Үбгэн хүгшэн хоёр

Эртэ урда сагта нэгэ голой эрьедэ үгытэй үбгэн хүгшэн хоёр ажаһуудаг һэн ха. Хүгшэниинь хэдэн үдэр айлаар гуйраншалжа, арай гэжэ гурбан мүнгэ олоһон байгаа.

Нэгэтэ хүгшэниинь үбгэндөө нэгэ мүнгэ үгэжэ, хото газар ошожо, эдихэ юумэ бэдэржэ ерэ гэжэ эльгээгээ һэн ха.

Тиин үбгэн ябагаар арай гэжэ хото хүрөөд, ябажа ябатарнь, нэгэ хүн заахан нохой алаха гэжэ байгаа ха. Тэрэ нохойе үбгэн ехээр хайрлажа, нэгэ мүнгөөрєө худалдажа абаад, ехэ хөөршөөжэ, эдихэш юумэ олонгүйгөөр гэртээ бусажа ерээд, хүгшэндөө хэлэбэ:

— Хото ошон гэхэдэмни, энээхэн нохойе нэгэ хүнэй алахаа байхада, хайрлаад, үнөөхи нэгэ мүнгөөрөө худалдажа абаад, эдихэш юумэ олонгүй ерээб.

Тиихэдэнь хүгшэниинь:

— Хооһоор туража үхэхэеэ байжа, юун нохой хэрэгтэй болобоб, яагаа тэнэг үбгэн гээшэбши?— гэжэ уйлан байжа харааба.

Тиигээд дахин хоёрдохи мүнгөө үгэжэ, үбгэнөө эдихэ юумэнэй түлөө хото ябуулба. Үбгэнэй хото ороод ябахадань, нэгэ хүн нэгэ миисгэйе алаха гэжэ байба ха. Үбгэн тэрэ миисгэйе хайрлажа, абажа ябаһан мүнгөөрөө худалдажа абаад, баһа эдихэ юумэ олонгүйгөөр гэртээ ерэхэдэнь, хүгшэниинь бүри ехээр хараажа, сухалдажа, дахин гурбадахи мүнгөө үгөөд, хото эльгээбэ.

Тиин үбгэнэй хото ошохо гэжэ ябахадань, тэрэ һууһан голойнь эрьедэ хоёр хүбүүн нэгэ һайхан загаһа баряад, алаха гэжэ байхадань, үбгэн тэрэ загаһые хайрлажа, хоёр хүбүүдтэ абажа ябаһан мүнгөө үгэжэ, загаһые уһан голдонь табюулһан гэхэ.

Үбгэн уруу дуруу боложо, хүгшэндөө баһа хараалгахаа айһаар гэртээ ерээд, тэрээндээ хэлэхэдэнь, хүгшэн урданайхиһаа үлүүгээр сухалдажа, үбгэнөө модо шулуугаар сохижо:

— Энээнһээ хойшо гэртэм бү оро, шинии мууда би туража үхэхэеэ байнаб, — гэжэ үбгэнөө үлдэжэрхибэ.

Тиин тэрэ үбгэн хүгшэндөө үлдүүлшөөд, уруу духа боложо, уйдажа гашуудажа, уйлан хайлан тэрэ голойнгоо эрье зубшажа ябатарнь, урдаһаань нэгэ гоё һайхан хүбүүн угтажа ерээд:

— Зай, хаанаһаа ябаһан, хэн үбгэн гээшэбши? Юундэ уйлаа, дуулаабши?— гэхэдэнь, үбгэн өөрынгөө ябадалые бултыень хөөрэжэ үгэбэ ха. Тиихэдэнь тэрэ хүбүүн хэлэбэ:

— Би Лусай хаанай ганса хүбүүн гээшэб. Минии энэ гол соо загаһан болоод, сэнгэжэ ябатарни, хоёр хүбүүд, намайе губшуурдажа баряад, алахаяа байтарнь, энэ голой эрьедэ һуудаг нэгэ үбгэн ганса мүнгэтэй ябаһан аад, тэрэнээ үгэжэ, намайе табюулһан юм. Тэрэ үбгэн та гээшэ гүт?—гэхэдэнь, үбгэн:

— Би гээшэлби даа, — гэбэ ха.

