Хилгэндэй мэргэн

Урда сагта хилэн хара моритой Хилгэндэй Мэргэн хаан байһан юм ха. Тэрэ хаан араараа дүүрэн үй түмэн адуутай, үбэрөөрөө дүүрэн үй түмэн үхэртэй байгаа. Хаанай адуу малынь харадаг нэгэ Бабагалдай Шара гэжэ үбгэн байдаг байгаа. Тэрэ үбгэн малаа адуулжа ябатараа, нэгэ далайн хажууда үндэр гэгшын гэрэй байхыень хараба. Гэртэ хүрэжэ ерэхэдэнь, тэндэнь арбан табан тархитай мангадхай байгаа ха.

— Шамайе алажа эдихэм, — гэбэ мангадхай.

— Ши намайе бү эдииш даа, эзыем эдииш даа, — гэбэ урдаһаань Бабагалдай Шара үбгэн.

— Ши ямар хүнэй хүлһэншэбши?

— Хилэн хара моритой Хилгэндэй хаанай хүлһэншэн гээшэб. Тэрэ мориниинь эзэндээ баригдадаг, тиимэ эрдэмтэй морин юм. Тиихэдэнь:

— Хилэн хара моринойнь найман шандааһые таһа отолоод орхёорой. Хилгэндэй Мэргэнэй номо һаадагыень эбдээрэй. Үглөөгүүр, улаан наранаар би тэрээниие ошожо эдихэб, — гэбэ ха мангадхай.

Тиигээд һүни унтажа байтараа, Хилгэндэй Мэргэн хаанай һамган нойрһоо һэреэд хэлэбэ:

— Би зүүдэлбэб. Зүүн-хойто зүгһөө, зүгэй муухай дайдаһаа үзэлэй муухай дайсан шамда дайгаар орохонь гэжэ зүүдэлбэб, — гэбэ ха һамганиинь.

— Зай, эхэнэр хүнэй зүүдэн эндүүтэй, алдуутай, — гээд үбгэниинь унташаба.

Тиигээд лэ унтажа байтарынь, эртэ үүрээр газаань нэгэ юумэн абяа гараба. Хүнэй хэлээр хэлэдэг мориниинь ерэһэн:

— Зай, ши һамганайнгаа хэлэхэдэ, юундэ үгыень дуулаагүйбши? Дайсан ерэжэ, шамайе үглөөнэй наранаар эдихэеэ байна. Минии найман шандааһые таһа отолоо. Шинии ами абарха аргамни үгы болоо, — гэбэ ха мориниинь.

Тиихэдэнь хаан мориндоо хадаг барижа, гуйхын ехээр гуйжа, хүлдэнь мүргэбэ.

— Тиигээ һаа, ябахал болоо гүбди даа, — гэбэ мориниинь.

Ябаха болохолоорнь, һамганиинь һамайнгаа гурбан шүдэ үгөөд, хэлэнэ:

— Зай, ши дайсанда хүсэгдэхэ болоо һаа, энэ гурбан шүдэеэ нэгэ нэгээр хаяарай.

Хилгэндэй мэргэн хаан морёо унаад лэ, хойто зүгые баряад лэ мордобо. Үглөөнэй улаан наранаар мангадхай гэртэнь ерээд лэ:

— Хилэн хара моритой Хилгэндэй хаан байна гүш? — гээд лэ ооглоо ха. Ћамганиинь гараад лэ:

— Хаан гэртээ үгы, — гээ ха.

— Хаана ошооб?

— Урагшаа ошоо һэн.

Хилгэндэй мэргэн хааниие мангадхай урда зүг руу гурбан хоногто бэдэрбэ. Тиигээд:

— Худалаар хэлэбэш, би шамайе эдихэм, — гэжэ Хилгэндэй хаанай һамганда мангадхай хэлэбэ.

— Үгы, баруун тээшээ ошоо, — гэбэ ха һамганиинь. Баруун тээшээ ошожо, гурбан хоногто бэдэрбэ, теэд баһа үгы. Зургаа хонобо, тиигээд лэ мангадхай хэлэнэ:

— Шамайе эдихэм, худалаар хэлээш.

— Зүүлээ һэн лэ даа, — гэжэ Хилгэндэй Мэргэн хаанай һамганиинь хэлэбэ.

Зүүн зүгөөр бэдэрээд, мангадхай баһа олонгүй ерээ ха.

— Би шамайе одоол эдихэм, — гэжэ мангадхай Хилгэндэй хаанай һамгандань сухалдаба ха.

«Найман хоног соо ябаа һаа, найман шандааһан ургаха» гэжэ хилэн хара мориниинь хэлэһэн байгаа. Тиигээд лэ юһэн хоногто ябаһан байна гэжэ бодоод лэ тэрэ һамган аргагүйдэхэдөө хэлэбэ ха:

— Хойшоо ошоо.

