9. Акустычная фанетыка. Акустычны аспект вывучэння гукаў

Акустычная фанетыка – раздзел фанетыкі, які вывучае фізічныя ўласцівасці гукаў (сілу, тэмбр, працягласць, вышыню і г.д.)

Вышыня гукаў вызначаецца колькасцю ваганняў (частатой) пругкага цела. Вымяраецца ў герцах. Чалавек успрымае гукі ад 16 Гц да 20000 Гц. Інфрагукі (да 16 Гц) і ультрагукі (больш за 20000 Гц). Вышыня залежыць таксама ад даўжынні галасавых звязак і іх напружання. У жанчын і дзяцей звязкі карацейшыя і больш напружаныя, таму іх голас больш высокі.

Сіла (інтэнсіўнасць) гуку залежыць ад амплітуды ваганняў пругкага цела, якая ў сваю чаргу залежыць ад напору струменя паветра: чым большая амплітуда, тым мацнейшы гук.

Тэмбр гуку – спецыфічная афарбоўка, якая дазваляе адрозніваць тоны адной і той жа сілы і вышыні. Залежыць ад суадносін асноўнага і пабочнага тону (абертону). Яны ў сваю чаргу залежаць ад аб’ему і формы рэзанатара (парожняе цела з цвердымі сценкамі). Колористическая окраска в общем.

Метады даследвання

Акустычны аспект:

• Асцылаграфаванне, пераўтварэнне ваганняў паветра ў акустычны сігнал, якое дазваляе аналізаваць працягласць, вышыню і інтэнсіўнасць гуку;

• Спектраграфаванне

• інтанаграфаванне.

10. Артыкуляцыйная фанетыка. Артыкуляцыйныя характарыстыкі гукаў, маўленчы апарат

Артыкуляцыйная фанетыка – раздзел фанетыкі, які вывучае фізіялагічныя характарыстыкі гукаў.

Маўленчы апарат – сукупнасць фізіялагічных органаў чалавека, якія ўдзельнічаюць ва ўтварэнні гукаў. Ён уключае ўмоўна 3 блокі:

• Дыхальны апарат (лёгкія, бронхі, трахея) – фарміруе выдыхальны струмень паветра

• Гартань – забяспечвае ўтварэнне голасу

• Надгартанныя поласці (глотка, рот, нос) – выконваюць ролю рэзанатараў, вырабатываюць пабочныя рэзанатарныя тоны і розныя шумы. Тут адбываецца канчатковае фармаванне гукаў.

Органы маўлення: актыўныя (рухомыя) – галасавыя звязкі, язык, губы, мяккае паднябенне, язычок, ніжняя сківіца; пасіўныя (нерухомыя) – зубы, альвеолы, цвердае паднябенне, верхняя сківіца.

Артыкуляцыя – дзейнасць маўленчых органаў пры вымаўленні гукаў.

Фазы артыкуляцыі:

• Экскурсія (пачатковая) – пераход органаў з папярэдняга становішча ў неабходнае для вымаўлення гука

• Выстрымка (кульмінацыя) – знаходжанне органаў ў рабочым сттановішчы

• Рэкурсія (канцавая) – вяртанне ў пачатковае, нейтральнае становішча

Артыкуляцыйны аспект:

• саманазіранне (інтраспекцыя)

• палатаграфаванне

• лінгваграфаванне

• адонтаграфаванне

• фатаграфаванне

• кіназдымка

• рентгеназдымка

11)ёсць у 12.

12) У беларускай мове 6 галосных гукауу [а][о][у][э][ы][i]

Яны уутвараюцца толькi пры дапамозе голасу.

Класiфiкацыя:

1) удзел губ: лабиялизаваныя[о][у] i нелабiялiзаваныя – астатнiя

2) месца уутварэння: пярэднi рад: [i][э] сярэднi: [ы][а] заднi [у][о]

3) спосаб утварэння (ступень пад’ёму языка): верхнi пад’ём [i][ы][у] (яшчэ называюць закрытымi або вузкiмi) таму што яны вымаууляюца пры самым вузкiм раскрыццi рта. Сярэднi пад’ём: [э][о] (адкрытыя цi шырокiя), нiжнi пад’ём: [а] яшчэ называюць самым адкрытым.

