Мунхаг хүбүүн

Урда сагта нэгэ хаан ажаһуудаг байгаа. Тэрэ хаан ганса хүбүүтэй һэн. Теэд ганса хүбүүниинь ухаа муутай бэлэй.

Хаан удаан саг соо хүбүүндээ һамга бэдэржэ, нэгэ үгытэй хүнэй басагаар бэри хэбэ ха.

Нэгэтэ хаан хүбүүнтэеэ агнахаяа гараба. Ябажа ябатараа, хаан хүбүүндээ иигэжэ хэлэбэ:

— Хүбүүмни, моринойнгоо һүүл хүдэлгэл даа.

Хүбүүниинь моринһоо гүйжэ буугаад, моринойнгоо һүїл угзаржа байжа, иишэ тиишэнь хүдэлгэбэ.

Ябаһаар ябатарнь орой болобо, тиигээд тэдэнэр тэндээ хонохо болобод. Эсэгэнь агнажа ошохо болоходоо, хүбүүндээ иигэжэ захиба:

— Гүрөөһөө үбшөөд, модон тогоо тогоолжо, мяхаа бэлдээд байгаарай.

Тиигээд эсэгэнь агнажа гараба. Үдэшэлэн ерэхэдэнь, хүбүүниинь обоо собоо модо суглуулжархёод, модоор тогоо хэнэб гэжэ уймарлажа һууба. Эсэгэнь юуншье гэжэ хэлэнгүй, үлэн хооһоор унтахаяа хэбтэбэ ха.

— Зай, юу хаража, хайшан гэжэ агнажа ерэбэт?— гэжэ һамганиинь үбгэнэйнгөө ерэхэдэ асууба.

Хүбүүн хараһан үзэһэнөө бултыень хөөрэжэ үгэбэ, мүн эсэгынгээ даабариие хайшан гээд дүүргэһэнээ хөөрэбэ.

— Яагаашье яндан хүн гээшэбши даа. Моринойнгоо һүүл хүдэлгэ гэхэдэнь, эсэгынгээ урда орожо, мориёо хатаргахаяа яагаабши? Модон тогоо тогоолжо, мяха бэлдээд байгаарай гэхэдэнь, гүрөөһэ үбшөөд, мяхыень модондо шорложо шараад байхаяа яагаабши! — гэжэ һамганиинь үбгэндөө хэлэжэ үгэбэ ха.

Нэгэ хэды хоноод байхада, хаан хүбүүгээ абаад, баһа агнахаяа гараба.

Ябажа ябатараа хаан хүбүүндээ хэлэнэ:

— Хүбүүмни, моринойнгоо һүүл хүдэлгэл даа.

Тиихэтэйнь адли хүбүүниинь эсэгынгээ урда орожо, хатар жороо табилуулба.

Эсэгэ хүбүүн хоёр агнаха газартаа хүрэбэ.

— Гүрөөһэ үбшөөд, модон тогоо тогоолжо, мяхаа бэлдээд байгаарай, — гээд, хаан агнахаяа ошобо.

Эсэгынгээ агнаад ерэхэдэ, хүбүүн гүрөөһэеэ үбшөөд, мяхыень ехэ амтатайгаар шараад байба.

Эсэгэнь шараһан мяхыень эдижэ, хүбүүмни хайшан гэжэ энээниием ойлгожо абаа гээшэб гэжэ гайхана.

Тиигээд хүбүүнһээ һурахадань, хүбүүниинь һамгамни хэлэжэ үгөө гэжэ хэлэбэ ха.

Хаан бэриингээ сэсэниие һаял ойлгожо, үбгэн наһан болоходоо, бэриеэ өөрынгөө орондо хаан болгожо һуулгаба.

Шадамар Шалхагар хоёр

Энэ ушар Оһын голдо болоһон юм гү, али Идэйн голдо гү, мүнөө болоод байхада, яашье мэдэхын аргагүй байна. Тэдэ нютагуудай нэгэндэ Шадамар барлаг Шалхагар баян гэжэ хоёр айл хүршэ һууһан юм ха. Шадамар барлагайхи газаагаа ган гэхэ нохойгүй, газар гэшхэхэ малгүй юм һэн ха. Тиимэшье һаа, тэрэ хүн уран гоё үгэтэй, хурдан хурса ухаатай, һүбэлгэн бодолтой, хүхюу зантай, шиираг задарюун бэетэй байһан гэхэ. Тиихэдэ Шалхагар баян гээшэнь тоогүй олон малтай, тоог дүүрэн таряатай аад, абаха эдихын хойноһоо хомхой хобдог, али бүхы юумэндэ атаархуу хэнтэг, зузаан мяхатай, зоболго бэетэй хүн байгаа һэн гэлсэдэг.

Нэгэтэ Шадамар барлаг Шалхагар баянайда ошобо ха. Баян хоймортоо забилжа һуугаад, табагаар дүүрэн тарган мяха урдаа табюулһан, хүлһэ һалһан болотороо мяхаяа хүлхэн, жабжаараа тоһо өөхэ бушхуулан байба.

— Ээ, тэнэг, хаанаһаа ерэбэбши? Шамайе ехэ мэхэтэй хүн гэжэ дуулааб. Намайе мэхэлжэ шадаа һааш, тэбшээр дүүрэн мяха шанажа эдюулхэб, — гэжэ баян Шадамар барлагта хэлэбэ ха.

— Намайе мэхэтэйш гэжэ зүб лэ хэлэбэт. Теэд мэхэеэ гэртээ мартажархёолби. Мориёо үгөө һаатнай, абаад ерэхэ байгааб, — гэбэ.

