50. Спробы мадэрнізацыі савецкай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сістэмы падчас палітыкі перабудовы (1985-1991 гг.).

У сярэдзiне 80-х гадоў Савецкi Саюз апынуўся перад шэрагам праблем. Запавольванне сацыяльна-эканамiчнага развiцця стварыла неабходнасць рэфармавання палiтычнай сiстымы, абнаўлення ўсiх сфер жыцця савецкага грамадства. У сувязi з гэтым XXVII з`езд КПСС (1986), XIX Усесаюзная канферэнцыя КПСС вызначылi палiтыку перабудовы, якая ўключала ў сябе правядзенне эканамiчнай рэформы, рэформы палiтычнай сiстэмы, сацыяльная i культурнай сфер жыцця савецкага грамадства, стварэння прававой дзяржавы. Адначасова з пачаткам правядзення рэформ на Беларусi ствараецца палiтычная апазiцыя. Гэты працэс паччынаецца з арганiзацыi ў 1986—87 гг. шматлiкiх аматарскiх нефармальных аб`яданняў па iнтарэсах. К канцу 1987 г. у iх дзейнасцi пачынае праяўляцца цэнтралiзацыя i палiтызацыя. Пачынаючы з крытыкi тагачаснай канцэпцыi гiсторыi Беларусi, найбольш актыўная частку апазiцыi стварае «Камiтэт-58», пашырае сваю дзейнасць мiнская «Талака», якiя пераўтвараюцца па сутнасцi ў палiтычныя арганiзацыi. У кастрычнiку 1988 г. намаганнямi гэтых аб`яднанняў ствараецца арганiзацыйны камiтэт Белаўрскага народнага фронту, устаноўчы з`езд якога дабыўся ў Вiльнюсе ў чэрвенi 1989 г. К 1991 г. БНФ арганiзацыйна афармiўся ў апазiцыйную палiтычную арганiзацыю, меўшую антысавечкую i анутыкамунiстычную накiраванасць. Лозунг перабудовы «Больш дэмакратыi, больш сацыялiзму» у першыя гады гэтага працэсу па сутнасцi рэалiзоўваўся ў першай яго частцы. Гэта абумоўлена памылкамi i пралiкамi кiраўнiцтва КПСС – КДБ, якiя былi дапушчаны ў распрацоўцы i правядзеннi палiтыкi перабудовы. Адсутнiчала канкрэтная, навукова-абгрунтаваная праграма, не былi вызначаны мэты i канчатковыявынiкi. Па сутнасцi выкарыстоўваўся iншы лозунг: «Больш капiталiзму, больш разбуральнай дэмакратыi». Катастрафiчна знiзiўся ўзровень жэцця людзей, пагоршылася iх сацыяльнае становiшча. Гэта прывяло да таго, што значная частку людзей стала абвiнавачваць у гэтым КПСС, сацыялiстычныя iдэалы абясцэньвалiся, узнiкла цiкавасць да дзеяння палiтычнай апазiцыi.

Увядзенне ў жнiўнi 1991 г. надзвычайнага становiшча, дзейнасць ГКЧП, нерашучасць М.Гарбачова прывялi да разбурэння камунiстычнай партыi Савецкага Саюза, дзейнасць якой была забаронена ў лiстападзе 1991 г., маемасць яе канфiскавалася. Тое ж самае было зроблена i на Беларусi. (Гэты антыканстытуцыйны акт быў адменены ў Расii i Беларусi ў 1993 г.). Па сутнасцi, адбыўся дзяржаўны пераварот – пачатак працэсу рзвала СССР.

Першым крокам на гэтым шляху з`явiлася дыскусiя аб «незаконным» далучэннi Прыбалтыйскiх рэспублiк да СССР у 1940 г., якая закончылася падпiсаннем М.Гарбачовым указа аб выхадзе Лiтвы, Латвii i Эстонii з СССР. У хуткiм часе былi прыняты дэкларацыi аб дзяржаўным суверэнiтэце Расii, Украiны i iншых рэспублiк. 27 лiпеня 1990 г. Вярхоўны Савет Беларускай СССР прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнiтэце рэспублiкi. Дзяржаўны пераварот лета-восенi 1991 г. дадаў новы штуршок да развiцця гэтага працэсу. У жнiўнi 1991 г. Вярхоўны савет БССР надаў статус канстытуцыйнага закона Дэкларацыi аб суверэнiтэце, у вераснi быў прыняты Закон аб назве Беларускай СССР, якая пачала называцца Рэспублiка Беларусь.

