27Билет

1. Тіл-адамзаттың бір-бірімен пікірлесуін,түсінісуін,сөйлесуін қамтамасыз ете келіп тілдік қарым-қатынасты жүзеге асырады.Тілдік қатынас-тіл арқылы байланыс,сөйлеу тілі арқылы адамдрдың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы;қоғамның,ұлттың тіл арқылы ұғынысуы:түсінісуі,яғни адамзаттың тіл арқылы сөйлесім әрекетін меңгеруі тілдік қатынас дегенді білдіреді.Тілдік қатынас-адамның ойлау,пайымдау,сөйлеу,тыңдау,түсіну,айту,пікірлесу,т.б әрекеттеріне тікелей қатысты құбылыс. Мемлекеттік тіл-қоғамдық қатынастардың барлық салаларында қолданылады.Тіл болғандықтан жүргізілетін барлық іс – қағаздары мен құжаттар мемлекеттік тілде болуы тиіс.Өйткені,өркениетке құлаш ұратын елдің өрісі қашанда білікті де,саналы ұрпақпен кеңеймек.Әлемдегі мүйізі қарағайдай елдердің санатына енуді көздеген халықтың басты мақсаты да сауатты ұрпақ тәрбиелеу.Сауатты ұрпақ өз ана тілінде еркін сөйлей алатын,оны терең меңгерген ұрпақ.

2. Сөйлесім әрекеті-әртүрлі ғылым өкілдерін қызықтырған күрделі мәсіле.Көптеген ғалымдар зерттеу объектісіне қарай оның ерекшеліктерін әр қырынан қарастырған.Мәселен,лингвист ғалымдар сөйлемше әрекеті мен тілдің ара қатынасын,ортақ заңдылықтарын,тілдік қатынастың лингвистикалық негізін қарастырады.Психологтар ойлау,сезіну,түйсік,қабылдау, т.б процестермен байланысын олардың сөйлеу кезіндегі ерекшеліктерін зерттейді. Тілдік қатынасқат байланысты іске асатын сөйлесім әрекетін 5 түрге бөледі:1 оқылым 2 жазылым 3тыңдалым 4 айтылым 5 тілдесім.

3.

28 Билет

1. Тіл-адамзаттың бір-бірімен пікірлесуін,түсінісуін,сөйлесуін қамтамасыз ете келіп тілдік қарым-қатынасты жүзеге асырады.Тілдік қатынас-тіл арқылы байланыс,сөйлеу тілі арқылы адамдрдың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы;қоғамның,ұлттың тіл арқылы ұғынысуы:түсінісуі,яғни адамзаттың тіл арқылы сөйлесім әрекетін меңгеруі тілдік қатынас дегенді білдіреді.Тілдік қатынас-адамның ойлау,пайымдау,сөйлеу,тыңдау,түсіну,айту,пікірлесу,т.б әрекеттеріне тікелей қатысты құбылыс.

