Урок 5 Элгн-садн

Өлзәтә: Нимгр, тана өрк-бүлтн икий? Кедү күн бәәнә?

Нимгр: Мана өрк-бүлд зурhан күн бәәнә: ээҗ аав хойр, эк эцк хойр, эгч болн

би. Ээҗ-аавмдн селәнд бәәнә, мадн – балhснд. Тана өрк-бүлтн

манаhас икий?

Өлзәтә: Ик. Ээҗ аав хойр, эк, эцк, hурвн дү көвүн бәәнә.

Нимгр: Ээҗ-аавтн кедү наста?

Өлзәтә: Ноhала ээҗм тәвн нәәмтә, Цаhан наhц ээҗм җиртә. Санҗ наhц

аавм җирн негтә.

Нимгр: Эдн альд бәәнә?

Өлзәтә: Ода эдн Элстд бәәнә.

Нимгр: Чини hурвн дү көвүн икий?

Өлзәтә: Арлтан нәәмн наста, Сумъян – тавта, Санчр – нилх.

Нимгр: Тана өрк-бүлтн зөвәр ик бәәҗ.

Өлзәтә: Ээҗин өрк-бүлнь үүнәс ик. Мана ээҗ нәәмн үртә.

Нимгр: Кезәнә кесг үртә улс олн бәәҗ.

Өлзәтә: Ода хальмг улсин өрк-бүлд үрн цөн.

Нимгр: Ээ. Ода цагин өрк-бүл тиим.

***

Занда: Тана аавин хошт ямаран мал бәәнә?

Намҗл: Мини аав дөрвн зүсн малта. Аавин хошт зун үкр, миңhн хөн, тәвн

мөрн, арвн хойр темән, нег көгшн цар бәәнә.

Занда: Хош селәнәс холый?

Намҗл: Өөрхн биш, зөвәр хол.

Занда: Хошт кен бәәнә?

Намҗл: Аав, авh, ах, hаhа дөрвн.

Занда: Чини авh hаhа хойр ямаран наста улсв?

Намҗл: Авh hучта, hаhа хөрн нәәмтә.

Занда: Зөвәр баахн улс бәәҗ!

Намҗл: Ээ, тиим.

Занда: Эн җилин төл ямаран?

Намҗл: Энҗл олн үкр туhлҗ, хөд хурhлҗ.

Занда: О-о, сән. Чини аавчн йир байн күн!

Намҗл: Ээ, тиим.

***

1. Мини зе көвүн Әәдрхн балhснд ик сурhульд орҗ. 2. Ноhалан ач күүкнь Әрәсәд хамгин нертә тәмрч. 3. Мини наhц аавин өрк-бүлд олн күн бәәнә. 4. Авh бергнә гер мана герәс хол. 5. Мана шин бер цаhан саната күн бәәҗ. 6. Мана наhцхин шин дегтр одахн барас hарч. Түүнә кесг дегтр дегтрин саңд бәәнә. 7. Ээҗ-аавин хошт даңгин туhл мөөрнә, хурhн мәәлнә, ноха хуцна. 8. Кезәнә нег селәнд олн малта эмгн өвгн хойр бәәҗ. 9. Эднә селәнә мал одахн шин хашад орҗ. 10. Мана селәнә мал холд кеер hарна. 11. Мана өрк-бүл дала элгн-садта.

Грамматика

1. В калмыцком языке существует несколько разрядов числительных. Основным разрядом являются количественные числительные, которые отвечают на вопрос кедү (сколько)? По структуре числительные бывают простые и составные.

Простые числительные состоят из одного слова: негн (один), хойр (два), hурвн (три), арвн (десять), хөрн (двадцать), hучн (тридцать), зун (сто), миңhн (тысяча), түмн (десять тысяч). К ним относятся и неопределенно-количественные: олн, дала (много), кесг (немало; много), цөн (мало, немного).

Составные числительные состоят из двух и более простых числительных.

Например: Мана балhснд зун миңhн күн бәәнә (В нашем городе живет сто тысяч человек). Мана наhц аавин хашад хойр зун тәвн хөн, җирн hурвн šкр бәәнә (У моего дедушки во дворе находятся двести пятьдесят овец, шестьдесят три коровы).

Количественные числительные могут иметь значения обобщающего слова.

Например: Кезәнә бәәҗ, эмгн өвгн хойр бәәҗ (Жили-были старик со старухой).

Киштә, Нимгр, Санл hурвн сәәхн хальмг хувцта (Киштә, Нимгир и Санал втроем в красивых калмыцких одеждах).

2. Образование форм дательно-местного падежа.

Именные слова в дательно-местном падеже отвечают на вопрос кенд (кому, у кого)?, юунд (чему, в чем)?, альд, хама (где)? и имеют окончания -д /-т. Они указывают на местонахождение и направленность действия. Во всех трех типах простого склонения слова имеют окончание -д. Окончание -т присоединяется к словам второго склонения с конечным -в(-б), -с, -г, -р, -д, -ш.

Например: Мана өрк-бүлд тавн күн бәәнә (В нашей семье проживает пять человек).

Санҗин ээҗ аав хойр хошт бәәнә (Бабушка и дедушка Санджи живут на чабанской стоянке).

Мини дү күүкнд хальмг-орс толь бәәнә (У моей младшей сестры есть калмыцко-русский словарь).

Хөөнә хашад одахн чон орҗ (Оказывается, недавно в кошару для овец проник волк).

3. Инфинитивная форма глагола оканчивается на -х.

Например: hарх (выйти), бәәх (быть), орх (войти).

Глагол с суффиксом -на/-нә обозначает действие, состояние в настоящем времени.

Например: Мини эгчд сәәхн хар килң бүшмүд бәәнә (У моей сестры есть красивое черное бархатное платье).

Мини авh ик чолун герт бәәнә (Мой дядя живет в большом каменном доме).

4. C помощью суффикса -җ /-ч образуется форма глагола прошедшего результативного времени (результат действия в прошлом обнаруживается в настоящем).

Например: Ноhала одахн ик сурhульд орҗ (Оказывается, Ногала недавно поступила в университет).

Тана аавтн зөвәр медәтә күн бәәҗ (Оказывается, ваш дедушка довольно пожилой человек).

Кезәнә эмгн өвгн хойр hурвн көвүтә бәәҗ (Жили-были старик со старухой, было у них три сына).