Восеь снежня 1991 г. у Белавежская пушчы кiраўнiкi Расii, Беларусi i ўкраiны (Б.Ельцын, С.Шушкевiч, Л.Краўчук), iгнаруючы вынiкi рэферэндума 1991 г., дэнансавалi дагавор 1922 г. аб утварэннi СССР i тым самым канчаткова разбурылi вялiкую i магутную дзяржаву. На руiнах СССР была створана аморфная нежыццяздольная Садружнасць Незалежных Дзяржаў.

15 сакавiка 1994 г. Вярхоўны Савет Рэспублiкi Беларусь прыняй новую Канстытуцыю – Асноўны Закон Рэспублiкi Беларусь. Беларусь, па канстытуцыi, з`яўляецца ўнiтарнай дэмакратычнай сацыяльнай прававой дзяржавай, якая валодае вяршэнствам i паўнатой улады на сваей тэрыторыi. Канстытуцыяй уведзена прэзiдэнцкая форма кiравання. 10 лiпеня 1994 г. першым Прэзiдэнтам Рэспублiкi Беларусь абраны А.Р. Лукашэнка.

51. Асн. Дасягненні бел. маст. культ.,адукацыі, навукі БССР у 60-80.20ст  Працэс «паліт. адлігі» ў 1954—1964 адлюстраваўся ў лібералізацыі ў галіне культ. Пачалося духоўнае разняволенне народа, былі праведзены шырокія дыскусіі аб пераадоленні ўплыву культу асобы Сталіна. Прадметам крытыкі стаў прынцып «сацыяліст. рэалізму», згодна з якім рэальнасці жыцця паказваліся як таго патрабавала партыя.  Народн. адукацыя развівалася ў гэты час пад уплывам тых працэсаў, якія характарызавалі эканамічнае і грамад-паліт. жыццё краіны. У сяр. 70-х адбыўся пераход да ўсеагульнай сярэдняй адукацыі. Значна павялічылася колькасць сярэдніх школ. Уводзілася кабінетная сіс-ма, пашыралася выкарыстанне тэхнічных сродкаў навучання. Але фінансаванне народн. адукацыі, як і медыцыны, ішло па астаткавым прынцыпе. У 80-я намецілася адставанне ў справе камп'ютэрызацыі. Недастатковай была колькасць гадзін на вывучэнне бел. мовы і гіст. Б.. Дасягнуты за кароткі час значны ўздым адукацыйнага ўзроўню моладзі і ўсяго нас-цтва не заўсёды суправаджаўся павышэннем якасці падрыхтоўкі спецыялістаў і не адпавядаў міжнародным стандартам.  Важнае значэнне мела дапамога Б. з боку навуковых цэнтраў СССР. На развіццё навукі з дзярж. бюджэту выдзяляліся немалыя сродкі, што вяло да хуткага росту колькасці навук. інтэлігенцыі, паколькі кіраўніцтва Б. прызнавала навуку важным фактарам сац.-эканам. развіцця краіны.  Бел. літ.ў сяр. 60-х-сяр. 80-х перажывала складаны перыяд свайго развіцця. Зноў на 1 план выступала ідэйная накіраванасць твораў, іх адпаведнасць устаноўкам партыі, прынцыпам сацыяліст. рэалізму. Разам з тым па-сапраўднаму цікавыя, праўдзівыя творы нараджаліся часта насуперак устаноўкам парт. кіраўніцтва. Адамовіч, аўтар «Хатынскай аповесці» вымушаны быў пакінуць Рэсп. Аўтар «Дзікага палявання караля Стаха» Караткевіч памёр і тым самым пазбегнуў ужо падрыхтаванага абвінавачання ў нацыяналізме.  У 60-я завершыў сваю трылогію «Палеская хроніка» Мележ. У гэтыя гады былі напісаны творы на тэму ВАВ: «Зона маўчання» Грахоўскага, «Кар'ер» Быкава. Шэраг ваенных апавяданняў Быкава быў адзначаны Зоркай Героя Сацыяліст. Працы. Ён стаў народ. пісьменн. Б.. Сярод твораў беларуск. драматургіі вядомасць атрымалі спектаклі «Таблетку пад язык» Макаёнка, «Брама неўміручасці» Крапівы і інш.  У 70-я найбольш вядомай стала дзейнасць кінастудыі «Б.фільм», якая выпусціла шэраг фільмаў: «Руіны страляюць», «Альпійская балада», «Дзікае паляванне караля Стаха».  Музычнай творчасцю ў гэты час займаліся бел. кампазітары Захлеўны, Вагнер.  Мастак Савіцкі стварыў цыкл палоцен «Лічбы на сэрцы», прысвечаны вязням фашысцкіх лагераў. У цэнтры яго увагі таксама партыз. барацьба.  У рэсп. як памяць мінулай в-не былі пабудаваны манумент Перамогі ў Мінску, мемарыяльныя комплексы «Хатынь», «Брэсцкая крэпасць-герой», Курган Славы пад Мінскам і інш.  Такім чынам, культура Б. была адлюстраваннем грамад-паліт. працэсаў, якія адбываліся ў нашым грамадстве. Знах. пад прамым парт. уплывам і кіраўніцтвам, яна недастаткова адлюстроўвала нац.