Шүүрэлдээхэн басаган

Урда сагта Шүүрэлдээхэн басаган ажаһуудаг байгаа. Тэрээндэ эхэнь наһа барахадаа олон шүрэ бэлэг үгэһэн юм. Тэрэ шүрэеэ Шүүрэлдээхэн басаган ходо хадагалаад байдаг байгаа. Ажал хэхэдээ, сагаан будаа, улаан будаа таридаг һэн ха. Тиигэжэ байхадань, нэгэ басаган ерээд, Шүүрэлдээхэн басаганай олон шүрыень айлшалхам гэжэ эреэ һэн. Шүүрэлдээхэн басаган тэрэ залуу басаганда шүрэеэ үгөө ха. Шүрыень абаашажа, тэрэ залуу басаган зүүгээд, гурба-дүрбэ һара соо асаржа үгэбэгүй.

Шүүрэлдээхэн басаган тэрэ шүрэеэ асархыень хүлеэжэ ядаад, эхым үгэһэн бэлэг гэжэ уйлажа дуулажа һууба ха. Тиигэжэ һуухадань, газарай хара барлаг орожо, Шүүрэлдээхэн басаганда хэлэбэ:

— Яахадаа иигэжэ уйлажа һуунабши?

— Эхынгээ бэлэглэһэн шүрыень залуу басаганда үгөөд, үгы болгожорхёод байнаб, тэрэнээ танихагүйб, — гэжэ басаган хэлэбэ.

— Тэрэ шүрыешни олоо һаамни, юу үгэхэбши?— гэжэ газарай хара барлаг һураба.

— Сагаан будаа, улаан будаа үгэхэб, — гэбэ Шүүрэлдээхэн басаган.

Газарай хара барлаг Шүүрэлдээхэн басаганай шүрые бэдэрхэм гэжэ айл хотон соогуур ябажал ябана ха. Гэр бүхэндэ шагаажа, хаража ябана ха. Тиигэжэ ябатараа, нэгэ гэрэй ханын забһараар хараба. Тэрэ гэр соо нэгэ залуу бэри арһа элдэжэ һууба. Саашань харахадань, баруун тээнь Шүүрэлдээхэн басаганай шүрэнь үлгөөтэй байба ха. Ошоод, үүдынь татаад үзэхэдэнь, үүдэниинь суургатай байна. Үүдыень тоншоходонь, үүдэеэ нээжэ үгэбэгүй. Үүдыень нээлгэжэ ядаад, газарай хара барлаг үрхэ дээрэнь гараба.

— Үүдээ нээгыш, — гэжэ тэндэһээ хэлэбэ. Тиихэдэнь тэрэ бэри гэр сооһоо харааба ха:

— Энэ газарай хара барлаг, хаанаһаа ябанабши, намһаа саагуур яба!

Хараахадань, газарай хара барлаг хэлэбэ:

— Үүдэеэ нээгээгүй хадатнай үрхэ дээрэтнай һуугаад дуулахамни.

— Дуулаха һаа, дуулажа, уйлаха һаа, уйлажа һуугыш, — гэбэ тэрэ бэринь.

Тиигээд Газарай хара барлаг тэндээ һуугаад дуулаба. Тэрэ бэри дууеынь шагнажа һууһан аад, дуураад, арһаа баряад унташаба ха. Унтаһан хойнонь хара барлаг үрхөөрнь ороод, Шүүрэлдээхэн басаганай шүрыень абаад ябашаба. Тиигээд Шүүрэлдээхэн басаганда шүрыень абаашажа үгэбэ. Шүүрэлдээхэн басаган шүрэеэ абажа, ехэ хүхижэ, хатуу архяар, тарган мяхаар Газарай хара барлагые хүндэлбэ. Хүндэлөөд, сагаан будаа, хара будаа хоёрые үгэбэ. «Гэртээ бусахадаа, харгааһан бургааһан соогуур бү ябаарай, хабтагайхан шулуун дээгїүр ябаад бусаарай» гэжэ Шүүрэлдээхэн басаган захиба. Газарай хара барлаг сагаан будаа, хара будаа баряад, хабтагайхан шулуун дээгүүр ябажал ябана ха. Тиигэжэ ябатарнь, урдань харгааһан бургааһан байба ха. Гараха газар оложо ядаад, Газарай хара барлаг тэрээн соогуур ябаба. Харгааһан соогуур ябажа ябатараа, Газарай хара барлаг сагаан будаа, улаан будаагаа адхажархиба. Адхаад, тэрэнээ түїжэ абаха аргань үгы байба.

— Хадада ургаһан харгааһа бургааһа бултыень химэлэгтыл даа гэжэ Хартагай хаанай хара ямаадта ошожо хэлэхэм, — гэбэ Газарай хара барлаг.

— Хадын харгааһа бургааһа бута химэлэгтыл даа, — гэжэ Хартагай хаанай ямаадта хэлэбэ ха.

