5В120200 «Ветеринариялық санитария» мамандығына арналған

«Малдәрігерлік латын терминологиясы» пәнінен № 8 Тәжірибелік сабақ

ТАҚЫРЫБЫ: Сөз жасамдық құрылымдағы сөздердің бірігуі. Жұрнақ және префикстеу.

САБАҚТЫҢ МАЗМҰНЫ: Оқыту барысында қарастырылатын негізгі мәселелер:

Анатомиялық терминде сын есім мен зат есімнің үйлесуі кездесетін болғандықтан, сын есімді оқу болашақ ветеринарлар үшін қажет. Бұл сабақта студенттер сын есімнің категориялармен танысады.

• сын есімнің 3 жіктеуімен таныса отырып, сын есім мен зат есімнің үйлесуін ажырату жәнеисөз құрау.

- сын есімнің шырайларымен, биологиялық номенклатурадағы салыстырмалы жəне күшейтпелі шырайдың құрылуымен танысады.

- Латын тілінде сын есімнің шырайлары: жай шырай(gradus positīvus),

салыстырмалы шырай (gradus comparatīvus), күшейтпелі шырай (gradus

superlatīvus).

- сан есіммен, оның түрлерімен танысу.

Жаттығулар:

1. Сын есімдерді feminīnum жəне neutrumда толықтырып жазып, қазақ тіліне аударыңдар:

albus, a, um longus, a, um

niger, gra, grum mellĭfer, ĕra, ĕrum

Nom. sg. Gen. sg. түбір

albus

alba

album

albi

albae

albi

albniger

nigra

nigrum

nigri

nigrae

nigri

nigrmellĭfer

mellifĕra

mellifĕrum

mellifĕri

mellifĕrae

mellifĕri

mellĭfer-

Casus singularis Pluralis

m f n m f n

Nom us a um i ae a

Gen i ae i orum arum orum

longus, medianus, dexter, transversus, sinister, latus, profundus, obliquus,

internus, externus.

2. Nom. Sg. сын есімдері. Nom. pl. аударыңдар:

1) auricularis 5) cerebralis 9) deltoideus

2) abdominale 6) rectale 10) flavum

3) triceps 7) acutus 11) ethmoidale

4) recens 8) cutanea 12) otica

3.Зат есімдерді сын есімнің жекеше түріне айналдырып, түбірін табыңдар: cortex, radix, foramen, crus, lemur, corpus, articulatio, cartilage, paries, trochanter, occiput, regio, animal, rete, calcar, flexor, cor, pes.

4.Зат есіммен сын есімді үйлестіріңдер:

dens, dentis m -тіс (caninus, a, um - иттің); radix, icis f- тамыр (profundus, a, um - терең); articulatio, onis f- буын (simplex, icis – жай, күрделі емес); pix, picis f- смола (liquidus, a, um - сұйық); regio, onis f – аудан, аумақ (frontalis, e - маңдай); flos, floris m – гүл (ruber, bra, brum - қызыл); pulvis, eris m – ұнтақ (flavus, a, um - сары); manus, us f – қол (bonus, a, um - жақсы); pars, partis f – бөлік (magnus, a, um - үлкен); pinus, i f - арша (altus, a, um - биік); cuculus, i m – көкек (cinereus, a, m - сұр); larus, i m – шағала (albus, a, um - ақ); erinaceus, i

m - кірпі (spinosus, a, um- тікенекті); galantus, i m – бəйшешек (sibiricus, a, um - сібірлік); betula, ae f - қайың (verrucosus, a, um - сүйелді).

5. Зат есімді сын есіммен үйлестіріңдер:

1) morbus, i, m chronicus, a, um 6) ligamentum, i, n latus, a, um

2) vertebra, ae, f cervicalis, e 7) scapula, ae, f dexter, tra, trum

3) regio, onis, f parietalis, e 8) solutio, onis, f recens, ntis

4) pulmo, onis, m sinister, tra, trum 9) tinctura, ae, f simplex, icis

5) nervus, i, m spinalis, e 10) unguentum, i, n flavus, a, um

6. терминдерді сын есімнің көпше түріне аударыңдар:

1)os longum 4) solutio recens

2)ligamentum latum 5) vertebra cervicalis

3)tinctura simplex 6) morbus chronicus

7. Терминдерің жалғауын жалғап, қазақ тіліне аударыңдар:

1)columna vertebral... 6) os parietal...

2)foramen vertebral... 7) processus zygomatic...

3)processus articular... 8) crista sagital... extern...

4)foramina vertebral... lateral... 9) musculus pectoral... profund...

5)ossa temporal... 10) foramen occipital... magn...

