны і адначасова жыллём феадала.

ФАРПОСТ – перадавая пазіцыя абароны.

ЛЮДЗІ, ПРАДМЕТЫ

Рассяленне славян – ад Лабы (Эльбы) да ніжняга Дуная, Сярэдняга Дняпра, Дона і Чорнага мора.

Рассяленне славян на абшарах Беларусі ішло з поўдня на поўнач. Рухаліся па рэках і іх прытоках.

Пражская культура на поўдні Беларусі. Бясспрэчна належала славянам.

Аб рассяленні славянскіх плямён мы даведваемся з Пачатковага летапісу

калочынская археалагічная культура стала асновай усходнеславянскай супольнасці плямён радзімічаў на тэрыторыі Беларусі

банцараўская археалагічная культура стала асновай усходнеславянскай супольнасці плямён дрыгавічоў на тэрыторыі Беларусі.

Воўчы Хвост – ваявода кіеўскага князя Уладзіміра Святаслававіча. У 984 г. узначальваў перадавы атрад князя ў паходзе на радзімічаў.

Глебавічы захавалі за сабою Менск, Барысавічы – Друцк, Васількавічы – Віцебск.

Мінскі князь Глеб пахаваны ў Кіева – Пячэрскім манастыры.

Іаан Камнін (зяця Мсціслава) – Візантыйскі імператар.

Сарацыны – арабы.

Полацкія князі па парадку Васілька – Рагвалод Барысавіч – Расціслаў Глебавіч – Усяслаў Васількавіч.

Юрый Яраславіч – аднавіў тураўскую дынастыю.

Тураўскі тысяцкі Іванка ўдзельнічаў у паходзе 1127 г. на Полацкую зямлю.

Берасцейскія князі – Уладзімір Андрэевіч, Уладзімір Мсціславіч.

Ваявода у Брэсце – Ціт.

Галіцка – валынскі князь Раман Мсціславіч.

Першае летапіснае ўпамінанне пра горад Камянец звязана з дзейнасцю валынскага князя Уладзіміра Васількавіча.

Валынскі князь Уладзімір Васількавіч загадаў збудаваць Каменец на рацэ Лясная.

Градаруб Алёкса – будаваў Каменец.

Мсціслаў Раманавіч з роду Уладзіміра Манамаха – князь удзельнага Мсціслаўскага княства.

Ігар Вольгавіч – першы летапісна вядомы ўладар Гомеля.

князі Давыдавічы – уладары Гомеля і Чачэрска.

“Чорная Русь” – землі Панямоння.

Гародня ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе.

князь Усеваладка – першы летапісна вядомы гарадзенскі князь. Прымаў удзел у паходзе кіеўскага князя Мсціслава на Полацкую землю.

ВЫКАЗВАННІ

Візантыйскі гісторык 6 ст. Пракопій Кесарыйскі пісаў пра славян: “Яны вельмі высокага росту і грамаднай сілы. Колер скуры у іх вельмі белы альбо залацісты... па сутнасці яны ня дрэнныя і зусім ня злобныя”.

Псеўда – Маўрыкій (невядомы да цяперашняга часу візантыйскі гісторык 6 – 7 ст.) – “Яны шматлікія, вынослівыя, лёгка пераносяць жару, холад, дождж, недахоп ежы. Да завітаўшых да іх іншаземцаў адносяцца яны ласкава”.

Алег назваў Кіеў. “маці гарадоў рускіх”.

Канчатковы раскол Кіеўскай Русі у летапісе характарызуецца: “Раздрася вся Русская земля”).

“держащю и владеющю и княжащю Полотьскую землю» -- аб незалежным і самастойным княжэнні Рагвалода.

Характарыстыка бітвы на Нямізе –“і была сеча жорсткая, і многія пагінулі”.

Любецкі з’яезд 1097 г. “каждо да держіть отчізну свою”.

Полацк адмовіўся ад удзелу ў паходзе Мсціслава на качэўнікаў – полаўцаў. Летапіс: Полацкія князі “не хацелі і слухаць яго (Мсціслава), калі ён зваў іх у Рускую зямлю на дапамогу.” Больш таго, яны з насмешкай адказалі: “Ты з Банакам (князем качэўнікаў) шалудзівым упраўляйся сам, а мы маем дома што рабіць”.