Пад’ём Рад пярэднi сярэднi Заднi

Верхнi [i] Ы У

Сяржэднi Э О

Нiжнi А

У беларускай мове 39 зычных гукауу

Палаталiзацыя: сутнасць п (памякчэння зычных) заключаецца уу тым, што да асноуунай артыкуляцыi зычнага дадаецца дадатковая: сярэдняя частка спiнкi языка падымаецца да цвёрдага паднябення. Зычныя, якiя уутвараюцца уу вынiку такой артыкуляцыi называюцца мяккiмi, або палаталiзаванымi. у беларускай мове такiмi могуць быць усе зычныя, апрача только цвёрдых зычных [ж][ш][дж][ч][р][уу].Ад палаталiзаваных трэба адрознiваць палатальныя гукi, для якiх мяккасць з’яууляецца асноуунай, а не дадатковай прыметай ([j]).

Класiфiкацыя:

1) паводле уудзелу голасу i шуму:

Санорныя – зычныя, пры вымаууленнi якiх голас пераважае на шумам [р][м][м’][н][н‘][л][л‘][й][уу][в][в‘]

Яны не маюць адпаведных глухiх, на канцы слова не аглушаюцца, перад iмi уу сярэдзiне слова глухiя зычныя не азванчаюцца.

Шумныя бываюць звонкiя i глухiя. Звонкiя вымаууляюцца з перавагай шуму над голасам, глухiя уутвараюцца толькi пры уудзеле шуму.

Зв Б б’ У у’ Г г’ Д дж Дз дз’ ж З з’

Гл П п’ Х х’ К к’ Т ч Ц ц’ ш С с’ ф Ф’

2) цвёрдыя i мяккiя. Зацвярдзелыя: [ж][ш][ч][дж][р][ц]

[й] – зауусёды мяккi

3) Паводле спосабу уутварэння:

Змычныя утвараюцца пры змыканнi i iмгненным размыканнi моууных органауу: [б][б’][п][п‘][д][т][к][к’][г][г‘]

Шчылiнныя утвараюцца пры трэннi выдыхаемага паветра аб краi шчылiн моууных органауу: [в][в’][У][У’][ж][з][з’][й][с][с’][уу][ф][ф’][х][х’][ш]

Злiтныя: [дж][дз][дз’][ц][ц’][ч] размыканне моууных оорганауу паступовае.

Змычна-праходная (насавыя): [м][м’][н][н’] (бакавыя):[л][л’]

Дрыжачы: [р]

4) Паводле уудзелу органауу вымауулення i месца уутварэння:

Губныя: [б][б][п][п][м][м][уу] – губна-губныя

Губна-зубныя: [в][в][ф][ф]

Язычныя: пярэднi: [д][дз][дз][з][з][л][л][с][с][т][ц][дж][ж][ц][ч][ш][р].

Сярэднi: [й]

Заднi: [У][У][Г][Г][К][К][Х][Х]

13) дзеканне – пераход [д] у [дз’], цеканне – [т] у [ц’]

Аканне-яканне: вымаўленне [о], [а], [э] як [а] (графічна — "а", "я") у ненаціскных складах.

Асiмiляцыя зычных: прыпадабненне аднаг гука да другога:

Па глухасцi: бярозка, градкi, сцежка.

Па звонкасцi: малацьба, носьбiт.

Свiсцячыя [з][с] перад шыпяымi [ж][ш][дж][ч] вымаууляюцца як шыпячыя: грузчык, пераносчык,

Асiмiляцыйнай мяккасцi падлягаюць зубныя [з][с] перад мяккiмi зычнымi (за выкл [Y‘][к‘][х‘] збiць , звiць, снег, святло.

Звонкiя зычныя [б][Y][д][дж][дз’][ж][з]на канцы слова аглушаюцца i вымаууляюцца як адпаведныя iм глухiя: снег, воз, горад, гладзь.

Дысiмiляцыя – распадабненне зычных аднолькавага утварэння: хто (з къто) что (з чьто)

У вынiку дысiмiляцыi уутваралася спалучэнне гукауу [с‘ц’] за гукауу данолькавага утварэння [дт][тт]

Весцi (за ведти), класцi (з кладти).

Пратэза (далучэнне не этымалагічнага апорнага або пераходнага гуку для зручнасці вымаўлення ў пачатку слова) – вулiца, восеньскi, вокны.

