Хани нүхэд, нүхэсэл тухай

Биб гэһэн — гансаараа,

Бидэ гэһэн — олоороо.

* * *

Олоороо хэлсэһэн

Холуур ошохогүй.

* * *

Субажа ябаһан барасһаа

Сугларжа ерэһэн шаазгай хүсэтэй.

* * *

Таниһан хүн талын шэнээн,

Таняагүй хүн альганай шэнээн.

* * *

Хубаажа эдиһэн

Хоол болодог.

* * *

Ургажа байхадаа,

Ногоон һайхан.

Олоороо байхадаа,

Нүхэд һайхан.

* * *

Ћайн мориндо

Эзэн олон.

Ћайн хүндэ

Нүхэд олон.

* * *

Олон малтай ябанхаар,

Олон нүхэдтэй ябаһан дээрэ.

* * *

Хоёр хүн эбтэй болбол,

Түмэр хорёо мэтэ.

Хорин хүн эбгүй болбол,

Эбдэрхэй хорёо мэтэ.

* * *

Нүхэрөө хаража бэрхэ болохо,

Ћүүдэрээ хаража гоё болохо.

* * *

Хамаг зоной түлөө хабаадаха,

Олон зоной түлөө оролдохо.

* * *

Нүхэрые нүхэрөөрнь танидаг,

Нүүрһые дүрэхөөрнь шалгадаг.

* * *

Холо газарай харгыда

Хүлэгэй һайниие таниха.

Хохидохо, ядаха сагтаа

Нүхэрэй һайниие таниха.

* * *

Үнэ ехэтэй шулуунһаа,

Үнэн нүхэр үнэтэй.

* * *

Зуун улаан үхэртэй ябанхаар,

Зургаан һайн нүхэртэй яба.

* * *

Гайхама халууншье хада

Гал хэрэгтэй.

Гайхама сэсэншье хада

Нүхэд хэрэгтэй.

* * *

Үнэн сэхэ ябадал тухай

Үнэншэ хүн олондо этигэлтэй,

Худалша хүн хамагта этигэлгүй.

* * *

Зүб юумэн

Зүрхэнһөө халуун,

Буруу юумэн

Булшанһаа хүйтэн.

* * *

Зүбыень хэлэхэдэ,

Зүрхэ хадхаха.

Үнэнииень хэлэхэдэ,

Үлэ алдаха.

* * *

Үнэн замаар ябаал һаа,

Үһэн сайжа болохо,

Худал замаар ябаал һаа,

Хубхай яһан болохо.

* * *

Үнэншэ хүндэ нүхэр олон,

Үрэтэ модондо намаа олон.

* * *

Үнэн юумэ

Уһандашье шэнгэдэггүй,

Галдашье шатадаггүй.

* * *

Үнэнһөө — туһа,

Үнеэнһээ — тоһон.

Ажабайдал тухай онтохонууд Сэсэн Балдан

Нэгэ нютагай зон булта сугларжа, хаан ноёниие һунгаха гэжэ шиидэбэд ха. Тэндэ сугларһан зон өөһэдынгөө дундаһаа халзан малаан толгойтой Тархаалжаниие хаан болгон һунгаба. Олон зоной дундуур табан наһатай заахан хүбүүн намайе хаан болгыт гэжэ байжа гүйнэ ха.

Нэгэтэ заахан Балдан хүбүүн хаанда ерээд хэлэбэ:

— Намайе өөрынгөө орондо хаан-ноён болгыт.

— Ши энэ олон илааһанай хааниинь боло. Зай гү? — гээд, Балдан хүбүүе илааһанай хаан болгобо.

Нэгэтэ Балдан хүбүүн бургааһаар мори хээд, газаагуур наадажа ябаба ха. Хаанай хажууда ерэхэдэнь, малаан толгой дээрэнь нэгэ илааһан һууба ха. Хүбүүн тэрэ бургааһаараа шабхадажархиба. Хаан ухаа мэдээ алдаад, харан гэһээнь, табатай Балдан хүбүүн арадань байба.

— Ши иихэдээ яажа байнаш? Үтэр түргэн ерэ наашаа!

— Хаан-ноён, би илааһанай зэмэ гаргажа байнаб. Энэ муу илааһан ямар хадаа хаан-ноёной толгой дээрэ һууха болооб? Та намайе илааһанай хаан болгоо бэлэйт.