-культ. асаблівасці Бел. народа. 52. Спробы мадэрнізацыі савецкай грамад-паліт і сац-эканам сіс-мы у час палітыкі перабудовы (1985 – 1991 гг.).  Па ініцыятыве новага кіраўніка ЦК КПСС Гарбачова з 1985 у СССР пачалося правядз. шэрагу рэформ ў грам-паліт жыцці пад лозунгамі галоснасці, паскарэння, перабудовы. Усе рэфармацыйныя ідэі зыходзілі з вышэйш. эшалону ўлады. 1я вынікі рэф. далі ў сферы галоснасці. Звяртанне да гіст. 20-х-30-х прадвызначыла актывізацыю грамадства і яго раскол на прыхільнікаў рэформ і праціўнікаў.  У 1989 г. адбыліся выбары народ. дэпутатаў СССР, якіх у1ню выбіралі на альтэрнат. аснове. У 1990 на Б. прайшлі выбары дэпутатаў Вярх. і мясц. Саветаў. Ва ўмовах 1партыйнасці большасць месцаў дасталося КПБ. Аднак манаполія на ўладу КПСС-КПБ была падарвана. У Вярх.м Савеце ў1ню з'явілася парламенцкая апазіцыя.  У 1989 г. на Б. быў створаны БНФ «Адраджэнне». Закон «Аб грамадзянскіх аб'яднаннях», прыняты ў 1990, заклаў пачатак працэсу стварэння паліт. партый. На мяжы 80—90-х іх было каля 10, у 1994 -каля 60 партый і аб'яднанняў. Сярод іх Бел. сялянская партыя, Бел. сац-дэмакрат грамада, Камуніст партыя Б. і інш.  Спад вытворчасці і рост цэнаў выклікалі рост рабочага руху. У Р. адбыліся забастоўкі, шматтысячныя дэманстрацыі і мітынгі, асабліва ў Мінску, Оршы, Гомелі. Акрамя эканам выстаўляліся і паліт пытанні.  Такім чынам, палітыка «перабудовы» савецкай сіс-мы прывяла да яе распаду. У Р. пашыралася дэмакратызацыя грам-паліт. жыцця, усталявалася галоснасць, узнікла шматпартыйнасць.  Эканамічнае стан.Б. Супярэчнасці ў развіцці грам. ў сяр. 80-х найбольш востра праявілісяў эканоміцы. Для большасціэканамістаў і частцы палітыкаў неабходнасць перамен былавідавочнай. Быу вызначаныНОВЫнакірунак сац.-эканам. развіцця. Першачарговая задача наспеўшай рэф. бачылася ў стварэнні новай цэласнай сіс-мы кіравання. Як вынік рэф. павінен быў адбыцца пераход ад цэнтралізаванай, каманднай сіс-мы да дэмакр., абгрунтаванай на эканам. метадах, на аптымальным спалучэнні планавага цэнтралізаванага кіравання з самакіраваннем нізавых звенняў і прадпрыемстваў. На Б. рэфармаванне адбывалася праз пераход галін народн.гасп. і прадпрыемстваў на самафінансаванне і гасразлік.  На працягу 12-й 5годкі (1986—1990) эканоміка адрознівалася стабільнасцю. Заданне 5годкі выконваліся, расла вытворчасць. Але да канца 80-х стала відавочным, што не зламаўшы старую сіс-му кіравання, дасягнуць рэальных змяненняў будзе немагчыма. Да таго ж на эканоміку Б. значны ўплыў аказала аварыя на Чарн. АЭС. Эканамічная страта ад яе ацэньваецца ў 10 гадавых бюджэтаў Р, не кажучы ўжо пра ўздзеянне на здароўе Нас-цтва. Тым не менш, да 1990 эканамічнае стан.Б. было болып спрыяльным, чым ўвогуле ў СССР.  У 90-я эканамічная сітуацыя рэзка змянілася. Гаспадарка былога СССР пасля яго распаду ператв. ў міжнародную сіс-му, існаванне якой патрабавала новых падыходаў ва ўзаемаадносінах паміж былымі саюзнымі рэсп-мі. Для Б. новы этап эканам. рэформ пачаўся ў верасні 1990 г., калі Вярх. Савет РБ прыняў урадавую праграму пераходу да рын. эканомікі. У далейшым былі прыняты Дзярж. праграма па стабілізацыі эканомікі і сац. ахове нас-цтва, Дзярж. праграма прыватызацыі, шэраг законаў, накіраваных на рэфармаванне эканомікі. Аднак канкрэтнае вырашэнне праблем адбывалася павольна. Працягваўся спад вытворчасці, ўзрастала колькасць беспрацоўных, знешняя запазычанасць дзярж., падаў жыццёвы ўзровень нас-цтва.  Адной з галоўных перашкод на шляху аднаўлення эканомікі стала інфляцыя. Ужо к 1989 яна складала 10 % і з тых часоў няўхільна расце, што вядзе да абясцэньвання разліковых білетаў, уведзеных у 1992 Нац. банкам Б. ў якасці самаст. сродку плацяжу.