Тиихэдэнь хүбүүн хэлэбэ:

— Зай, үбгэн, манайда ошоё, та минии ами наһа абарһан хүн гээшэт. Нюдөө ани гэхэдэм, нюдөө аняад ябаарай, бүхы гэхэдэм, бїхыгєєд ябаарай, тонгой гэхэдэм, тонгойгоод ябаарай, — гэбэ.

Тиин тэрэ хүбүүн үбгэниие хүтэлөөд ябаба. Үбгэн нюдөө ани гэхэдэнь, аняад ябаба, тонгой гэхэдэнь, тонгойгоод ябаба. Тииһээр ябатараа, гэнтэ мэдэн гэхэдээ, нэгэ һайхан ордоной хажууда ерэһэн байба. Хүбүүн хэлэбэ:

— Минии эсэгэ, юрэдөө, юу абахабши гэхэ, тиихэдэнь бамбарай гэжэ шулуун эрдэниеэ үгыт даа гээрэй, — гээд, хоюулаа хаанайда ороходонь, хаан ехэ хүндэтэйгөөр хүлеэжэ, найр наада хэжэ дүүргээд:

— Зай, үбгэн, юун шамда хэрэгтэйб? Минии хүбүүнэй амиие абарһан хүн гээшэш. Намда юуншье хайрагүй, — гэбэ.

Тиихэдэнь үбгэн хэлэбэ:

— Ехэшье юумэн намда хэрэгтэй бэшэ даа, бамбарай гэжэ шулуун эрдэнитэй байнат, тэрэнээл үгыт даа, — гэбэ.

— Шулуун эрдэнимни хүбүүнһээ үнэтэй бэшэл даа, үгэхэл болобо гээшэ бэзэб, энээнииемни һайнаар эдлэжэ, баян боложо, жаргажа ябаарай даа, — гээд эрдэниингээ шулуу Лусай хаан үгэһэн юм гэхэ.

Тиигэжэ хаанай хүбүүн тэрэ үбгые уһанай газаа гаргажа табиһан гэхэ. Үбгэн хүгшэндөө ерэжэ, юун болоһониие бүрин хэлэхэдэнь, хүгшэниинь ехэ баярлажа, хоюулаа эрдэниингээ шулуу хадагалаад, ан бун гэжэ унтаад, үглөөгүүр болоходо, тэнгэридэ тулама үндэр сагаан байшан соо, булган хүнжэл соо бууяжа хэбтэбэ. Газаа гараад харахадань, талые дүүрэмэ адуу мал, олон түмэн зон, ажалшад бии болоһон, туйлай ехээр баяжаһан байба. Тиин хүгшэниинь ехэ гайхажа, үбгэнһөө һураба:

— Хайшан гэхэдээ, иигэжэ баяжаба гээшэбибди? Тиихэдэнь үбгэн хэлэбэ:

— Үсэгэлдэр Лусай хаанайхиһаа асарһан эрдэниин шулуунай ашаар баяжаһан байхабди, — гэбэ.

Тиин тэрэ айлайда танигдаагүй эхэнэр ходо ябадаг болоһон гэхэ. Нэгэтэ тэрэ һамган хүгшэнһөө һураба:

— Хайшан гэхэдээ орой зөөри үгы аад лэ, гэнтэ баяжаба гээшэбта?— гэхэдэнь, хүгшэниинь хэлэһэн байна:

— Минии үбгэн Лусай хаанай хүбүүнэй ами абаржа, энэ байһан эрдэниин шулууе асарһан юм, тэрээгээр лэ иимэ баян болоод байнабди, — гэжэ эрдэниингээ шулуу заажа үгэһэн гэхэ.