8. Терминдерді қазақ тіліне аударыңдар:

1) fractura ossis femoris, 2) fracturae ossium capitis, 3) fractura ossium metacarpalium, 4) fracturae et luxationes vertebrarum cervicalium, 5)vulnera articulationis tarsi, 6) distorsio articulationis genus, 7) distorsio articulationis coxae, 8) vulnera tendinum, 9) ruptura et perforatio uteri, 10) luxatio vertebrae cervicalis, 11) ulcus ventriculi, 12) ulcus intestinorum, 13) ulcera ungulae, 14) tumores in cavo nasi.

9. Зат есімдердің қай жіктеуге жататындығын анықтаңдар:

brikētum,i n; carbo,ōnis m; campus,i m; charta,ae f; cor, cordis n; crystallus,I f; genus,ĕris n; visus,us m; diagnōsis,is f; ductus,us m; dies,ēi f; regŭla,ae f; rabies,ēi f; lex, legis f; bolus,i f.

10. Төменде келтірліген зат есімдерді Nom. pl. жəне Gen. Pl. аударыңдар. apex, margo, tendo, articulatio, cartilago, radix, foramen, femur, tempus, pulmo.

11. Анатомиялық терминдері қазақ тіліне аударыңдар:

ossa cranii, foramina sacralia pelvina, vertebrae caudales, columna vertebralis, foramen palatinum maius, ossa membri thoracici, ossa metacarpalia, ossa membri pelvini, musculi colli, musculi dorsi.

12.Атау септігінде тұрған зат есімдердің тектік түрін анықтаңдар:

coxa, dorsum, humerus, radius, incisura, intestinum, tibia, truncus, ligamentum, fibula.

13.Ілік септігінің жалғаулары бойынша зат есімдердің жіктелуін анықтап, түбірін табыңдар: palpebra, palpebrae; ulna, ulnae; pes, pedis; cor, cordis; trochanter, trochanteris; auris, auris; cornu, cornus; processus, processus; facies, faciei; recessus, recessus; dens, dentis; corpus, corporis; tendo, tendinis; os, ossis; os, oris; venter, ventris.

14. Төменде келтірліген зат есімдерді Nom. pl. жəне Gen. Pl.

аударыңдар. incisura, vertebra, radix, avis, unguis, femur, bursa, processus, cornu, pulmo, septum, ligamentum, cavum, crista, labium, articulatio, cartilago, animal, dens, ductus, facies, scapula, oculus. musculus.

15. Сын есімдерді зат есімдермен үйлестіріңдер: қызыл гүл (flos, floris m); ақ тамыршық; майлы ерітінді; сары түс (color, colōris m); ащы тамыр (amārus,a,um).

16. Сын есімдерді зат есімдермен үйлестіріңдер:

Ақ қайың – Betŭla,ae f-

ауру – morbus,i m

қағаз – charta,ae f

шөлмек – lagēna,ae f

жаңғақ – nux, nucis f

долана – Crataegus,i f

көз – ocŭlus,i m

лай – bolus,i f

бүлдірген – Rubus idaeus,i m

май – oleum,i n

салмақ– massa,ae f

өгей шөп – Farfăra,ae f

медицина – medicīna,ae f

шырын – succus,i m

майлы – oleōsus,a,um

улы – toxĭcus,a,um

дистилденген– destillātus,a,um

ащы – amārus,a,um

rectificātus,a,um - тазаланған

Romānus,a,um – римдік

Rossĭcus,a,um – орыс

rotundus,a,um – домалақ

ruber,bra,brum – қызыл

primus,a,um – бірінші

obscūrus,a,um – қараңғы

novus,a,um – жаңа

nullus,a,um – ешқандай

medius,a,um – ортаншы

ешкі мия – Glycyrrhiza,ae f

тұз қышқылы–Acĭdum hydrochlorĭcum

қарағай – Pinus,i f

ыдыс – vas, vasis n

спирт – spirĭtus,us m

гүл – flos, floris m

жидек – bacca,ae f

у – venēnum,i n

тіл – lingua,ae f

ауру – aegrōta,ae f

үлкен– magnus,a,um

көздің – ophthalmĭcus,a,um

максимальды – maxĭmus,a,um

melior, melius – үздік

majālis,e – мамырдың

major, majus – үлкенрек

composĭtus,a,um – күрделі

analgetĭcus,a,um – ауру басқыш

almus,a.um – нəрлі

altus,a,um – биік

Rosa,ae f – раушан гүл, итмұрын

os, ossis n – сүйек

ovum,i n – жұмыртқа

oxўdum,i n – оксид

anĭmal,ālis n – жануар