53. Абвяшчэнне і заканадаўча-прававое афармленне дзяржаўнага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь. Асноўныя тэндэнцыі грамадска-палітычнага развіцця Рэспублікі Беларусь.Разам з абвяшчэннем незалежнасцi РБ пачынаецца новы этап у яе дзейнасцi на мiжнароднай арэне. У снежнi 1991 г. Вярхоўны Савет РБ ратыфiкаваў агадненне аб стварэннi Садружнасцi Незалежных Дзяржаў. У СНД увайшлi ўсе былыя рэспублiкi СССР, акрамя краiн Прыбалтыкi. Пасля лiквiдацыi СССР пачалося прызнанне РБ як суверэннай дзяржавы. У сталiцы Беларусi аткрыла свае пасольствы i прадстаўнiцтвы 21 дзяржава. РБ ажыццяўлаля працэс дагаворнага зацвярджэння гранiц з сумежнымi дзяржавамi: Польшчай, Латвiяй, Лiтвой, Расiяй i ўкраiнай. У лютым 1992 г. РБ падпiсала Хельсiнскi Заключны акт. З гэтага моманту яна стала раўнапраўным удзельнiкам хельсiнскага працэсу. Ад былога СССР на тэрыторыi РБ засталася вялiкая колькасць войск i ўзбраенняў. Далучыўшыся да Дагавору аб скарачэннi войск у Еўропе, Беларусь у 1992 г. вывела са сваей тэрыторыi тактычную ядзерную зброю. Важную ролю ў павышэннi аўтарытэту рэспублiкi на мiжнароднай арэне адыграла ратыфiкацыя ею ў 1993 г. пратакола да Мiжнароднага пакта аб грамадзянскiх i палiтычных правах. Асноўнымi накiрункамi знешней палiтыкi беларусi з`яўляюцца: паглыбленне iнтэграцыйных працэсаў з былымi рэспублiкамi СССР i, перш за ўсе, за Расiяй (з якою 2 красавiка 1997 г. у маскве быў падпiсаны Дагавор аб Саюзе) i наладжванне трывалых эканамiчных i культурных сувязей з iншымi краiнамi Еўропы i свету.