7. М.Хрохатың ұлттық қозғалыс типалогиясы туралы концепциясы

Ұлт концепциясы, ұлтшылдық және ұлттық қозғалыс ұғымын қазіргі чех тарихшысы М.Грох жарыққа шығарған, оның өзіне бірнеше кезеңдер жатқызып, дамуын көрсетіп берген. Алғашқы оның жұмысы 1961 жылы жарияланды. Алғашқы жетістіктері туралы жазылған монографиясы 1968 жылы және

1971 жылдары жарық көрген. Соңғы «Ұлттық қозғалыс және буржуазиялық революция» атты зерттеуі монография ретінде 1981 жылы жарық көрген. Ен маңыздысы, толық жинақ ретінде бұл концепция 1985 жылы халыққа ұсыныл ды. Өзгертілген немесе қайта өңделген жинағы қосымша мақала түрде аналитикалық және статистикалық материалдарымен 1968 жылғы кітабынан аклынған. Жеке ұлттардың тарихы туралы мақаласы нақты дәлелдемелерімен 1971 жылғы зерттеулерінен алынды.

Э. Хобсбаумның айтуынша, 1985 жылғы монографиясы «Жаңа кезеңдегі ұлттық азаттық- қозғалысты оқыту» жаңашылдығын анық көрсете білді. Аталған барлық еңбектері компаративті негізде жазылған. Барлығына шынайы биографиялық және сандың мәліметтерді, біріншіден, әлеуметтік құрылымға күрделі шешім жасау үшін қолданды. Бұл кітаптар жалпы халықтардан жоғары бағаға ие болды, ерекшелігімен талқыға түсті. Сонымен қатар сынға да түсті.

М. Грохтың зерттеуінің ерекшеліктері кең көлемде таралып, «марксистік-ортодоксальдіден» бастамасымен салыстырғанда көптеген кемшіліктер болып, «мемлекеттік-мәдениеттілік» талқыға ие болып, екі негіздегі «ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырлардағы ұлы мифтер» -марксизм мен ұлтшылдықтар деп бөлген.

Грохтың концепциясының негізі – ұлт трактовкасынан , әсіресе «тарихи пайда болуы - әлеуметтік қажеттіліктің компонентінен» құралған. Бұл ақиқаттық түсінік, көптеген ғұлама ұлттық теоретиктердің ұсынысымен аталып кеткен. Кейде Х. Кон және оның ізбасарлары ұлтшылдықты алғашқысы деп шешсе, ал ұлтты оның жалғасы, яғни ұлттың пайда болудың жемісі деп айтса, ұлтшылдықты ұлттық ерік және ұлттық сенім деген.Тағы бір жаңа ұғымды енгізуші неміс тарихшысы Е. Лемберг болды.

Е. Лембергтің зерттеуінде ұлтты қалыптастыруда ерекше орында объективті қатынас болып отыр. Яғни, ұлтшылдықтан кейін екінші орынға объективті қатынасты қойып отыр . Бұл теориясын 60-70 жылдары Батыс Европаның тарихшыларының ұсынысымен дәледеніп, дұрыс деп шешкен. «Ұлтты ыдырату – ұлттық қозғалыстың негізіндегі пайда болған феномина» терең тамырында Э. Геллнер айтуынша, белгілі тарихи жағдайларға байланысты мемлекет пен мәдениет бірігіп ерекше форма пайда болып жатады делінген.

Сонымен, М. Грох ұлтты «үлкен әлеуметтік топ, әртүрлі қатынастағы негізді біріктіруші» дейді. Оған экономикалық, аймақтық, саяси, діни, мәдени, лингвистикалық түрлерге бөлген. Ұлттың қалыптасуына экономикалық қатынас

ерекше роль атқарады деген. Сонымен қатар, «Ұлттық рыноктағы айырбастау қатынасының дамуы» трактовкасын жазған.

8. Жадидшілдік Ресейлік мқсылмандардың ағартушылық идеологиясы

Жәдитшілік (араб.: جادىيدىيييا — «жаңа») — 19 ғ. екінші бөлігінде пайда болған, 20 ғ. басында кең тараған қоғамдық-саяси және діни қозғалыс. Мұсылман әлемінде, әсіресе Ресей түркі тілдес мұсылман зиялы қауымының озық бөлігінің өкілдері арасында кең тараған. Ресей империясының түркі халықтарының ағарту үдерісіне және жалпы халықтарының дамуына үлкен

тарихи рөлін ойнаған. Жәдиттердің халықты ағарту, өзгерістер мен дамыту үшін еңбек ету, демократиялық құқықтар үшін күрес, бір жағынан исламды сақтау, екінші жағынан Еуропаның жақсы жақтарын алу — түркі тілдес мұсылман халықтарының дамытуында үлкен үлес еді. Жәдиттердің еңбегі бекер емес еді.

