Жұмыс №2. Жүйке талшықтарының қажымауы.

Жүйке талшықтарына қажымау қабілеті тән. Себебі, жүйкеде зат алмасу қарқыны өте төмен және қайта синтездеу (ресинтез) өте жоғары деңгейде жүреді. Сонымен қатар қуатты өте аз пайдаланады.

Жұмыс жасауға қажет. Бақа, миограф, электростимулятор, тәжірибені жасауға қажетті құрал-саймандар, мұз, физиологиялық ерітінді.

Жұмысты орындау. Даярланған жүйке-ет препараттын миографқа бекітіп (немесе операциялық тақтайша), жүйкеге жалғасқан омыртқа бөлігін тығын үстіне орналастырады. Қозу табалдырығын тауып, тоқ күшін жоғарлатады. Электрод пен бұлшықет арасындағы жүйке талшығына мұз қояды. 2-3 минуттан кейін салқындатылған аймақта (мұз қойған жерде) жүйке талшығының физиологиялық тұтастығы бұзылады, яғни «суық блок пайда болады. Жүйкені жиілігі 1 Гц-ке тең тоқ күшімен 8-10 минут бойы үздіксіз тітіркендіреді. Сонан кейін мұзды алып тастайды, бірақ электродтарға тимей жүйкеде қалдырады. Біраз уақыттан кейін бұлшықет қайтадан жиырыла бастайды. Бұл жүйке талшығының қажымайтындығын көрсетеді.

Жұмыс №3. Парабиоз.

Егер жүйкеге қандайда бір химиялық тітіркендіргіш (эфир, хлороформ, кокаин, кейбір тұз ерітінділері және т.б.) ұзақ әсер етсе, онда оның лабилдігі төмендейді. Яғни жүйкенің тітіркендіру аймағында әрекеттік қозғалғыштығы төмендеп, «парабиоз құбылысы туады. Бұл қозғыш ұлпаның өмір мен өлім арасындағы (немесе шалажансар) жағдайы. Парабиоз құбылысын Н.Е. Введенский зерттеп, тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Парабиоз құбылысының дамуы бірнеше кезеңімен сипатталады. Бұл тітіркендіру жиілігі мен күші және оған беретін жауап реакциясы арасындағы қалыпты жағдайының өзгерісі (14-сурет).

14-сурет. Парабиоз, оның кезеңдері.

Бірінші (I)– теңестіру кезеңі. Бұл кезеңде тітіркендіргіштің төменгі, орташа және жоғары жиілігі мен күшіне бұлшықет бірдей жиырылып жауап береді.

Екінші (II) – парадоксальды кезеңі. Бұл кезең - жүйкеге әлсіз тітіркендіргіш әсер етсе бұлшықет жоғары, ал күшті тітіркендіргішке төмен жиырылып жауап береуімен сипатталады.

Үшінші (III) – тежелу кезеңі. Бұл кезеңде бұлшықет ешқандай тітіркендіргіш күшіне жауап қайтармайды.

Қазақ ғалымы Атчабаров Б.А. және оның шәкірттері жүйке талшығындағы парабиоз үрдісінің даму себебі мен механизмін зерттеді. Олар, парабиоз жағдайында Nа-насосының қызметі тікелей бұзылмайтынын, бірақ энергия (АТФ – мөлшерінің) тапшылығынан жүйке талшығы қызметінің тежелетінін анықтады. Сонымен қатар АТФ жүйке талшығының қозғыштық және өткізгіштік қызметін қайта қалпына келтіріп, парабиоз үрдісінің дамуына жол бермейтінін тәжірибе жүзінде дәлелдеді.

Сондықтан, толық парабиоз кезінде, әсер еткен жерде жергілікті және тарамайтын ерекше қозу жағдайы (немесе стационарлық қозу) пайда болады.

Жұмыс жасауға қажет. Бақа, миограф, кимограф, стимулятор, электродтар, штатив, мақта, тәжірибені жасауға қажетті құрал-саймандар, физиологиялық ерітінді, дәкелік салфетка, кокаин (немесе эзерин, КСІ).

Жұмысты орындау. Жүйке-бұлшықет препаратын даярлап, оны миографқа бекітеді. Жүйкені стимуляторға қосылған электродпен тітіркендіріп, қозу табалдырығын анықтайды. Сонан кейін жүйкеге ырғақты тоқтың үдемелі жиілігімен әсер ете отырып, айналып тұрған кимограф барабанына бұлшықеттің биіктігі әр түрлі үш сіреспе жиырылуын жазып алады. Бұлшықеттің сіреспе жиырылуының биіктігі тітіркендіру жиілігіне тікелей тәуелділігі, яғни «күш заңың» байқалады. Содан кейін, электрод пен бұлшықет арасындағы жүйкенің үстіне кокаин, эзерин немесе КСІ ерітіндісімен дымқылданған мақтаны қояды. Жүйкені қайтадан тоқтың сол жиілік тітіркендіргішімен әсер етсе, парабиоздың әрбір кезеңдерінің дамуы байқалады. Толық парабиоз кезеңі пайда болысымен жүйкеден дымқылданған мақтаны алып тастап, оны физиологиялық ерітіндімен шайады. Жүйкені жиілігі әр түрлі тоқпен тітіркендірсе, парабиоз кезеңдерінің кері дамуы байқалады. Яғни жүйке қозғыштығы қалыпты жағдайға келеді.