Урок 4 Мана өрк-бүл

Ахм өндр чиирг күн, йосн бүдүн залу. Эн сән тәмрч. Ахм өрк-бүлтә. Ахинм гергн зурач. Түүнә нернь Булhн. Эләд көвүнь сертхр чиктә, сарсхр хамрта өкәр көвүн. Бичкн үрнь нилх. Эцкм ик цогцта күн. Ахм эцкәс зөвәр өндр нурhта. Мана экмдн маштг нурhта, ут хар үстә күүкд күн. Мини эгчм ухата, билгтә баахн номт. Эгчм төгрг чирәтә, улан халхта көркхн күүкд күн. Мана аавмдн буурл үстә, буурл сахлта көгшн күн. Аавмдн эмч, хамгин сән эмч. Ээҗмдн маштг нурhта, эвтәхн цогцта медәтә күүкд күн. Мана ээҗ цаhан саната күн. Ээҗм ик сурhулин хальмг келнә багш. Эн йир сән багш. Эн зузан козлдурта.

Киштә болн Наташа

Киштә хар нүдтә, хар үстә хальмг күүкн. Наташа көк нүдтә, шар үстә орс күүкн. Наташа Киштәhәс өндр нурhта. Киштән девлнь ут болн дулан. Наташан девлнь ахр болн ке. Киштән девл Наташан девләс зузан. Эдн хар өңгтә hоста, дулан махлата. Эднә хувцнь йир сәәхн.

Арсн богц, зузан дегтр, нәрхн көк үзг Киштән. Нимгн девтр, хар харнда, бичкн биллүр Наташан. Наташа орс келнә тольта, Киштә зузан хальмг-орс тольта. Эн толь дегд зузан.

Киштә агч ааhта, Наташа шаазң ааhта.

Киштә ик шар нохата, Наташа бичкн хар миистә.

Киштә хальмг келнә багш. Наташа орс келнә багш. Багшин эрдмәс сән юмн уга. Киштә болн Наташа кишгтә баахн улс.

Грамматика

1. Значение притяжания по признаку лица и числа может передаваться не только лично-притяжательными местоимениями, но и образованными от них частицами.

Например: Мини эцк = мини эцкм = эцкм (мой отец)

Чини нерн = чини нернчн = нернчн (твое имя)

Тана ах = Тана ахтн = ахтн (Ваш брат)

Тадна гер = тадна гертн = гертн (ваш дом).

Түүнә хаша = түүнә хашань = хашань (его двор)

Лицо	Единственное число		Множественное число
1-е	мини (мой)	-м	мана (наш)	-мдн
2-е	чини (твой) тана (Ваш)	-чн -тн	тадна (ваш)	-тн
3-е	энүнә (үүнә), терүнә (түүнә) (его, ее)	-нь	эднә, теднә (их)	-нь

2. Исходный падеж отвечает на вопросы кенәс (от кого)? юунас (от чего)?, имеет окончание -ас/-әс/-яс и обозначает исходный пункт действия. Исходный падеж может указывать на объект, который сравнивается с другим предметом.

Например: Мини ах чини ахас өндр (Мой брат выше твоего).

Девтр дегтрәс нимгн (Тетрадь тоньше книги).

Мини толь чини толяс зузан (Мой словарь толще твоего).

3. Прилагательные делятся на две группы: качественные и относительные. В отличие от русского языка качественные прилагательные в калмыцком не имеют морфологически выраженных степеней сравнения. Степени качества выражаются: а) аналитическим (усиленная степь качества) при помощи наречий: йир (очень), зөвәр (довольно), хамгин (самый), дегд (слишком) и др. и б) синтаксическим (сравнительные конструкции: сущ. в им. пад. + сущ. в исх. пад. (-ас/-әс) + основная форма прилагательного) способами.

Например: а) Мана багш йир сән күн (Наш учитель очень хороший человек).

Басң зөвәр өндр нурhта залу (Басан довольно высокий мужчина).

б) Мини дегтр эгчин дегтрәс зузан (Моя книга толще книги сестры).

Ээҗин модн ааh аавин шаазң ааhас бичкн (Деревянная чашка бабушки

меньше фарфоровой чашки деда).