Үбгэн хүгшэн хоёр үглөөгүүр бодон гэхэдээ, үнөөхи урданайнгаа муу гэр соо, нохой миисгэй хоёртойгоо хэбтэбэд ха. Юуншье болоһыень үбгэн хүгшэн хоёр гайхажа, гайхалаа баража, уйлалдан дуулалдан һуутарнь, нохой миисгэй хоёрынь гүйлдэжэ гараад, эрдэниин шулууе хулууһан хүнэй мүр мүшхэн гүйлдэжэ ябатараа, нэгэ хулганын ябахада, барижа эдихэеэ һанахадань, хулгана хэлэбэ:

— Таанад намайе орхигты, би танда нэгэ туһа хүргэхэб, — гэхэдэнь, миисгэй нохой хоёр «энээгээршье юу хэхэбибди даа» гээд, ябаха гэхэдэнь, хулгана асууба:

— Таанад хайшаа, ямар хэрэгээр ябахатнайб?

Тэдэнь хэлэбэ:

— Манай гэрэй эзэнэй эрдэниин шулууе хүн хулуугаад, тэрээниие бэдэржэ ябанабди, — гэбэд. Тиихэдэнь хулгана:

— Намайе абаашалдагты, би таанадта туһа хүргэжэ болохоб, — гэбэ. Тиихэдэнь нохой миисгэй хоёр:

— Ябалса, ябалса, — гээд, гурба болоод, хулгайшанай мүр алдангүй мүшхэжэ гүйлдэһөөр ябатараа, нэгэ мангадхайн ордондо тулажа ерэбэ. Орохо гэхэдэнь, үүдэндэ бара эрбис хоёр байгаад оруулбагүй. Тиихэдэнь гайхажа, гэрынь тойрожо ябатараа, хулганаан гэрэйнь хаяае малтажа, арай гэжэ ороод, гэр соогуур гүйжэ ябатараа, харан гэхэдэнь, тэрэ эрдэниин шулууе мангадхай гэзэгэһээ уяад унтажа хэбтэбэ. Тиихэдэнь хулганаан һэмээхэн мангадхайн хажууда ошожо, гэзэгыень таһа хазажа, эрдэниингээ шулуу абаад газаашаа гарахадань, миисгэй нохой хоёр тодожо абаад, эрдэниин шулуун хулгана хоёроо нюрган дээрээ нэгэ нэгээр һуулгажа, саашаа бэеэ хоргодон гүйлдэ гүйлдэһөөр гэртээ хүрэжэ ерээд, үбгэнэйнгөө муу гэрэй үүдэндэ шагнахадань, үбгэн хүгшэн хоёр хөөрэлдэнэ:

— Эрдэниингээ шулуунһаа хахасажа, иимэ муухай зоболонто урдынгаа байдалда орошобобди. Ядахын сагта боложо, үргэхэ хараха үри хүбүүд үгы, үтэлһэн хойноо туража үхэхэ саг одоол ерээ, — гэжэ уйлалдан һуутарнь, миисгэй, нохой, хулгана гурбан үнөөхи шулуугаа абаад, гэртээ гүйлдэн орожо ерээ һэн ха.

Тиихэдэнь үбгэн хүгшэн хоёр аргагүй ехээр баярлажа, «иимэхэн баахан амитад аад лэ, ами наһанаймнай хэрэг бүтээгээт» гэжэ уйлан дуулан байжа, байһан юумэеэ дууһан тэдээндэ эдюулжэ, бүхы наһандаа табуулаа бэе бэеэ абажа, харалсажа ябахабди гэжэ үгэеэ хэлсэжэ хоноо һэн ха.

Үглөөгүүр бодон гэхэдэнь, урданайнь мэтэ һайхан ордон, олон адууһа мал, албата зон бии болоһон байба гэхэ.

Тэрэ үдэрһөө хойшо тэдэ табан нүхэсэн, жарган саашаа һууһан юм ха.