5В120200 «Ветеринариялық санитария» мамандығына арналған

«Малдәрігерлік латын терминологиясы» пәнінен №9 Дәріс

Модуль 2 Латын граматикасының клиникалық терминологиясы

ТАҚЫРЫБЫ: Сөз жасамдық құрылымдағы сөздердің бірігуі. Жұрнақ және префикстеу.

Жоспар:

1. Префиксация мəні, ерекшеліктері.

2. Сөзге мағына беретін латын грек қосымшалары.

3. Мағынасында бір-бірін қайталамайтын латын грек қосымшалары.

4. Қосымша рөлін атқаратын есептік есімдер.

Префикстік сөзқұрау (префиксация) – сөздің түбіріне қосымшаларды жалғау. Префиксация сөздің негізгі мағынасын өзгертпейді, тек қана сол құбылыстың немесе объектің орнын, қимылдауына мағына қосады. Префиксация міндетін көбінесе грек-латын қосымшалары мен есептік есімдері орындайды. Латын қосымшалары латын жəне грек сөздерімен жəне керісінше, грек қосымшалары грек жəне латын сөздерімен қосыла алады.

Терминге ұқсас мағына беретін латын жəне грек қосымшалары

Мағынасы Латын Грек Мысалдар бір нəрсенің ішінде intra- en-, endo-, entointracellulāris, e - торшаішінде

encephălon, i n - бас миы

endogĕnus, a, um - ағзаның ішінде пайда болатын бір нəрсенің сыртында extra- ecto-, exoextracellulāris, e – торша сыртында

ectoderma, ătis n - сыртқы өскін жапырағы жоғары, қалыпты жағдайдан асып кету

super-, supraepi-, hypersuperclassis,

is f - кластан жоғары

supraorbitālis, e - көздің үстінде

epibranchiālis, e - желбезек үстінде

hypersecretio, ōnis f - сөлдің көп бөлінуі

астында, қалыпты жағдайдан төмен

infra-, subhypo-

infraorbitālis, e - көз асты

subcutaneus, a, um - тері асты

hypotrophia, ae f - аз азықтану

жоқ, болмау, мүмкін еместік

in-,

im-,

-ira-,

aninfecundus,

a, um - құнарсыз

immobĭlis, e - қимылсыз

aphyllus, a, um - жапырақсыз

atrophia, ae f - азықтанбау

қосылу, бірге əректтесу

co-,

col-,

com-,

con-,

corsyn-,

sym-,

sycommissūra,

ae f - комиссура (спайка)

constrictor, ōris m - қысқыш (бұлшық ет)

syndactylia, ae f - саусақтық қосарлана бітуі

symbiōsis, is f – симбиоз жан-жағынан екі жағынан

circum- amphi-,

pericircumferentia,

ae f - қоршауы

amphibius, a, um - қосмекенді

perianthium, i n - гүл қабығы

қарсы əрекет contra- anti- contraceptīvus, a, um - ұрықтандырмайтын

anticorpus, ŏris n - антидене

Мағынасы Латын Грек Мысалдар

заттың не уақыттың

алдында болуы

prae-,

propro-

praecentrālis, e - орта алдында

processus, us m - өсінді

pronephros, i m - бүйрек алды

ортасында орналасу inter- di(a)-,

mes(o)-

intercostālis, e - қабырға аралық

diencephălon, i n - аралық ми

mesoderma, ătis n - орта ұрық қабаты

орын ауыстыру rans- meta- transplantatio, ōnis f -трансплантация,

metamorphōsis, is f -метаморфоз(а),

форманың өзгеруі

Мағынасында бір-бірін қайталамайтын латын -грек қосымшалары

Приставка Мағынасы Мысалдар

de-,

des- (лат.)

1. төмен ағым

2. кері кету

3. жоқ ету

depressor, ōris m - төмен жіберетін

degeneratio, ōnis f - кері кетіп туу

desinfectio, ōnis f - дезинфекция

dis-,

dif-,

di- (лат.)

тарату disseminatio, ōnis f - шашу, тарату

dys- (греч.) қасиеті мен қабілетінің бұзылуы

dystrophia, ae f - дистрофия, ас қорытудың бұзылуы

e-,

ef-,

ex- (лат.)

алып тастау evacuatio, ōnis f - эвакуация (физиол.),

effĕrens, entis - алып шығушы

excretorius, a, um - шығару

para-(греч.) бір нəрсенің жанында орналасу

ұқсастық

paranasālis, e - мұрынның жанында;

paratỹphus, i m - паратиф, көріністері тифке ұқсайтын ауру

per-(лат.) бір зат арқылы өту, қимылдау

perforātus, a, um - тесілген

permănens, entis - қалыпты

post-(лат.) келесі postsynaptĭcus, a, um - синаптикадан кейінгі

postnatālis, e - туылғаннан кейін пайда болатын

re-(лат.) қайталану reflexus, us m - рефлекс

reinfectio, ōnis - реинфекция, қайта залалдану

Қосымша ролін атқаратын есептік есімдер

латын прист. грек прист. Мағынасы Мысалдар:

uni- mono- бір unisexuālis, e — біржынысты

monocephălus, a, um — бірбасты

bi- di- екі bialātus, a, um — екі қанатты

dipetălus, a, um — екі күлтелі

tri- tri- үш triaxonālis, e — үш аксонды

quadri- tetra- төрт quadrifoliātus, a, um — төртжапырақты

tetracoccus, i m —төрт кокк

Quinque penta- бес quinqueflōrus, a, um — бесгүлді

pentaradiālis, e — бес сəулелі

sex- hexa- алты sexangulāris, e — алтықырлы

латын прист. грек прист. Мағынасы Мысалдар:

hexaspŏrus, a, um - алтыспоралық

septem- hepta жеті septemjugātus, a, um – жеті жұптық

heptapetălus, a, um - жеті күлтелі

oct-,

octooct-,

octo-

сегіз octopetălus, a, um - сегіз күлтелі

Octodontīdae, ārum f - сегізтісті

novem-,

novenennea-

тоғыз novendiālis, e - тоғыз күндік

enneapetălus, a, um - тоғыз күлтелі

decem-,

decendec-,

deca-

он decemflōrus, a, um - он гүлді

Decapŏda, ōrum n - он аяқтылар

semi- hemi- жарты semicanālis, is m - жартыөзекті

hemisphaerium, i n - жартышарлы

Латын афоризмдері:

1. Amicus Plato, sed magis amica est veritas - Платон менің досым, бірақ

əділдік жақын.

2. Si vis pacem, para bellum – Бейбітшілікті көксесең, соғысқа дайындал.

3. Radices litteratum amarae sunt, fructus dulces – білімнің тамыры

ащы, жемісі тəтті (білім инемен құдық қазғандай).

Бақылау сұрақтары:

1. Префиксация деген не?

2. Сөзге мағына беретін латын, грек қосымшаларын атаңыз

Негізгі әдебиеттер

1 Жануарлар морфологиясы латын ветеринариялық терминологиясымен. ІІ: (цитология, эмбриология, гистология) / Тоқаев, З.К. - 2006

2 Латинский язык / Валл Г.И. - 1990 Латинский язык / Валл Г.И. – 1990

3 Латинский язык и основы ветеринарной терминологии: / Вульф, В.Д. - 1988

Қосымша әдебиеттер

1 Введение в латинскую ветеринарную терминологию /Валл, Г.И. - 1978

2 Анатомия терминдерінің сөздігі ( Қазақша-орысша латынша, орысша латынша-қазақша, латынша-орысша-қазақша) / Рақышев, А. - 1992