Дыярэза – сэрца, агенства.

Метатэза - ўзаемная перастаноўка гукаў ці складоў у словах на глебе асіміляцыі ці дысіміляцыя. – калiдор,

Гаплалогiя - выпадение в слове одного из двух идущих друг за другом одинаковых или близких по звучанию слогов – адэскi,

Эпінтэза

(ад грэч. ἐπένθεσις - устаўка) - адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў - узнікненне ў слове (часцей за ўсё з прычыны дысіміляцыя) дадатковага, неэтымалагічнага гуку (зычнага або галоснага). Эпінтэза ўзнікае пры засваенні запазычанняў з неўласцівымі роднай мовы спалучэннямі гукаў

^ Паўночна-ўсходні дыялект	Паўднёва-заходні дыялект
• дысімілятыўнае аканне (праяўленне гука [а] у першым пераднаціскным складзе пасля цвёрдых зычных пры наяўнасці пад націскам любога гука, акрамя [а]): выда, ныга, зімля;	• недысімілятыўнае аканне (галосныя [о], [э] вымаўляюцца як [а] незалежна ад таго, які гук пад націскам): вада, нага, зямля;

14) Чаргаванне – змена гукауу у аснове аднакарэнных слоуу. Стол-сталы, цёмна-цемень-цямнець.

Пазiцыйеыя чаргаваннi галосных звязаны з iх пазiцыяй адносна нацiску. Да пазiцыйеых чаргаванняуу адносяцца чаргаваннi нацiскных гукауу за ненацiскнымi. [о]-[а]Горы – гара , вёсны-вясна.

[э]-[а] рэкi –рака, зелень – зялёны.

Гiстарычныя чаргаваннi – вынiк дзейнасцi моууных законауу, што iснавалi уу старажытныя часы. Гэтых законау у сучаснай мове няма.

[ э(е)] - [о] – везцi – воз

[о]-[ы] (рол о – ры лы) кроуу – крывi.

[ э(е)] – [i] Свет –свiтанне

[о]-[i]-[е] здор – здзiраць-здзерцi.

[у]-[о]-[ы] сухi – сохнуць- высыхаць

[е] -[i]- [ноль гука] – выберу-збiраць-браць

[ав] -[у] снаваць –сную

[а] - [у] – вязаць –вузел

[о][а][э] – ноль гука (сон-сну, пень-пня). (бегласць галосных).

Пазiцыйныя чаргаваннi зычных з’яууляюцца вынiкам паз змен, абумоуулены дзейнасцю фанетычных законауу у сучаснай беларускай мове. Чаргаванне зв i гл у сярэдзiне слова.

[б] - [п] дубы – дубкi, зубы-зубкi.

[Y] - [х] магу – магчыма [махчыма]

[з]- [с] – казаць-казка

[д] - [т] – загадаць – загадка

[дз’] - [ц’] – малацьба – малацiць

[ж] - [ш] – кружок – кружкi, дарожака – дарожка.

Чаргаваннi зв i гл на канцы:

Дуб – дуп

Чаргаваннi цвёрдых i мяккiх зычных, што уузнiклi уу вынiку асiмiляцыi зачных па мяккасцi i змякчэннi зычнх перад [е], [i].

Зюло – збiраць

Чаргаваннi заднеязычных па мяккасцi перад [i]

Ду[Y]а – ду[Y’]i

Да гiстарычных чаргаванняуу зычных адносяцца чаргаваннi заднеязычных з шыпячымi:

[y] - [ж] берагам – беражок, дарога - дарожны

[к] - [ч] крык – крычаць

[х] - [ш] страх –страшыць, пух – пушысты

Заднеязычных са свiсцячымi:

[Y] - [з’] – плуга – у плузе

[х] - [с’] – страха –на страсе

[к] - [ц] – мука – у муцэ

Губных з губнымi + [л’]

[б] [б’] [бл’] – любоуу – любiць - люблю

[п] [п‘] [пл‘] – пакупка – купiць - куплю

[в] [в‘] [вл‘] – слава – славiць - слауулю

[м] [м‘] [мл‘] – кармавы – кармiць - кармлю

[ф] [ф‘] [фл‘] – графа – графiць – графлю.

Чаргаванне

[л] - [уу] малацiла – малацiуу