16 Билет

1.Тілдік қатынастың негізгі мазмұны ,мәні,мағынасы болып табылатын –хабарды іс жүзіне асырушылар,хабарға тікелей қатысушылар.Олар мынадай құрамнан тұрады:1.Белгілі бір хабарды деректі хабарлайтын-Баяншы; 2.Ақпаратты жеткізетін-Тұлғалар; 3. Ақпаратты не деректі-Қабылдаушы;Зерттеуші ғалымда тілдік қарым-қатынастағы хабарлауды,яғни хабар беруді-трансмиссия,ал қабылдауды-рецепция деп атайды.Осыған орай хабар берушіні-трансмиссор,хабар қабылдауды-рецептив деп атайды. Тілді зерттеуші ғалымдар тілдік қатынас құбылысына байланысты 3 кезеңді атап өтеді,олар: 1.хабардың дұрыс айтылуы,шығуы; Мұнда синтаксистік,грамматикалық ед.лар тізбегі,дыбысталуы ерекше роль атқарады; 2.айтылуға тиісті мазмұнның дұрыс жеткізілуі,айтылар ой мен жеткізетін тілдік құралдың сәйкестігі;3.әңгімелесуші-екінші адамның хабарды дұрыс қабылдауы; Басқа бірнеше кезеңдерден тұрады:1.хабардың пайда болуы.тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлеу әрекетіне өажетті ең бірінші фактор-сыртқы дүниенің адам санасына әсер етуі;сол әсер нәтижесінде мида ойдың қорытылуы,ойдың пайда болуы; 2.хабардың сыртқа шығуы-хабардың сыртқа шығуына айрықша қызмет ететін-адамның сөйлеу мүшелері. 3Хабардың жеткізілуі;айтылуға тиісті хабардың сыртқа шығуымен ,дыбысталуымен ғана шектеліп қоймай,келесі адамға,субъектіге жеткізілу;ол ауызша да,жазбаша да болуы мүмкін.4.Хабардың қабылдануы.қабылдау әрекетінде қосымша жұмыс атқаратын фактор бар,бірақ ең бастысы-келген хабарды түсіну,яғни қабылдап алу. 5.хабардың жауабы-тілдік қаым-қатынас болуы үшін,хабарды қабылдап алумен ғана шектелу біржақты процесс боп қалады,енді тілдік қатынас жүзеге асуы үшін қабылданған хабарға көңіл аудару,яғни оны сарапқа салу,бағалау,түсінісу,сосын жауап қайтару шарт.

2. Жалпы тілдік қатынасты ойлау мен сөйлеудің қатысы арқылы тілдік тұлғалрдың таңбалық жүйесі мен дыбысталу қасиеті нәтижесінде жүзеге асатын,қатысымдық тұлғалардың семантикалық бірлігі мен байланысу заңдылықтары арқылы берілетін ,адамдардың өзара түсінісуін қамтамасыз ететін ,тек адамзатқа ған тән күрделі қоғамдық-әлеуметтік процесс.Адам өмірінің барлық мазмұны тілде көрініс табады.Қоршаған орта туралы ой-түсінік ,шындық өмірдегі категориялар мен байланыстар т.т ойлау арқылы қорытылып және талданып тілде бейнеленген немесе ұлттық тілдік санамен қабылданған.Адам белгілі бір оқиға және деректер туралы немесе оларға қатысын,сезімі мен тала-тілегін тіл арқылы жеткізеді,сөйлеу арқылы ұгым,ой мен ой қорыту қалыптастырады.Адамдар сөйлеу арқылы бірін-бір коммуникативтік қарым-қатынасқа түседі.

3.

17 Билет

1. Тілдік қатынастың негізгі мазмұны ,мәні,мағынасы болып табылатын –хабарды іс жүзіне асырушылар,хабарға тікелей қатысушылар.Олар мынадай құрамнан тұрады:1.Белгілі бір хабарды деректі хабарлайтын-Баяншы; 2.Ақпаратты жеткізетін-Тұлғалар; 3. Ақпаратты не деректі-Қабылдаушы;Зерттеуші ғалымда тілдік қарым-қатынастағы хабарлауды,яғни хабар беруді-трансмиссия,ал қабылдауды-рецепция деп атайды.Осыған орай хабар берушіні-трансмиссор,хабар қабылдауды-рецептив деп атайды. Тілді зерттеуші ғалымдар тілдік қатынас құбылысына байланысты 3 кезеңді атап өтеді,олар: 1.хабардың дұрыс айтылуы,шығуы; Мұнда синтаксистік,грамматикалық ед.лар тізбегі,дыбысталуы ерекше роль атқарады; 2.айтылуға тиісті мазмұнның дұрыс жеткізілуі,айтылар ой мен жеткізетін тілдік құралдың сәйкестігі;3.әңгімелесуші-екінші адамның хабарды дұрыс қабылдауы; Басқа бірнеше кезеңдерден тұрады:1.хабардың пайда болуы.тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлеу әрекетіне өажетті ең бірінші фактор-сыртқы дүниенің адам санасына әсер етуі;сол әсер нәтижесінде мида ойдың қорытылуы,ойдың пайда болуы; 2.хабардың сыртқа шығуы-хабардың сыртқа шығуына айрықша қызмет ететін-адамның сөйлеу мүшелері. 3Хабардың жеткізілуі;айтылуға тиісті хабардың сыртқа шығуымен ,дыбысталуымен ғана шектеліп қоймай,келесі адамға,субъектіге жеткізілу;ол ауызша да,жазбаша да болуы мүмкін.4.Хабардың қабылдануы.қабылдау әрекетінде қосымша жұмыс атқаратын фактор бар,бірақ ең бастысы-келген хабарды түсіну,яғни қабылдап алу. 5.хабардың жауабы-тілдік қаым-қатынас болуы үшін,хабарды қабылдап алумен ғана шектелу біржақты процесс боп қалады,енді тілдік қатынас жүзеге асуы үшін қабылданған хабарға көңіл аудару,яғни оны сарапқа салу,бағалау,түсінісу,сосын жауап қайтару шарт.