Пасля смерці кіеўскага князя Мсціслава Уладзіміравіча ў 1132 г. рэзка абарваліся ўсе сувязі і Кіеўская Русь распалася назаўсёды. (у летапісу гаворыцца аб гэтым так -- “і раздрася вся Русская земля”).

Жалезны век	5 – 8 ст. – Пражская культура на поўдні Беларусі. Бясспрэчна належала славянам Асноўную тэрыторыю Беларусі і суседнія раёны ў 5 – 8 ст. засялялі плямёны банцараўскай культуры. Банцараўская культуры – балта – славянкая культура, перыяд асіміляцыйных працэсаў, узаемапранікнення культур.	Рэшткі неўмацаванага паселішча 5 – 6 ст. з паўзямлянкамі і пячамі – каменкамі знойдзены каля г.Петрыкава. гарадзішчы, умацаваныя валамі і рвамі. в.Хатомель Столінскага р-на. неўмацаванае паселішча, невялікае гарадзішча - сховішчаі. Пасяленне знойдзена: каля вадасховішча Дразды на паўночна – усходняй ускраіне Мінска на беразе Свіслачы. В. Нікадзімава Горацкага раёна – гарадзішча 6 – 8 ст., дзе знаходзіўся ваенны правадыр з дружынай.

прыкмета	Славяне	балты
посуд	ляпны гаршкападобны	ляпны слоікападобны
жытлы	паўзямлянкавыя	Вялікія доўгія драўляныя наземныя пабудовы слупавай канструкцыі, падзеленыя на некалькі памяшканняў, пазней невялікія (распад патрыярхальных адносін)
ачаг	печка – каменка ў кутку	ачаг у цэнтры жытла
Памол зерня	Жорны	Зернацёрка
Пахаванні	круглыя, паўсферычныя курганы, доўгія курганы крывічоў-палачан (асіміляцыя з балтамі)	Грунтовая магіла
Арыентацыя нябожчыка	на захад	На усход
Іншае	Трупаспаленне да пач. 11 ст.	Трупапалажэнне, намітка, культ вужа

ЭКАНОМІКА КІЕЎСКАЙ РУСІ

ВЕРВ –сельская абшчына ў славян. Назва паходзіць ад слова “вяроўка”.

ВЕРВ – усходнеславянская тэрытарыяльная абшчына.

ВОЛАК – сухапутны шлях гандлёвых зносін, які ляжыць паміж дзвяма рэкамі ПАЛЮДДЗЕ – Збор даніны з насельніцтва Старажытнай Русі называўся

ПАЛЮДДЗЕ – так ва ўсходніх славян называўся збор князем даніны з падуладнага яму насельніцтва.

ПАГОСТ – месца збор даніны.

ПАВОЗ – ва ўсходніх славян механізм збору даніны з падуладнага насельніцтва, згодна якому сяляне павінны былі самастойна прывозіць даніну ў вызначанае месца.

ЗНАШНІ ГАНДАЛЬ – гандлёвыя зносіны, якія вядзе краіна з іншымі замежнымі краінамі.

ДАНІНА – 1) натуральны падатак, які плацілі князю падуладныя яму людзі.

2) плата залежных сялян феадалу прдуктамі сваёй гаспадаркі за карыстанне зямлёй.

ДАННІК – селянін, які плаціў даніну.

ПАСАД (горад) – паселішча рамеснікаў і гандляроў, якое размяшчалася каля ўмацаванага цэнтра горада.

СЕЛЯНІН-АБШЧЫННІК – чалавек, жыццё і праца якога былі моцна звязаны з парадкамі, што існавалі ў сельскай абшчыне.

ЛЮДЗІ (ЛЮДЗІНЫ) – назва сялян-абшчыннікаў.

ХАЛОП – чалавек, які страціў асабістую свабобу і трапіў у поўную залежнасць ад феадала. Па свайму становішчу яны былі рабамі.

ХАЛОПЫ - У IX-XII ст. людзі, якія поўнасцю згубілі сваю асабістую свабоду

ЧЭЛЯДЗЬ – першапачаткова рабы, пазней людзі, якія трапілі ў залежнасць ад феадала, жылі пры яго двары і па яго загаду выконвалі розныя гаспадарчыя работы. Да чэлядзі адносіліся таксама слугі феадала.