— Харгааһа бургааһа химэлхэһээ, хадынгаа хара хяаг химэлэн эдижэ дууһажа ядашообди, — гэжэ Хартагай хаанай хара ямаад хэлэнэ.

Тиихэдэнь Газарай хара барлаг хэлэбэ:

— Ойн хүхэ шононуудаар таанадые хаха татуулхаб. — Тиигээд ойн хүхэ шононуудта ошобо.

— Энэ Хартагай хаанай хара ямаануудые дууһан эдигтыл даа, — гэбэ Газарай хара барлаг.

— Хартагай хаанай хара ямаануудые дууһан эдихэ юм аад лэ, тайгынгаа ангуудые дууһажа ядашообди, — гэжэ ойн хүхэ шононууд хэлэбэ.

Тиихэдэнь Газарай хара барлаг хэлэбэ:

— Хартагай хаанай харуулшадта нюдэ амыетнай тэһэ буудуулхаб, — гэжэ Газарай хара барлаг ганирба. Хартагай хаанай харуулшадта ошожо, Газарай хара барлаг хэлэбэ:

— Ойн хүхэ шононуудай нюдэ амыень тэһэ буудагтыл даа.

— Ойн хүхэ шононуудай нюдэ амыень тэһэ буудахаһаа, бидэ хаанай адуу хаража ядажа байнабди, — гэжэ Хартагай хаанай харуулшад хэлэнэ.

— Хартагай хаанда хэлэжэ, таанадые һур минаагаар хотирсоро бэтирсэрэ сохюулхаб, — гэжэ Газарай хара барлаг хэлэбэ.

Хартагай хара хаанда тэрэ ошожо хэлэнэ ха:

— Хартагай хаан!

— Яагааб?

— Урдахи, хойнохи харуулшадаа һур минаагаар хотирсоро бэтирсэрэ сохигтыл даа, —гэжэ Газарай хара барлаг харюусаба.

— Урдахи, хойнохи харуулшадаа сохихоһоо байха, арбингаа даажа ядажа байнаб, —гэбэ ха Хартагай хара хаан.

Тиихэдэнь Газарай хара барлаг Хартагай хара хаанда хэлэнэ:

— Атаахай хулганаанда арбингыш таһа хазуулхам.

Атаахай хулганаанда ошоод хэлэнэ:

— Энэ Хартагай хаанай арбингынь таһа хазагтыл даа.

Тиихэдэнь атаахай хулгана хэлэбэ:

— Хартагай хаанай арбингынь таһа хазахаһаа байха хадынгаа тибһэ суглуулжа ядашообди.

— Тибһыетнай суглуулжа абаха гэжэ Хартагай хаанай басагадта хэлэхэб, — гэбэ Газарай хара барлаг.

— Атаахай хулганын суглуулһан тибһые суглуулжа абагтыл даа, — гэжэ Хартагай хаанай басагадта ошожо хэлэнэ.

— Атаахай хулганын суглуулһан тибһые суглуулхаһаа байха, хони ямаанай нооһые абажа дууһажа ядабабди, — гэжэ басагад хэлэбэ.

Тиихэдэнь Газарай хара барлаг хэлэнэ ха:

— Хара ћалхинда ошожо, энэ нооһыетнай хиидхэхэ гэжэ хэлэхэб.

Хара һалхинда ошожо хэлэнэ:

— Энэ Хартагай хаанай басагадай нооһыень хуу хиидхэгтыл даа.

Хара һалхин Газарай хара барлагые хайрлажа, Хартагай хаанай хони ямаанай нооһые хуу хиидхэжэрхибэ. Нооһонойнгоо хойноһоо тэрэ басагадынь гүйлдэжэ ябатараа, атаахай хулганаанай тибһые хуу абажархиба. Атаахай хулгана тибһэеэ буляалгаад, Хартагай хаанай унтаандань арбингынь хуу эдижэрхибэ. Хартагай хаан һуга харайжа бодоод, харуулшадаа «юу хаража байгаабта!» гээд, улаан бургааһаар таһа сохибо. Харуулшадынь сохюулхадаа, һурша номоороо ой тайга тээшэ харбабад. Харбахадань, ойн хүхэ шононууд тайгаһаа тэрьелээд, Хартагай хаанай ямаадые барихаяа үлдэбэд. Хартагай хаанай ямаад ойн шоноһоо айжа, хадын харгааһа бургааһые бута хяа химэлбэ. Харгааһан бургааһанай бута химэлүүлһэн хойно Газарай хара барлаг сагаан будаа, улаан будаа хоёроо түүжэ абаба. Гэртээ түүжэ абаашаад, улаан сагаан будаа хоёроо тарижа, Газарай хара барлаг мүнөө болотор жаргажа һуудаг гэжэ хэлсэдэг.