2.Айтылым-адамдар арасныдағы тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлесім әрекетінің бір түрі.Ол – тілдік қарым-қатынас барысында адамның өз ойын жарыққа шығару процесі,өз сөзін екінші адамға ұғынықты етіп жеткізуі;Айтылым негізінен бір адамға тән әрекет болғанымен,тілдік қатынаста екі жақты байланыстың болуын қажет етеді.Адам өз ойын екінші біреуге жеткізу үшін айтады,ссол үшін сыртқа шығады.Айтылым процесін меңгеру үшін басты-басты мынадай жағдайды ескеру қажет: 1.үйренетін тілде сөйлеуге деген қажеттілік;

2.қоршаған орта жағдайының әсері; 3.жеке басының қабілетін ескеру, 4-сөйлеудің түпкі мақсатын айқындау.

3.Дикторлық жұмыс-үлкен жауапкершілікті қажет ететін болғандықтан сөйлеу мәдениеті –таза,сыпайы,әр сөзін нақтылайайта білетіндей дәрежеде болуы керекү Сонымен қатар диктордың сөйлеу ырғағына,тұшымды ой айтуына да аса мән беріледі.

18. билет

1.1Ақпаратты не деректі хабарлайтын-баяншы;2.Ақпаратты жеткізетін-тұлғалар; 3.Ақпаратты не деректі –Қабылдаушы.Баяншы-сыртқы объективтік әсерді,өмірді сезінуден,пайымдаудан туған санадағы ойды түрлі тілдік амал-құралдардың,тұлғалардың көмегімен екінші біреуге баяндау;Тұлғалар-хабарлаушыдан шыққан дерек туралы басқа адамның санасында ұғым тудыратын ,оған ақпараттың түсінікті болуын қамтамасыз ететін ,адамдар арасындағы қатысымдық бірліктер.Қабылдаушы-белгілі бір хабарды қабылдап алып,оның тілдік тұлғалар арқылы түсініп,ой мен паймыдау арқылы өз санасына жеткізіп,әрі қарай іске асырушы. Баяншыға да,қабылдаушыға да бәріне ортақ әрекет-байланыс,қатынас.Ал байланыс тілдік қатынас арқылы жүзеге асады.

2. Айтылым-адамдар арасныдағы тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлесім әрекетінің бір түрі.Ол – тілдік қарым-қатынас барысында адамның өз ойын жарыққа шығару процесі,өз сөзін екінші адамға ұғынықты етіп жеткізуі;Айтылым негізінен бір адамға тән әрекет болғанымен,тілдік қатынаста екі жақты байланыстың болуын қажет етеді.Адам өз ойын екінші біреуге жеткізу үшін айтады,ссол үшін сыртқа шығады.Айтылым процесін меңгеру үшін басты-басты мынадай жағдайды ескеру қажет: 1.үйренетін тілде сөйлеуге деген қажеттілік;

2.қоршаған орта жағдайының әсері; 3.жеке басының қабілетін ескеру, 4-сөйлеудің түпкі мақсатын айқындау. Сөйлесім әрекеті-әртүрлі ғылым өкілдерін қызықтырған күрделі мәсіле.Көптеген ғалымдар зерттеу объектісіне қарай оның ерекшеліктерін әр қырынан қарастырған.Мәселен,лингвист ғалымдар сөйлемше әрекеті мен тілдің ара қатынасын,ортақ заңдылықтарын,тілдік қатынастың лингвистикалық негізін қарастырады.Психологтар ойлау,сезіну,түйсік,қабылдау, т.б процестермен байланысын олардың сөйлеу кезіндегі ерекшеліктерін зерттейді. Тілдік қатынасқат байланысты іске асатын сөйлесім әрекетін 5 түрге бөледі:1 оқылым 2 жазылым 3тыңдалым 4 айтылым 5 тілдесім.Соның ішінде жазылым термині «жазу» деген мағынаны емес, «жаза білу», «ойың басқаға түсінікті болу үшін қағаз бетіне түсінікті етіп жеткізу» дегенді білдіреді;