ЧЭЛЯДЗЬ – ва ўсходніх славян, згодна пісьмовых крыніц XII ст., гэты тэрмін аб'ядноўваў розныя катэгорыі залежнага сялянства ("закупы". "радовічы", "халопы", "смерды" і інш.).

СМЕРДЫ – несвабодныя ці паўсвабодныя княжацкія даннікі, якія сядзелі на зямлі і неслі павіннасці на карысць князя. ўласна свабодныя сяляне - абшчыннікі.

ЦЯГЛЫЯ СЯЛЯНЕ – катэгорыя запрыгоненых сялян, якія адбывалі паншчыну, працуючы на зямлі феадала.

ДАННІКІ – ва ўсходніх славян катэгорыя залежных сялян, якія выплочваюць даніну феадалу.

ПУШЧАНІКІ (ПРОШЧАННІКІ) – ва ўсходніх славян катэгорыя сялян-абшчыннікаў, якія разлічыліся з феадалам па даўгах.

ІЗГОІ – ва ўсходніх славян выбыўшыя са свайго сацыяльнага асяроддзя людзі, якія знаходзяцца пад апекай царквы; прадстаўнікі дынастыі Рурыкавічаў, якія не мелі правоў на вялікакняжацкі прастол.

ЗАКУП – зусім збяднелы абшчыннік, які браў ў князя ці дружынніка пазыку. За гэта абавязваўся працаваць на гаспадара ці на яго раллі ці як слуга.

КУПА – пазыка ва ўсходніх славян.

РАДОВІЧЫ – ва ўсходніх славян катэгорыя залежных сялян, трапіўшых у залежнасць на падставе дагавора (дагавор - рад).

Працэс з’яўлення феадальна залежных сялян паслядоўна: "людзі” -"смерды" - "закупы", "радовічы", "халопы".

СЯЛО – назва паселішча, гаспадарка ў якіх мела жывёлагадоўчы характар.

ВОТЧЫНА – назва паселішчаў, якія ўтваоыліся ў 2-й пал. 11 – першай пал. 12 ст, заснаваных на ўдаснасці на зямлю.

ПАМЕСЦЕ - форма зямельнай ўласнасці і звязаных з ею правоў на залежных сялян, якіх атрымоўвалі ў валоданне за службу і якія не перадаваліся па спадчыне (без права імунітэту).

ЧЫНШ – грашовы аброк, які плацілі землеўласніку сяляне за карыстанне зямлёй.

ВАЕННАЯ ДЭМАКРАТЫЯ – форма арганізацыі грамадства і яго кіравання, якія грунтаваліся на суіснаванні ваеннай ўлады рода-племянной знаці і народнага сходу, родавых і мілітарысцкіх каштоўнасцях.

СЕЛЬСКАЯ (суседская) абшчына – калектыў людзей, якія жылі асобнымі сем’ямі і займаліся пераважна сельскагаспадарчай працай.

ВОЛАСЦЬ – у 12 – 13 ст. дробнае тэрытарыяльнае ўтварэнне, у якой гаспадарыў прадстаўнік княжацкай сям’і.

“КАРМЛЕННЕ” – права збору даходаў з воласці.

ЖІЗНЬ – летапісная назва воласці, з якой князь збіраў даходы, якая яго карміла.

“ЛОЎЧЫ” – назва падатка, які плацілі жыхары ў грашовай форме ў пакаранне за выступленне спраць князя.

ДРУЖЫНА – атрад узброеных і спецыяльна абучаных ваеннай справе людзей.

“БАЛЯРЫ”, “СІЛЬНЫЯ МУЖЫ” – назва старэйшых дружыннікаў.

“ОТРАКІ”, “ДЗЕЦКІЯ” – назва малодшых дружыннікаў.

КМЕТ – ва ўсходніх славян ваяр княжацкай дружыны

ПОЛК – назва народнага апалчэння.

ПРАЎДА – назва закона ва ўсходніх славян.

ВІРА – судовы штрах ва ўсходніх славян.

АРДАЛІЯ – боскі суд са ўсходніх славян.

ПОЛЕ – судовы паядынак ва ўсходніх славян.

ГАРБАР – рамеснік, які займаўся апрацоўкай шкур.

БАНДАР – рамеснік, які займаўся вырабам бочак.

ДЫРХЕМА – назва рабскай манеты.