Мангадхай хойшоо ошобо. Тэрэ Хилгэндэй мэргэн хааниие хүсэхэ болобо. Арай арай хүсэхэеэ ябана. Тиихэдэнь Хилгэндэй Мэргэн хаан һамайнгаа нэгэ шүдэ хаяхадаа:

— Гурбан хоногто дабашагүй шэрэнги боло, — гээд лэ хаяжархиба.

Мангадхайн урда дабашагүй бүтүү шэрэнги бии болоод лэ, тэрээниие арай гэжэ гаталаад лэ, Хилгэндэй Мэргэн хааниие баһал хүсэхэ боложо ябана. Мангадхайн хүсэхэеэ ябатар, Хилгэндэй Мэргэн һамайнгаа нэгэ шүдыень хаяад, иигэжэ шэбшэбэ:

— Гурбан үдэр дабашагүй үндэр уула боло!

Мангадхайн ябажа ябатарнь, нэгэ үндэр уула бии болошоод лэ, тэрээн өөдэ арай гэжэ мүлхижэ гараад лэ, баһа Хилгэндэй Мэргэниие хүсэхэ болоо ха даа. Хүсэхэ болоходонь, һамайнгаа гурбадахи шүдыень хаяжа, Хилгэндэй хаан хэлээ ха:

— Оройдоо гаталшагүй ехэ далай боло!

Урдань ехэ далай бии болошоходонь лэ, мангадхай һөөргөө бусаба. Ћөөргөө бусаад лэ, Хилгэндэй Мэргэн хаанай һамгыень, шара нохойень, Бабагалдай Шара үбгыень, мал адууһыень абаад лэ гэртээ бусаа ха.

Арбан жэл үнгэрөөд байхада, хилэн хара моритой Хилгэндэй хаан һөөргөө нютагаа бусаба. Гэртээ ерэхэдэнь, гэрэйнь оройһоо шарлажа ургашаһан, газаагуурхи хото хорёо соонь үрмэдэһэн ургашаһан байгаа. Гэртээ ороходонь, һамганиинь гуламта соогоо арбан жэлдэ гутахагүй эдеэ хээд, «минии хойноһоо бү ошоорой» гэжэ бэшэг бэшээд, «аргагүй ехэ дайсан байна» гэжэ хэлээд ошоһон байгаа.

Тэрэ бэшэгынь абажа, Хилгэндэй Мэргэн дээшээ хаража энеэгээд, доошоо хаража уйлаад, хүдөө гараад лэ, ан гүрөөһэ агнажа эдеэлдэг болобо ха. Гүрєєһэ алаад лэ байхадань, нэгэ алтан шарга моритой хүбүүн гүрөөһыень абаад лэ ябашадаг байба ха. Тиихэдэнь нэгэтэ моринтоёо хэлсэнэд:

— Юундэ энээндэ ходо алаһан гүрөөһэеэ абхуулнабибди, энээниие хүсөөд бария, энэ юун хүбүүн гээшэб? — гэлдэнэд.

Нэгэ гүрөөһэ абаад ошожо ябахадань, тэрэ хүбүүе хойноһоонь эрьюулбэ.

— Хэнэй хүбүүн хэн гээшэбши?— гэжэ тэрээнһээ асууба.

— Анхандаа хилэн хара моритой Хилгэндэй Мэргэн хаанай хүбүүн һэм, тиигэжэ эжым хэлэгшэ һэн. Мүнөө хадаа мангадхайн хүбүүнби, — гэбэ ха.

— Эжыдээ энэ бэшэг абаашажа үгөөрэй, — гээд Хилгэндэй хаан тэрэ хүбүүндэ нэгэ бэшэг үгөө ха.

Бэшэг үгэхэдэнь, алтан шарга моритой хүбүүн эжыдээ абаашажа үгэбэ. Эжынь тэрэ бэшэгыень уншаад, уруугаа хаража нэгэ уйлаад, өөдөө хаража нэгэ энеэгээ ха.

— Юундэ иигэжэ ан агнажа ябаһан хүнэй бэшэг эльгээхэдэ уйлаабта?— гэжэ тэрэ хүбүүн эхэдээ хэлэбэ.

— Тэрэшни шинии түрэһэн эсэгэ ябана гээшэл даа, — гэбэ ха эжынь. — Энэ бэшэг абаашажа үгэ.

Эжынгээ эльгээһэн бэшэг хүбүүниинь абаашажа үгөө ха. Хилгэндэй Мэргэн хаан баһа харюу бэшээ: «Би үглөє үглөөгүүр, улаан наранаар лэ танайда ошохоб, ши хүбүүндээ хэлээд байгаарай. Би мангадхайтай дайлалдахаб».

