5В120200 «Ветеринариялық санитария» мамандығына арналған

«Малдәрігерлік латын терминологиясы» пәнінен № 4 Тәжірибелік сабақ

ТАҚЫРЫБЫ: Латын граматикасы. Зат есім және сын есім, салыстырмалы шырай. Құрама аралас анатомиялық терминдер.

САБАҚТЫҢ МАҚСАТЫ: ветеринариялық терминологияның сөз құрылымдық, лексикалық және граматикалық ерекшеліктерін үйрену және меңгеру үшін ветеринарияның – анатомиялық, фармацевтикалық, гистологиялық және клиникалық-терапевтикалық тарауларында жиі қолданылатын атауларды, ұғымдарды түсінуге пайдалануға үйретеді.

Латын тілі – ғылым тілі ретінде нақты және табиғи ғылымдардың қызметтік тілі болып табылады. Латын тілін меңгеру барысында пәнді ғылымға сәйкес өзіндік ерекшелігі тұрғысынан қарастыра отырып, тілдік мағынада сөйлемнің стилистік мәнін толық түсіне білу және халықаралық деңгейдегі ұғымы ретінде түсіну керек. Сондықтан да белгілі бір саланы меңгеру үшін әр бөлімге сәйкес грамматикалық және лексикалық қажеттіліктер таңдалынып, сөзжасамдық үлгілері оқытылады.

Зат есімнің негізгі суффикстері

Суффикстер мағынасы мысалдар

-in-a

1) ғылымдар атауы;

2) омыртқасыздар отрядының атаулары

Doctrina-ғылымтану; medicina

- дəрігерлік ету; рolymastigina – көпқылшықтылар

-in-i Braconini – шабандоздар

-in-um Дəрі атауларында penicillinum - пенициллин

-ari-um Қойма, сақтайтын жер

vivarium – жануарларды ұстайтын жер

-ment-um Іс нəтижесі, зат

linimentum – сұйық сүртпе май;

instrumentum – құрал-сайман

-ul-; -cul-; -ol-

Көлемін азайтып, кішірейтіп көрсету, дəрі атаулары

tuberculum –төмпешік;

pilula - пилюля;

ValidoIum - Валидол

-it-is қабыну (грек сөздерінде) hepatitis - гепатит, бауыр қабынуы

-oma ісік (грек сөздерінде) osteoma – сүйек ісігі

-id-

Оттегісіз қышқылдар тұздарының анионы

chloridum - хлорид

-as- (-atis) -is (-itis)

Құрамында оттегі бар қышқылдар тұздарының анионы

nitras, atis - нитрат nitris. itis - нитрит

-ur- Іс-əрекет немесе нəтиже fractura- сынық; scriptura - жазу

-or Физикалық күй

odor - вкус; sapor - запах; color - цвет; stupor – есеңгіреу, қалшылдау

-tor əрекет етуші адам, зат doctor - оқытушы; scriptor - жазушы

ti-o, -io- Іс-əрекет немесе нəтиже incisio - кесу: lectio - оқу

-tudo –tas күй libertas - бостандық

Сын есімнің негізгі суффикстері

Суффикстер мағынасы Мысалдар

-асе- (us, a, um) -е-

(us, a, um)

-асе- (-ае) -е- (-ае)

1) құрамы, тегі бойынша заттың сыны

2) заттың түсін айғақтайды

3) ботаникада тұқымдас атауын білдіреді

chartaceus, a, um -қағаздан;

amylaceus, a, um

- крахмалды; osseus, a, um

- сүйекті; membranaceus, а,

um - жарғақты; argillaceus, a, um –

саз-сары; argenteus, a, um – ақ

күмістей; Violaceae – көкгүлділер;

-os- (us, a, um)

1) өсімдік атауларының сыртқы түрін не орнын білдіреді

2) мөлшерінің көп болуы

Betula verrucosa –

Сүйелді аққайың; vitaminosus – дəруменге бай

-(on) –eae ботаникада класстар атаулары Monocotyledoneae –бірбөліктілер

Dicotyledoneae – екібөліктілер

-ide-, -oide- (от греч. eidos - видный) (-ae)

1) зоологияда тұқымдастар атауларында

3) ұқсағыштығын білдіреді

Alaudidae – бозторғай тұқымдастар; rhomboideus – ромб тəрізділер

-i-(us, a, um) -ic-(us,

a, um) -in-(us, a, um)

Заттың сапасын, тəуелділігін көрсетеді

patrius - əкелік; cephalicus – басқа тəуелді;

caninus - иттік

-at- (us, a, um) -it-

(us, a, um) -ut-(us, a, um)

Көрінісін айқындайды

barbatus - сақалды; auritus - құлақты;

nasutus - мұрынды

-iv-(us, a, um) Қасиетін анықтайды corrosivum – үгітіп, күйдіріп, жеп жіберуші

-alis (-ales) -aris (- ares)

1) орын жəне уақытты

2) ботаникада өсімдіктер ретін анықтайды

vernalis – көктемгі;

polaris - полярлы;

orientalis - шығыстық; frontalis - маңдайлы; Polygonales – қарақұмық гүлділер

-bilis (-His) Қабілетін айқындайды vegetabilis, е - өсімдік тектес; fragilis, е - сынғыш

-ensis (-iensis) Географиялық орнына тəуелділігін білдіреді canadensis, е – канадалық

-esc (-ens) –ntis Ұқсастығын_______, сапасын білдіреді Sorbus lutescens – сарғыш шетен;

Латын афоризмдері:

1. De gustibus non est disputandum – Талғам туралы айтысуға болмайды.

2. Dum spiro, spero – жаным барда, үмітімді үзбеймін (үмітсіз шайтан).

3. Docendo discimus – Оқытып жүріп оқимыз.

Бақылау сұрақтары:

1. Сөз құрау дегенді қалай түсінесіз? Мысалдар.

2. Аффиксация деген не? Мысалдар.

3. Сын есімдердің негізгі суффикстерін атаңыз.

4. Зат есімнің негізгі суффикстері.

Негізгі әдебиеттер

1 Жануарлар морфологиясы латын ветеринариялық терминологиясымен. ІІ: (цитология, эмбриология, гистология) / Тоқаев, З.К. - 2006

2 Латинский язык / Валл Г.И. - 1990 Латинский язык / Валл Г.И. – 1990

3 Латинский язык и основы ветеринарной терминологии: / Вульф, В.Д. - 1988

Қосымша әдебиеттер

1 Введение в латинскую ветеринарную терминологию /Валл, Г.И. - 1978

2 Анатомия терминдерінің сөздігі ( Қазақша-орысша латынша, орысша латынша-қазақша, латынша-орысша-қазақша) / Рақышев, А. - 1992