ДЫНАРЫЙ – назва сарэбранай манеты з Германіі і Англіі.

ЛЮДЗІ, ПАДЗЕІ

Найбольш раннія звесткі аб даніне і палюддзі – у творы візантыйскага гісторыка 10 ст. Канстанціна Парфірароднага.

Сведчаннем існавання феадальных адносін, узнікнення землеўладання з’яўляецца існаванне феадальных двароў і сёл.

Каля Полацка мясцовы епіскап Ілля валодаў Сяльцом, у якім ён падараваў Ефрасінні ўчастак для будаўніцтва Спаскай царквы.

Рускі гісторык В.В.Ключэўскі лічыў пануючым фактарам эканамічнага жыцця Русі знешні гандаль. Адмаўляў баярскае землеўладанне. Называў князёў з іх дружыннікамі “пералётнымі птушкамі Рускай зямлі”. На яго думку “эканамічны дабрабыт Кіеўскай Русі трымаўся на рабаўладанні” нават у 12 ст.

Савецкі гісторык Б.Д.Грэкаў лічыў Кіеўскую Русь ў 9 – 13 ст. феадальнай краінай.

Полацкі князь Уладзімір прыйшоў на абарону ліваў ад крыжакоў і асадзіў крыжацкую крэпасць Гольм.

Вячка – князь у Кукенойсе.

Рыжскі епіскап Альберт дамогся спынення выплаты даніны Полацку лівамі.

У бітве на Няве вызначыўся палачанін Якаў: “наехаў на полк з мячом і мужна біўся і пахваліў яго князь”.

Бітва Аляксандра Неўскага з немцамі на лёдзе Чудскога возера. Лядовае пабоішча

Сталіца Лівонскага ордэна – Мальбарк (Прусія).

У паходзе крыжакоў у 1260 г. на Жэмайцію яны былі разбіты на возеры Дурбе.

Давыд – зяць Гедыміна, сын пскоўскага князя, намеснік і стараста ў Гародні.

У Іпацьеўскім летапісе гаворыцца, што вясной 1241 г. у ваколіцах Бярэсця нельга было “выйсці на поле, бо быў смурод ад вельмі вялікай колькасці забітых”.

Вітаўт “побеже в мале дружіне”, “попусті бог татаром” – бітва на р.Ворскле паміж кааліцыяй Вітаўт – Тахтамыш і войскамі Залатой арды на чале з Цімур – Кутлуем і Едзігеем.

ДАТЫ

Полацк (862 г.),

Тураў (980),

Віцебск (974, 1021).

Заслаўе (каля 985),

Берасце (1017, 1019),

Менск (1067),

Пінск (1097),

Гародня (1127),

Клецк (1127),

Гомель (1142).

Ваўкавыск (1252),

Камянец (1276).

к. 12 ст. – пачатак пранікнення нямецкіх рыцараў на берагі Рыжскага заліва і ў басейн Зах. Дзвіны.

1201 г. – узведзена крэпасць Рыга крыжакамі.

1202 г. – стварэнне ваенна – манаскага ордэна Мечаносцаў.

1203 – 1410 – Экспансія нямецкіх крыжакоў

1203 і 1206 г. – паходы Уладзіміра супраць крыжакоў.

1203 г. – на Рыгу напаў князь горада Герцыке Усевалад сумесна з атрадам літоўцаў. Гэта пачатак адкрытай барацьбы насельніцтва беларускіх зямель з крыжакамі.

1208 г. – аблога крыжакамі Кукенойса.

1209 г. – крыжакі захапілі і спалілі Герцыке.

1212 г. – рыжскі епіскап Альберт дамогся спынення выплаты даніны Полацку лівамі. Полацк страціў Ніжняе Падзвінне.

1216 г. – смерць полацкага князя Уладзіміра.

1240 г. – бітва на Няве са шведамі.

1242 г. – Лядовае пабоішча.

1237 г. – аб’яднанне ордэна Мечаносцаў (Лівонскага) з Тэўтонскім.

1260 г. – паход крыжакоў на Жэмайцію. Былі разбіты на возеры Дурбе.

1314 г. – Давыд гарадзенскі адбіў напад нямецкіх рыцараў на замак у Наваградку.

1326 г. – Давыд гарадзенскі быў забіты перад боем.