— Яаха һэм, ошоод ерэ, —гэжэ Шалхагар баян хэлэбэ.

Шадамар барлаг баянай хурдан жороо мори унаад, гэр руугаа харайлгажа ошобо. «Хурдан морёорни ошоо хадаа удахагїй ерэхэ байха» гэжэ бодоод, баян тэсэжэ ядан хүлеэнэ. Нэгэ, хоёр, гурбан хоног хүлеэбэ, теэд Шадамар барлаг үгыл аад, үгы.

Гайхажа ядаһан баян мориёо эмээллүүлээд, барлагайда ошобо ха. Тиигээд гэртэнь ороходонь, Шадамар барлаг урдаа обоо собоо мяха табижархинхай, дуугархашье сүлөөгүй эдеэлжэ һууба.

— Иихэдээ яаһан шолмобши?! Юундэ тонилонгоо тонилшообши, моримни яаһан бэ?— гэжэ баян амяа татажа ядан хашхарба.

— Намайе мэхэлэ гээ һэмнайт. Тиигээд лэ таниие мэхэлбэ ха юмбиб. Морииетнай үүсэлээб. Энэ мяхыень эдижэ һуухыемни харана аабзат? — гэжэ Шадамар барлаг харюусаба.

— Муухай, хооһон, хубхай яндан! Тэрээнһээ дээрэ шамда юун байха һэм! — гэжэ хэлээд, Шалхагар баян сухал дундаа газаа гүйжэ гараад, барлагай гэртэ гал аһаагаад, гүйлгэжэ арилшаба.

Барлагай галдуулһан гэрэй һуурида ганса үнэһэнһөө бэшэ юуншье үлэбэгүй. Шадамар барлаг шатаһан гэрэйнгээ үнэһэ суглуулжа, тулам соо хээд, Хартагай хаанайда ошобо ха.

Хартагай хаанай газаагуур тулам үргэлһэн хүнэй ябажа ябахые хараһан хаанай басагад ордонһоо гүйлдэжэ гараад, Шадамар барлагые тойрошобо.

— Тулам соотнай юун бэ, заатагүй харуулыт, — гэлдэн, хаанай басагад дүрьелдэбэ.

— Хараад яахатнайб. Энээн соомни эшэгы гэрни юумэл даа, — гэжэ барлаг хэлэнэ ха.

— Тулам соо эшэгы гэр хайшан гээд багтаха юм?— гэжэ тэдэ басагад үшөө ехээр гайхалдаба.

— Нара бороонһоо, хүйтэн халуунһаа бэеэ халхалха ори ганса гэрни юм. Хэрбээ таанад шэнги һара нарандал һайхан дангинарта харуулаа һаам, һанаха байха ганса гэрни үнэһэн болошохол, — гэбэ.

— Аргагүй харуула. Гэрэйш үнэһэн болоо һаа, хаан шамда шэнэ гэр табюулжа үгэхэ, — гэлдэбэд. Хаанай басагад үнэхөөрөө һара наран шэнги һайхан гээшэ гүбди гэжэ мэдэхэеэ хүсэһэн байгаа бшуу.

Шадамар барлагай туламайнгаа амһар тайлан сасуу хаанай басагад үрдилдэн байжа харабад. Харин тэндэнь үнэһэнһөө бэшэ юуншье байбагүй.

— Бидэнэр үнэхөөрөө һайхан дангинанар байгаа байнабди, — гэлдээд, басагад хаан баабайдаа хандажа, Шадамар барлагта шэнэ гэр табюулжа үгүүлбэ ха.

«Гэргүй болоһон барлаг юугээ хэжэ байна ааб» гэжэ бодоод, Шалхагар баянай эрьежэ ерэхэдэнь, Шадамар барлаг шэб шэнэхэн сагаан гэртэй болошоод байба. Гэрэйнь үрхөөр үүлэндэ тулама утаан һуунагтажа байна ха. Үүдээрнь шагаажа харахадань, Шадамар барлаг бандаб дээрэ дабшалжа һуунхай, баһал мяха эдижэ байба. Шалхагар баян гайхаһандаа, амаа ангайлгаад, үүдэндэ зогсошобо.

— Гэрым галдажа, намда һайн юумэ хээш даа. Үнэһыень суглуулжа, Хартагай хаанайда ошоод, халуурһан бужуурһан малыень үнэһөөр угаажа эдэгээбэб. Теэд үбшэн малынь үшөөшье олон. Энэ гэрээ галдаад, баһа дахин ошохо болоо хаб. Тиигээ һаа, бүри ехэ, бүри гоё гэртэй болохо байнаб, — гээд, олзуурхуугаар миһэлзэбэ.

Шалхагар баян Шадамар барлагайхиһаа шамдан гаража, гэр тээшээ ухаа мэдээгүй гүйлгэбэ. Гэрээ галдаад, үнэһыень тулам соо хээд, Хартагай хаанайда хатаргажа ошобо.

— Хаан баабай! Малтнай тахалтаа гэжэ дуулаад, туһалхаяа ерэбэ гээшэлби, — гэбэ ха.

Хартагай хаан сухалдахын ехээр сухалдаба.

— Тэнэг тархи! Малаймни үбшэн тахалда дайрагдахые зүгнөө гүш? Энэ муу ёротодо хуулиин хатууе үзүүлэгты, — гэжэ хаан сагдаанартаа захирба.

Тиигэжэ Шадамар барлаг Шалхагар баянһаа үһөөгөө абаа һэн ха.