Гурбан таабари

Урда нэгэ сагта аха дүү хоёр ажаһуудаг байгаа һэн ха. Ахань тон үгытэй, дүүнь айхабтар баян байгаа. Нэгэ хэды саг соо дүүнь ахадаа үнеэгээ һаалгаба ха. Нэгэтэ үглөөгүүр гүйлгэжэ ошоод, үнеэем үгыш гэхэдэнь, ахань арсажа, үшөө нэгэ хэды саг соо үнеэгээ һаалгахыень гуйба ха. Тиихэдэнь дүүнь хаанда ошожо, зарга бариба.

Хаан баян дүүдэнь иигэжэ хэлэбэ:

— Гурбан таабариием тааһан хүнтнай тэрэ үнеэгээ абаха. Таабаримни иимэ юм: дэлхэй дээрэ юун тон зөөлэн бэ, дэлхэй дээрэ юун тон тарган бэ, дэлхэй дээрэ юун тон хурдан бэ?

Тиихэдэнь баян дүүнь харюусаба ха:

— Манай орон дэбисхэрнай тон зөөлэн, манай гахай тон тарган, манай зээрдэ морин тон хурдан.

Ахынь таабари тааха ээлжээн ерэбэ. Тэрэ хадаа ехэ бэрхэ, ухаатай басагатай байгаа.

Эсэгэнь басагандаа ерээд, бодолгото болон хэлэбэ ха:

— Хаанай гурбан таабари таагаа һаа, үнеэгээ абажа шадаха байнабди.

— Ямар тиимэ гурбан таабари гээшэб, — гэжэ басаганиинь эсэгэһээ асууба.

— Дэлхэй дээрэ юун тон зөөлэн бэ, дэлхэй дээрэ юун тон тарган бэ, дэлхэй дээрэ юун тон хурдан бэ, — гэжэ хаан баабай асуунал даа.

— Юундэ иимэ ехээр бодолгото болонот, нэгэ арга олдоно бэзэ, — гэжэ басаганиинь эсэгэдээ хэлэбэ. — Энэ таабариинтнай тайлбари иимэ юумэл даа: бүхы юумэнһээ үргэһэн тон зөөлэн, бїхы юумэнһээ дэлхэй тон тарган, бүхы юумэнһээ нюдэн тон хурдан.

Хаандаа ошожо хэлэхэдэнь, тэрэнь иигэжэ хэлэбэ:

— Үнеэгээ абаха болобош. Үнеэгээ абахаяа ерэхэдээ, басаганшни харгыгаар бү ерэг, харгышьегүй газараар бү ерэг, ябагааршье бү ерэг, нюсэгөөршье бү ерэг, хубсаһатайшье бү ерэг. Тиигээд ерэжэл шадаа һаань, үнеэгээ абахаш.

Үгытэй ахань басагандаа ошожо, хаанай даабари дуулгаба.

— Баабай, тэрээндэ һанаагаа бү зобогты. Тэрэтнай бараг юумэл. Нэгэ арга олдонол бэзэ, — гэжэ басаганиинь хэлэбэ ха.

Тиигээд тэрэ ухаатай басаганиинь загаһанай хашарһаар бэеэ орёогоод, ямаа унаад, харгын далан дээгүүр хаанайда ошобо.

— Хаан-баабай, би ерээб! — гэжэ ооглоходонь, хаан ордон сооһоо гаража хараба ха.

Тиигээд лэ тэрэ хаан ухаатай бэрхэ басагаар һамга хэжэ, ажа жаргажа һууһан юм гэлсэдэг.

Суранзан Гомбо хаанай Уран түшэмэл

Нэгэ хаан олон түшэмэлтэй байгаа. Уран түшэмэл гээшэнь айхабтар сэсэн, эрдэмтэй, мэхэтэй гээшэнь яаха аргагүй хүн һэн ха. Тиимэһээ тэрэ түшэмэлынь хаанаа ёгтолдог, гасаалдаг байгаа. Түшэмэлдөө ёгтолуулжа залхууршанхай хаан тэрээндээ толгойн сааза хэхэ гэжэ шиидэбэ ха. Тэрэнииень мэдэһэн Уран түшэмэл хаандаа ерээд хэлэбэ ха:

— Хүршэ хаанай басагые танда һамган болгожо асараа һаамни, намда толгойн сааза хэхэеэ болихо гүт?

— Ши асаржа шадаха юм аалши?

— Шадаха даа, — гэжэ Уран түшэмэл харюусаба.

Хүршэ хаанайда хүрэжэ ерэхэдэнь, гурбан зүгэй хаанай хүбүүд басагыень эрижэ ерэһэн байба.

Хаан тэдэ гурбанда хэлэбэ ха:

— Эрдэмээрээ илаһан хүндэтнай басагаяа үгэхэб. Тиихэдээ хоёр таабари тааха болонот: ордонгоймни наян таһалгын нэгэндэнь орожо хоол барихат, табан зуун басагад сооһоо минии басага оложо абахат, — гэжэ хаан хэлэбэ.

Уран түшэмэл бүхы таабарииень таажа шадаба ха. Нүгөөдэ хоёр хаанайнь хүбүүд нэгэшье таабари таажа шадабагүй.

Ошохо замдаа хаанай басаган Уран түшэмэлһөө һурана:

— Би хэнэйтнай һамган болохо гээшэбиб?

— Та манай хаанай хатан болохолта, би тэрэнэйтнай зараса гээшэб, — гэжэ Уран түшэмэл хэлэбэ.

— Тэрэ хаантнай зан абаряар ямар юм, хэр сэбэр хүн бэ, эрдэм бэлигээр, ухаагаар хэр бэ?— гэжэ хүршэ ороной хаанай басаган һурагшална.

— Ехэ эрдэмтэй, сэсэн хүн байха. Гансал муухай үнэртэй. Ши хамараа боогоод орохош, — гэжэ түшэмэл хэлэбэ.

Тиигэжэ ябаһаар хаанайнгаа ордондо хүрэхэ дүтэлбэ ха.

— Таанад ябажа байгты, би урид ошоод хаандаа дуулгахам, — гээд, Уран түшэмэл хаанайда гүйлгэжэ ошобо ха.

Хаанайнгаа ордондо орожо ерэхэдэнь, тэрэнь һураба ха:

— Хэр сэбэр басаган бэ, ухаатай сэсэн гү?

— Сэбэршье, ухаатайшье, эрдэмтэйшье басаган, зүгөөр гансал хамаргүй, — гэжэ Уран түшэмэл хаандаа хэлэбэ ха.

Хамаргүй басаган хүрэжэ ерэхэ гээд лэ, хааниинь хүлеэжэ һууна.

Тэрэ басаганиинь хамараа бооһон орожо ерэбэ, һүүлдэнь боолтоёо тайлахадань, хааниинь муухай үнэртэй бэшэ, харин сэбэр һайхан хүн байба.

Тиигэжэ Уран түшэмэл хаанаа үшөө дахин наадалһан, гасаалһан юм гэхэ.