5В120200 «Ветеринариялық санитария» мамандығына арналған

«Малдәрігерлік латын терминологиясы» пәнінен №15 Дәріс

Модуль 3 Латын граматикасының фармацевтикалық терминологиясы

ТАҚЫРЫБЫ: Дәрі-дәрмектердің сөз жасам құрылымы. Дәрілік күй (форма) туралы қысқаша түсінік.

Жоспар:

1. Негізгі фармацевтикалық түсініктер. Фармацевтикалық терминология мақсатындағы етістік граматикасы. Шипаұсынымдағы бұйрық және шартты райлар.

2. Шипаұсынымдық терминдер және сөзжасам

3. Фармацевтикалық атаулардың бас əріппен жəне кіші əріптермен

жазылу ережелері.. Дəрілік заттар атаулары.

Негізгі фармацевтикалық түсініктер

·Дəрілік шикізат - өсімдіктердің, жануарлар мүшесінің бір бөліктері жəне минералдардан, бактериялардан, саңырауқұлақтардан алынатын өнімдер.

·Дəрілік заттар – дəрілік заттар ретінде қолданылатын химиялық қосылыстар. Дəрілік заттарды химиялық синтез жолымен дəрілік шикізаттардан арнайы əдіспен алады.

·Дəрі – ауруды емдеу жəне алдын алу мақсатында қолданылатын химиялық немесе табиғи жолмен алынатын заттар

·Дəрілік заттар пішіні – дəрілік затқа қолдануға ыңғайлы болу үшін берілетін пішін. Олар төмендегідей болып бөлінеді:

Сұйық (ерітінділер, тұнбалар, қайнатпалар, сұйық экстрактілер, суспензиялар, микстуралар, эмульсиялар...)

Жұмсақ (сүртпе майлар, линименттер, пасталар, суппозиторилер, таяқшалар, пластырлер..)

Қатты (ұнтақтар, капсулалар, таблеткалар, жиынтық дəрілік заттар, пилюлдер, болюстер, брикеттер ...)

Дəрілік препарат –дəрілік пішіндегі дəрілік зат (қатты, сұйық, жұмсақ т.б.).

Күрделі құрамдағы дəрілік заттардың компоненттерін тізбектеп жазып жатпау үшін оларға коммерциялық ат беріледі. Алдымен дəрілік зат формасы, соңынан тырнақшаның ішінде атау септігінде коммерциялық аты жазылады: Suppositorĭa «Anaesthesōlum» - балауыз «Анестезол».

Көп кездесетін құрам (жиілік кесінділер) – белгілі бір мағынасы мен жазылуы бар фармацевтикалық терминнің құрылымдық компоненті.

Фармацевтикалық терминдердің құрамындағы бұл құрамдар орфографиялық дұрыс жазуға жəне көп терминдерің мағынасын түсінуге себеп болады.

Рецептің латын бөлімінде өкім, тапсырма ретінде қолданылатын қалыптасқан ұғымдар қолданылады. Бұл ұғымдар фармацевке дəріні дайындауға, жіберуге жəне қолдануға тапсырма беру үшін қажет. Латын тіліндегі етістіктің грамматикалық категориялары мен формаларын рецептегі қалыптасқан ұғымдар түрінде есте сақтау керек. «өкім, тапсырма беру» рецептте бұйрық жəне қалау райында жазылады.

а) бұйрық рай

Рецептурада бұйрық рай жекеше түрдің екінші жағында қолданылады.

· Recĭpe ал

· Da бер

· Signa белгіле

· Misce араластыр

· Repĕte қайтала

· Sterilĭsa!

(леп белгісімен!)

Залалсыздандыр!

· Da tales doses numĕro Осындай мөлшерде ... санымен берілсін

· Divĭde in partes aequāles Бірдей бөліктерге бөл

· Adde қос

б) қалау рай

Рецептурада қалау рай «бұйыру, тапсыру, іс-əрекет жасау» мағынасында бұйрық раймен синоним түрінде қолданылады. Қазақ тіліне қалау рай –сін, - сын жалғауларымен (мысалы: берілсін) немесе етістіктің инфинитив формасында аударылады.