Хаан яахашье аргаа барагдажа, сэсэн хүбүүнэй урдаһаа юуншье гэжэ абяа гарабагүй. Заахан хүбүүн саашаа наадахаяа ошобо. Барижа ябаһан бургааһаараа энэшье тэрэшье газарта һууһан илааһануудые алана.

Хэдэн жэлэй үнгэрһэн хойно нэгэ баянай ехэ һамган хүбүүтэй болобо. Бага хатаниинь хүүгэдгүй байгаа.

Хүбүүнэйнгээ табатай боложо ябахада, баян наһа бараба ха. Хоёр һамгадынь зөөриеэ хубаалдажа арсалдаба. Тэдэнэр табатайхан хүбүүгээ буляалдажа эхилбэ. Арсалдаагаа яашье шиидхэжэ ядахадаа, тэдэнэр хаан-ноёндо дуулгаба ха.

Хаан үнэн сэхыень олохын түлөө хэдэн үдэр бодолгото болобо. Зүб шиидхэбэри һанажа ядан һуутараа, гэнтэ Балдан хүбүүе ухаандаа оруулжархиба.

— Їни сагта нэгэ заахан Балдан хүбүүе би илааһанай ноён болгоо бэлэйб. Мүнөө тэрэ хүбүүн томо боложо, ухаатай хүбүүн болоо ёһотой, — гэжэ хаан бодоод, тэрэниие дуудуулан асаруулба.

— Намда мэнэ гэһээр хоёр һамгад хүбүүгээ буляалдажа ерэхэ. Хэнэйнь хүбүүн байгаа юм, бү мэдэе. Ши минии түлөө ошожо, шиидхэжэ үгэл даа. Эриһэн юумыешни үгэхэб, — гэжэ хаан сэсэн Балданда хэлэбэ.

— Болохол даа, үглөөдэр танайда ерээд, шиидхэжэ үгүүжэм, — гээд, хүбүүн гэртээ хариба.

Сэсэн Балдан үглөөдэрнь хаанайда ерэбэ. Удангүй хоёр арсалдааша һамгад табатай хүбүүгээ дундаа хүтэлөөд хаанайда оробо.

Хаанай хубсаһа үмдэһэн Балдан хүбүүн ехэ гэгшын ноён мэтэ һууна.

— Үндэр ехэ хаан-ноён, энэ минии түрэһэн хүбүүн юм, — гэжэ бага хатан хэлэнэ.

Нүгөөдэ һамганиинь:

— Энэтнай худалаар хэлэжэ байна, — гэбэ ха. Хаан болоһон Балдан нэгэ зарасадаа һэлмымни абаад ерэ гэбэ. Удангүй тэрэнь һэлмынь асаржа үгэбэ. Балдан хоёр һамгадые дахуулаад, газаа гарана.

— Таанар хоюулан энэ хүбүүе түрөө хадаа, хубаажа абагты. Би энэ һэлмээр орой руунь таһа сабшахаб. Хүбүүгээ хоёр гарһаань шангаар хоёр тээшэнь татагты! — гэбэ.

Зүүн гарынь баряад байһан эхэнэр сэсэн Балданай һэлмээ далайхатайнь сасуу, нюураа бүтүүлээд, мэдээ табин, газарта унашаба, харин нүгөө эхэнэрынь ямаршье хэбэр үзүүлэнгүй, хүбүүнэй гарһаа баряад лэ байба.

Сэсэн Балдан хоёр эхэнэрые ордондо оруулжа, улад зоной урда үнэн сэхыень хэлэжэ үгэбэ:

— Би эдэ хоёр эхэнэрэй хэниинь хүбүүнэй түрэһэн эхэб гэжэ олобоб. Хүнэй түрэһэн эхэ ямар гоё һайхан сэдьхэлтэй гээшэб. Хүбүүнэйнгээ алуулха болоходо, түрэһэн эхэнь харанхалан унаа. Харин түрөөгүй эхэнэртэ юун бэ? Шоно һанаа һанаалжа, шулуун зүрхэ зүрхэлжэ, хүбүүе алахыем хүлеэжэ байбал.

Тиигэжэ хэлэхэдэнь, улад зон Балдан хүбүүнэй ухаатай сэсэниие ехэ гайхабад.

Ехэ эхэнэр баярлахын ехээр баярлажа, хүбүүгээ дахуулаад, гэртээ ошобо.