Халық ағарту

Ысмайыл Ғаспыралының жаңа оқу тәсілінің насихаттандыру толқынында пайда болып, әр қарай дамып кеткен. Жәдиттердің негізгі ұстанымдарының бірі — мұсылман мектептерінде балаларды жаңа бағдарлама бойынша оқыту. Мысалы, араб әліпбиін үйреткенде, дыбыс тәсілімен (әр әріпті белгіленетін дыбысына сай) оқыту, бұрыңғыдай әріп құрастырушылық тәсілімен оқытпау. Жәдиттердің пікірі бойынша, жаңа тәсілін пайдаланып, әліпбиді үйрену жеңілірек, демек жұрттың көбірек адамы сауатты бола алады. Білім беру кейбір өзгерістерінің арасында мектептерде сәкі орындықтарын, тақталарын, карталарын пайдалану, кейін әл-Каһирада, Қазанда немесе Ыстамбұлда басып шығарылған жаңа оқулық кітаптарын пайдалану, балаларды сыныптарға бөлу, ал оқу уақытын сабақтарына бөлу еді. Оқу бағдарламасына кейбір зайырлы ғылымдары, мысалы, тарих, жағрапия енгізілген еді. Шынында да, бұрын тәсілі бойынша сауатын ашу үшін үш жыл керек болса, жаңа тәсілі бойынша соған бір жыл-ақ жеткен еді. Осындай оқу тәсілін «төте оқу» деп атаған еді.

Жәдиттер мектеп жүйесін түбегейлі өзгерткісі келді, бірақ білім беру сипаты діни көзқарастарының негізінде қалдырғысы келді. Осылайша, жәдиттер дінді білім беруінен бөлмеген, бірақ білім беру саласында да, кейін басқа тұрмыс салаларында өзгерістер үшін болған. Бұл жәдиттердің көзқарастары керітартпа қағидаларымен қайшылықта еді.

Саяси көзқарастары

Жәдиттер ерлердің мен әйелдердің құқықтарын теңдігі үшін күрескен. Мұсылман қоғамында жеке адамның билігі емес, мәжілістің билігі жөн деп ойлаған. Осылайша, жәдиттер Ресейде парламентаризм үшін күресуге басталды, ақырында Ресей патшаның, Османлы империясының сұлтанының, Бұқар әміршісінің езгісіне қарсы болып кетті, тіпті монархияны жойып, республиканы орнатуы жөн деп ойлаған. Осылайша, жәдиттер қозғалысы саяси қозғалысына айналып кетті. Жәдиттердің пікірі бойынша феодалдық тұрмысын өзгеріп, ұлттық буржуазиясын қарқынды дамытуы басталады. Осылайша, большевиктермен көзқарасынан, жәдиттер — «буржуаздық-демократиялық ұлтшылдар» деп саналады. Шынында, жәдидтер ұлттық буржуазиясын қамын ойлаған, феодалдық тұрмысын жойып, буржуазия билеген Еуропадан түркі тілдес халықтары кем еместігін көрсеткісі келген. Шынында да, олар демократтар еді, өйткені, демократия өзгерістері дамыту үрдісіне үлес қосады деп ойлаған еді. Жұрттың қамын ойлады. Шынында да, өз ұлттың сүйіп, оны көтергісі келді. Исламнан да бет бұрмаған, исламды хақ діні ретінде ұстаған. Бірақ та Еуропадағы тұрмыстың жақсы жақтарын өз елінде енгізгісі келген еді. Жәдиттердің арқасында империяда «бұратана халықтар» есептелетін түркі тілдес халықтарының газеттері, журналдары пайда болған. Кітаптарды басып шығаруының мүмкіндігі туғызылған. Арабша оқуға үйрену жаңа тәсілінің арқасында көбірек адамдардың сауаты ашылды. Ұлттық рухы көтерілді. Кейін, жәдиттер саясатқа үлкен үлес қосуын бастады. Мысалы, «Алаш Орданың» азаматтары, Қоқан автономиясында, Бұқар Халық Кеңес Республикасында, Хорезм Халық Кеңес Республикасында, Әзірбайжан Демократиялық Республикасында билігінде тұрған зиялылар не өздері жәдиттер еді, не жәдитшілік әсеріне түсіп, «төте оқудың» арқасында оқып шыққан, білімді адамдар болып кеткен. Жәдитшілік тұраншылық идеясының серігі болып кетті. Кейбір жәдиттер, мысалы, Айни, кейін большевик болып кеткен. Басқалары, керісінше, керітартпа мұсылмандармен қосылып — панисламист, діни экстремист, баспашы болып кетті.

Қайраткерлер Жәдитшілік ең жарық тұлғасы Ысмайыл Ғаспыралы еді. Еділдегі татарлардың арасында жәдидизмні Мұса Бигиев, Әбдінәсір Құршауи таратты. Кейін, жәдитшілік идеялары қазақ даласына және Түркістанға, Орта Азияға келген. Мұстафа Оразай, Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан, Халел Досмұхамедұлы, Мағжан Жұмабаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Міржақып Дулатұлы жәдитшілік

толқыны арқасында өз потенциалын көрсете алған. Өзбек халқы арасында М. Бехбуди, А. Авлони, И. Рахматуллаев, М. Расули, Комил Хорезми, Ы. Абиди, З. Фахриддин-заде деген жәдиттердің аттары қалған. М. Акмулла, М. Уметбаев, Р. Фахретдинов, З. Расулев та жәдитшілік «жарық жұлдыздары» болып саналанады. Жәдитшілік өзбек коммунисті Ходжаевқа да, Әзірбайжан Демократиялық республикасының мемлекеттік қайраткері Мамед Эмин Расул-задэге де әсер етті. Жәдитшілік «Алаш», «Мұсават» тағы басқа ұлттық партияларының идеологиясына әсер етті. Ал жәдидтердің өз партиясы да еді, бұл «Иттифок-и муслимин» еді.