· Detur берілсін.

· Signētur белгіленсін

· Misceātur араластырылсын.

· Sterilisētur! (леп белгісімен!)

Залалсыздандырылсын!

· Repetātur Қайталансын

· Dentur tales doses numĕro (denture - көпше түрдің формасы, осы мағынада ғана қолданылады) Осындай мөлшерде ... санымен берілсін

N.B! Бұйрық рай мен қалау райдың формалары бір мағына береді, сондықтан олар бірінің орнына бірі қолданыла береді. Бақылау, жаттығулар жазғанда олардың қай-қайсысын болса да қолдана беруге болады.

fiat/fiant формасының қолданылуы

Рецептте fiĕri етістігі fiat/fiant түрінде көп қолданылады:

·fiat – орындалсын, болсын

·fiant – орындалсын, болсын (көптік _______түрде)

Misce, ut →fiat + жекеше түр, атау септігіндегі зат есім →fiant + көпше түрдегі атау септігіндегі зат есім

Төменде рецепттегі қалыптасқан ұғымдар тізімі берілген:

· Misce, fiat linimentum Араластыр, линимент болсын

· Misce, fiat pasta Аралыстыр, паста болсын

· Misce, fiat unguentum араластыр, сүртпе май болсын

· Misce, fiat suppositorium Аралыстыр, балауыз болсын

· Misce, fiat suppositorium rectāle (vagināle) Аралыстыр, тік ішікке (қыныпқа) қолданатын балауыз болсын

· Misce, fiant suppositoria rectalia (vaginalia) Аралыстыр, тік ішікке (қыныпқа) қолданатын балауыздар болсын

· Misce, fiat bacillus longitudĭne 5 cm et crassitudĭne 0,5 cm Араластыр, ұзындығы 5 см жəне ені 0,5 см таяқша болсын

· Misce, fiat pulvis Араластыр, ұнтақ болсын

· Misce, fiat emulsum Араластыр, эмульсия болсын

· Misce, fiat suspensio Араластыр, суспензия болсын

· Misce, fiant species (көпше түр) Араластыр, құрғақ жиынтықтар болсын

Fiant көпше түріне жəне бұл ұғымда Misceātur” формасы емес, “Misce” формасы қолданылатындығына назар аударыңдар.

Көп қолданылатын бөліктер ( 2 бөлім)

Латын мағынасы мысалдар

1. -cain- Жергілікті жансыздандыру заттары Procainum Tetracainum

2. -cyt- Цитостатиктер (ісік торшаларын өлтіретін; грек. cytos - «торша») Cytarabinum

Cytocristinum

3. -form- Acĭdum formicĭcum құмырсқа қышқылы Xeroformium Iodoformium

4. -ichth(y)- грек. “ichthys” – «балық» Ichthammolum Ichthyolum

5. -poly- грек. “polys” – «көп» Polyphepanum Polymixini B sulfas

6. -rheo- Қан айналымын жақсартатын зат Rheomacrodexum Rheopolyglucinum

7. -zep- антиксиолитиктер – стресске қарсы заттар Diazepamum Bromazepamum

Бақылау сұрақтары:

1. Негізгі фармацевтикалық түсініктер.

2. Шипаұсынымдағы бұйрық және шартты райлар.

3. Шипаұсынымдық терминдер және сөзжасам

Негізгі әдебиеттер

1 Жануарлар морфологиясы латын ветеринариялық терминологиясымен. ІІ: (цитология, эмбриология, гистология) / Тоқаев, З.К. - 2006

2 Латинский язык / Валл Г.И. - 1990 Латинский язык / Валл Г.И. – 1990

3 Латинский язык и основы ветеринарной терминологии: / Вульф, В.Д. - 1988

Қосымша әдебиеттер

1 Введение в латинскую ветеринарную терминологию /Валл, Г.И. - 1978

2 Анатомия терминдерінің сөздігі ( Қазақша-орысша латынша, орысша латынша-қазақша, латынша-орысша-қазақша) / Рақышев, А. - 1992