— Ши бү ерыш даа, — гэжэ бэшэг бэшээд, һамганиинь хүбүүнтэеэ эльгээгээ ха. Тиигээд хүбүүндээ хэлэбэ:

— Абынгаа ерэжэ, мангадхайтай дайлалдаа һаань, ши абадаа хамһалсаарай.

Ћамганайнгаа бэшэг абаашье һаа, Хилгэндэй Мэргэн хаан мангадхайда ошоо ха. Мангадхайтай ехэ удаан носолдоо. Носолдоод лэ Хилгэндэй Мэргэн хаан диилдэхэ болобо. Тиигээд лэ харбалдабад. Харбалдахадаа, мангадхайн бэень таһараад лэ, һөөргөө бүтөөд лэ харбалдажа байгаа. Хилгэндэй Мэргэн хаанай баһа диилдэхэ болоходонь, хүбүүниинь мангадхайһаа асууба:

— Шинии һүнэһэншни хаанаб?

— Сонхын дундахи нюдэн, — гэжэ мангадхай харюусана.

Тиихэдэнь лэ сонхын дундахи нюдынь тэһэ сохёод, мангадхайе алаад лэ, Хилгэндэй Мэргэн хаан хүбүүгээ, һамгаяа гэртээ асаржа, жаргажа һууһан юм гэлэй.

ДУУНУУД

Илажа гараһан хубисхал

Илалтын улаан тугаараа

Мандажа гараһан хубисхал

Манай буряад ороной

Нараниинь боложо бадарба.

Галта сахилгаа бадаруулһан

Габшагай бэрхэ пролетаринар,

Габьяа ехэтэй ажалаараа

Гаталжа гараһан хубисхал.

Багша Ленинэй һургаал

Суранзан эрдэнеэр гэрэлтэнэ.

Улаан Октябриин хубисхал

Социализмын галаар бадарна.

Парти тухай дуун

Манай парти тухайда

Магтаал дуунууд зэдэлнэ.

Хүсэ, хаба, зорилгонь

Хүн зоной хүндэ юм.

Алдартай, ашатай,

Арадһаа эхитэй

Агууехэ Ленинэй парти,

Ажал, тэмсэл, хэрэгээрээ

Арюун байдал тодоруулаа.

Зондоо туһа хэдэгээрээ

Золтой замынь тодоруулаа.

Алдартай, ашатай,

Арадһаа эхитэй

Агууехэ Ленинэй парти.

Комсомол тухай дуун

Уула газарые шэмэглэһэн

Улаанхан үнгын сэсэг лэ.

Олоной байдалые һайжаруулһан

Ухаагаар баян комсомолшууд.

Боори газарые шэмэглэһэн

Борохон үнгын сэсэг лэ.

Бултанай байдалые һайжаруулһан

Бодолоор хурса комсомолшууд.

Бидэ, залуушуул

Хамаг бидэ, залуушуул,

Коммунис багша Ленинэй

Хүндэтэ һайхан һургаалые

Хүгжүүлэн саашань дамжуулая!

Олон бидэ, залуушуул,

Ульянов багша Ленинэй

Ухаантай сэсэн һургаалые

Улам саашань хүгжүүлэе!

Булта бидэ, залуушуул,

Владимир Ильич Ленинэй

Багша һайхан һургаалые

Батажуулан дахая!

Парти тухай дуун

Үнгын сэсэгээр бүрхөөһэн

Үргэн тохойтой манай нютаг.

Үетэн зоноо хїмүүжүүлдэг

Үнжэгэн партиимнай һайханиинь бэ.

Улаанхан сэсэгээр бүрхөөһэн

Үргэн тохойтой манай нютаг.

Уладхан зоноо хүмүүжүүлдэг

Улаанхан партиимнай һайханиинь бэ.

Бадмахан сэсэгээр бүрхөөһэн

Бүридхэн тохойтой манай нютаг.

Булта зоноо хүмүүжүүлдэг

Большевик партиимнай һайханиинь бэ.

Ворошилов тухай дуун

Хадын оройн остоолбо

Харал ягаан будагтай.

Хамагай түрүү Ворошилов

Хармаан дээрээ ордентой.

Шэлын оройн остоолбо

Сэнхир ягаан будагтай.

Сэрэгэй түрүү Ворошилов

Сээжэн дээрээ ордентой.

Космонавтнуудта зорюулһан дуун

Огторгой уудамхан гээшэмнай

Олиггүй холо гэдэг аад,

Орожо ерэхэ харгы замые

Оложо нээһэн Юрий Гагарин.

Замбуулин дайда гээшэмнай

Захагүй үргэн гэдэг аад,

Зүблэлтын хүлэг «Востогороо»

Жолоодон тойроһон Герман Титов.