15. Фаналогія. Гукі маўлення і гукі мовы, паняцце пра фанему.

Фаналогія, як і фанетыка, вывучае гукі мовы, але у адрозненне ад яе, гукі ў фаналогіі разглядаюцца, як сэнсаразлічальныя адзінкі, фанемы. Прыклады фанем. Сом — дом. Тут _ом — _ом — гукі, а с__ — д__ — фанемы.

Фанема — (грэч. “гук”) найменьшая гукавая адзінка мовы, якая служыць для утварэння і адрознення слоў і марфем.

Гук — найдрабнейшая адзінка мовы. Гук мае такія акустычныя характарыстыкі, як сіла, вышыня, працягласць, тэмбр

16) Склад – гукабонекалькiгукауу, штовымаууляюццааднымштуршкомпаветра.

Тэорыi складу:

Санорная: Калi ступень гучнасцiпазначыць лiчбамi, то гукiможнаразмясцiць у наступнымшэрагу: галосныя-4, санорныязычныя – 3, звонкiя шумныя -2, глухiя шумныя – 1. Напрыклад, [разыскал’i] 342411434. У адпаведнасцi з гэтым законам мяжаскладоуупраходзiцьпамiж аднолькавагучнымiабопамiж найбольш i найменшгучнымiгукамi: ка-а-пе-ра-цы-я, Дня-про, сце-жка.

Выключэнне: 6) Санорныя [j] зауусёдызакрывае склад: зай-шоуу, тай-на.

Мускульнаганапружання: склад у гэтайтэорыіразглядаецца як адрэзакгучання, яківымаўляеццааднымімпульсаммускульнаганапружаннямаўленчагаапарата .Кожныiмпульсскладаецца з трох фаз: узмацненненапружання, вяршыня, аслабленне. Гукi, якiя вымауууляюцца з максiмальнымнапружаннем, называюццаскладауутваральнымi, а з паступовымнарастаннем цiаслабяваннемнапружання, - нескладауутваральнымi. Мяжа склада супадае з найбольшымаслабленнеммускульнаганапружання.

Экспiраторнаятэорыя: склад – частка слова, якая вымаууляеццааднымвыдыхальнымштуршкомпаветра. Але такое азначэнне склада нельга лiчыцьбездакорным, тамуштоколькасцьвыдыхауу не зауусёдысупадае з колькасцюскладоуу. (торт, ау).

17) Структура:

Адкрытыя	Закрытыя	Непрыкрытыя	Прыкрытыя
Са-ды	Дзед,тэкст	У-по-тай, кан-сi-лi-ум	Ка-за-кi

Для беларускаймовыхарактэрныадкрытыя, прыкрытыя склады – пачынаюццаяны зычным, а заканчваюццагалоснымгукам.

Прынцыпыскладападзелу:

1) калiпамiж галоснымiёсцьадзiн зычны, то iм пачынаеццанаступны склад са-да-вi-на.

2) калiпамiж галоснымi два шумныя, то яныадносяцца да наступнага склада: тра-ктар, ма-ла-цьбiт.

3) спалучэннешумнагаiсанорнагаадносiцца да наступнага склада: бу-слы, свя-тло.

4) Спалучэннесанорнагаiшумнага: сон-ца, буль-ба, пар-та.

5) Спалучэннесанорных – як хочаш: зам-ля iзя-мля.

6) Санорныя [й], [уу] зауусёдызакрываюць склад: зай-шоуу, тай-на, трауу-ка.

7) Санорныягукiперадгалоснымадносяцца да наступнага склада: па-рог, во-iн, а перад шумнымi – да паапярэдняга склада, тамушо па ступенiгучнасцiяныблiжэй да галосных ,чым да шумных зычных: бай-ка, сон-ца, нор-ка.

Закон узрастаючайгучнасцi: Калi ступень гучнасцiпазначыць лiчбамi, то гукiможнаразмясцiць у наступнымшэрагу: галосныя-4, санорныязычныя – 3, звонкiя шумныя -2, глухiя шумныя – 1. Напрыклад, [разыскал’i] 342411434. У адпаведнасцi з гэтым законам мяжаскладоуупраходзiцьпамiж аднолькавагучнымiабопамiж найбольш i найменшгучнымiгукамi: ка-а-пе-ра-цы-я, Дня-про, сце-жка.