2. Сөйлесім әрекеті-әртүрлі ғылым өкілдерін қызықтырған күрделі мәсіле.Көптеген ғалымдар зерттеу объектісіне қарай оның ерекшеліктерін әр қырынан қарастырған.Мәселен,лингвист ғалымдар сөйлемше әрекеті мен тілдің ара қатынасын,ортақ заңдылықтарын,тілдік қатынастың лингвистикалық негізін қарастырады.Психологтар ойлау,сезіну,түйсік,қабылдау, т.б процестермен байланысын олардың сөйлеу кезіндегі ерекшеліктерін зерттейді. Тілдік қатынасқат байланысты іске асатын сөйлесім әрекетін 5 түрге бөледі:1 оқылым 2 жазылым 3тыңдалым 4 айтылым 5 тілдесім. Соның ішінде тілдесім дегеніміз-сөйлесім әрекетінің барлығын қамтамасыз ететін ерекше құбылыс.Адамдардың қоғамдық-әлеуметтік өмірінде бір-бірімен тіл арқылы қатынасқа түсіп,өз ойын ауызша не жазбаша түсінуі және оған жауап қайтаруы. Жазылым термині «жазу» деген мағынаны емес, «жаза білу,ойыңды басқа біреуге түсінікті болу үшін қағаз бетіне сауатты жеткізе білу» дегенді білдіреді. Жазылым-тілдік тұлғалардың графикалық,фонемалық жүйесіне негізделген;лингвистикалық,психологиялық,физиологиялық әдістемелік ерекшеліктерге қатысты тілдік материалдың мазмұны мен формасын бірдей қамтитын ,адамдардың ұзақ мерзімдегі қарым-қатынасына мүмкіндік беретін күрделі тарихи әрекет.Жазылым,біріншіден,әріптің,сөздің графикалық таңбасы арқылы іске асады;екіншіден,бұл графикалық таңбалар белгілі бір фонемалық ,мағыналық қасиетке ие болады;үщіншіден,жазылым құбылысында сөйлесім әрекетінің барлық құбылысы қатысады;төртіншіден,жазу үстінде тіл үйренуші адам сөйлемнің мазмұн-мағынасына ғана емес ,формасына да көңіл аударады;бесіншіден,жазылым қағаз бетіне түскен материалдың түсінікті болуына тікелей байланысты жүзеге асады; Тілдік қатысымға байланысты жазылым бірнеші құрылымдық кезеңдерден тұрады да,көпсалалы болады:1.қажеттіліктен пайда болатын себеп;2.себептің ойда,санада бейнеленуі;3.ойдың сөз арқылы тізбектелуі;4.сөздің графикалық әріптермен таңбалануы; 5.жазудың екінші адамға түсінікті болып,берілген хабарды білдіруі; Жазылымның лингвистикалық ерекшелігі-ол әріптік таңбадан бастап,алфавитке дейінгі тілдің дыбыстық жүйесін ,олардың жазылу ережесін,жазбаша сөйлеу үлгілерін қамтиды. Тыңдалым-соңғы жылдарды көп сөз болып жүрген және оқу процесінде кеңінен орын алған маңызды сөйлесім әрекетінің бірі.Тыңдалым әрекетінің мағынасы-есту арқылы түсіну;Бұл атаудың ең басты мәні-адамдар арасындағы қарым-қатынасты жүзеге асыратын тілдік тұлғаларды тыңдау,есту арқылы қабылдау және ұғу; Тыңдалымды жете меңгеру үшін мына белгілерді үйрену керек: 1.Басқа дыбыстардын тілдік дыбыс толқынын,олардың ерекшелігін ажырата білу; 2.Аудиолық тілдік тұлғаның мағынасы мен мәнін дұрыстап қабылдау,білу; 3.Мәтіннен қажетті деректі тауып ,пайдалана білу; 4.Тыңдалымға қатысатын негізгі көрсеткіштерді жан-жақты меңгеру; Айтылым-адамдар арасныдағы тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлесім әрекетінің бір түрі.Ол – тілдік қарым-қатынас барысында адамның өз ойын жарыққа шығару процесі,өз сөзін екінші адамға ұғынықты етіп жеткізуі;Айтылым негізінен бір адамға тән әрекет болғанымен,тілдік қатынаста екі жақты байланыстың болуын қажет етеді.Адам өз ойын екінші біреуге жеткізу үшін айтады,ссол үшін сыртқа шығады.Айтылым процесін меңгеру үшін басты-басты мынадай жағдайды ескеру қажет: 1.үйренетін тілде сөйлеуге деген қажеттілік;

2.қоршаған орта жағдайының әсері; 3.жеке басының қабілетін ескеру, 4-сөйлеудің түпкі мақсатын айқындау.

3.Кез келген тілді үйретуді қаріптен бастау керек,яғни әріптен,әліпбиден. Тілді үйрету ана тілінің сөз,сөйлем жүйесін білгізумен қатар жүруі тиіс.Тілді оқытуда мақал-мәтелдер,нақыл сөздер,мысалдар,өлең-жыр,қызықты әңгімелер маңызды орын алуы тиіс.Тіл арқылы сауат ашуда суреттеуге көп мән берген дұрыс.Оқытушыларға арналған материалдар түсінікті болуы тиіс.Тілді үйрету үшін мұғалім бірнеше әдісті меңгеріп қана қоймай,табанда өзіне қажет әдісті тауыппайдалана білуі керек.Тілді оқытуда тіл ұстартуға көркем сөзге ден қойған дұрыс.