19) Юнәлеш категориясе

Мәгънәсе буенча юнәлеш эш хәлне үтәүчегә мөнәс белд. дидек.Тат телендә бу мөнәсәбәт 5 төрле була. Шуна күрә юнәлеш категориясенең 5 формасы кулланыла.

Телебезнең тагын бер үзенчәлеге шунда, фиг-не юнэл-гә куйганда, аның күчемле яки күчемсез булуын истә тотарга кирәк

Күчемле фиг-не төшем кил-ге исем бн сүзтезмә төзи ала. кайв. ул исем-р т. т-дә баш килештә дә килә ала. Фиг-ң кучемлеге/кучемсезлеге контекста(җөмлә эчендә) билгеләнә ала: -Ашау, уку, язу, тегү, төзү,-күчемле фиг-р.

Күчемсез фиг-р гадәттә зат-ң торышын, халәтен белд-р, хәрәкәт мәгънәсенә ия була алалар

-көлү,елмаю,авыру,шатлану,сәламәтләнү,бару,очу,кайту-кучемсез фиг-р

Бу безгә ни өчен кирәк?

-күчемле фиг-р юнә-гә бик җайлы куелалар, формалары куп булу бн аерылып тора. Шуңа ойр-дә дә, өйрәт-дә дә алардан башл. кирәк;

-кучемсез фиг-ң юн. фор-ры азрак була, кайб.кулланылмый да;Юнәл куйганда ф-ң күч/күч-сез үзгәрә ала.

Мәсәлән:Көлә-төп юнәлеш ;күчемсез

Көлдерә – йөкл. Юн; күчемле

Киенә (одев-ся) – төп юн.; күчемле

Киенә(од-я) – кайт. Юн; күчемсез

Димәк, телебездә 5 юн ф. кулланыла

1. Төп юн.”о” ф. кул-а барл. төр фиг-дә килә ала.Мәгън эш х-не үтәүче үзе үти(студент яза)

2. Кайтым юн. – ын/ен/н . Эш х-не үтәүче үзе өчен башкара , үзенә бәйле эшне үти, үзе ян. эш (сөртенә) күчемле фиг-не кайтым юн-дә күчемсезгә әйләнә.

3. Төшем юн.- л/ел/ыл. Эш хәл үтәүчегә читтән төшә үтәүче җөм-дә күренеп тормаска мөмкин. Аны билг-ү өчен фиг. Алдына кем тараф? Куела.Һәр сүздә тамырда яки нигездә -л булса т. Юн-е –н бн алышына (хат языла, доклад сөйләнә(кем тараф?) күчемле фиг-р кучемсезгә әйләнә:сөртә һ.б.

4. Уртаклык юн-е- куш-ры күп булуыбн аерылп тора (-ыш/-еш/-ш һ.б.) Мәгънәседә ике төрле була:

а) эш хәлне үтәүчеләр бергәләп башкаралар;

б)эш хәлне үтәүче берәү, аның янында ярдәмчесе дә була;

а)көлешә/елмаеша

б)сеңлем өстәл сөртешә

5. Йөкләтү юн-ше –дыр/-дер/-тыр/-тер/-гыз/-гез/-д/-т/ эш хәлне үтәүче эшкә мәҗбүр итүче- башка берәү

Укытучы диктант яздыра

Күчемсез фиг-р йөкл юн. Һәрв. Күчемлегә әйләнә: көлә-көлдерә, елый-елата һ.б.

Фиг юн-ре контекста билгеләнә, кайвакыт мәгънәсен истә тотмаганда, юнәлеш куш-сы булган өлеш яс. Куш-га әйләнә

Малайлар лагерьда дуслаштылар.

Уртаклык юн-ше к/к, ләкин дус-тамыры, -лаш-сузьяс. Куш-ча булганга күрә, төп юнәлеш дип билгеләнә.

Фәнни грамматикага юн. Кат-н дәрәҗә кат-се бн бергә. Гыйбар Алпаров йөрәнә башлый. Алга таба бу проблема К.З. Зиннәтуллина хезм-дә тикшерелә “Залоги глагола в совр-м татарском и литер-м языке” (1967. Казан нәшрияте).

20)Дәрәжә категориясе.

Эш-хәлнең утәлү дәрәжәсе курсәткән универсаль грамматик категория дәрәҗә дип атала.

Әлеге грамматик категория галимнәр дә шактый фикер төрлелеге тудыра килгэн, чөнки ул телебезнең үзенчәлекле куренеше.

Кайбер галимнәр дәрәҗәне рус телендәге вид категориясенә туры килә дип саныйлар. Икенче берәуләр исэ дәрәҗә татар теленең узенчәлекле грамматик категориясе дип билгели. Без икенче фикергэ кушылабыз.

Беренче фикер чыннан да рус тел-ге вид б.н туры килэ кебек . М: укып чыкты- прочитал .

Күрәбез тәмамлану дәрәҗәсе рус телендәнге совер. Видка туры килә. Тик, телэсэ кайсы дәрәҗә формасы соверш. Вид б.н тәңгэл түгел.

М: килеп керде(юн.дәр.) – зашел .

Укып чыкты, укып бетерде- прочитал.

Көлемсери- кимлек дәрәҗәсе- посмеивается.

Тат. Теленен фиг-р барысы да аерым дәрәҗә форма –на куша ала. Дәрәҗә тубән. Мэгъ. Белдерә ала.

1.Башлану

2. Тәмамлану

3. Кинәтлек/тизлек

4.Дәвамлылык

5.Кимлек

6.Кабатлану

7.Юнәлу

Йокымсырый-

Менеп бара- юнәлү;

Ашап карый – кимлек; Охшаш

Карап ята- дәвамлылык;

Әйтеп салды- кинәтлек;

Ява башлады- башлану;

Укып чыкты-тәмамлады; Сөйли дә сөйли- кабатлану;

Дәрәҗә формасы ничек ясала.

Мис. Куренгәнчә , дәр-ң 2 формасы бар.

1. Синтетик форма (кушымч. Б.н курсәтелә):

-кабатлану дәрәҗәсе гала /гәлә/кала/кәлә(килгәләсә /калгаласа);

-ыштыр/ештер/;штыр/штер(караштырам/укыштырам) ;

Сирәк-мирәк; аннан –моннан-кабатлану.(кимлек дәр. Ымсыра/ емсерә (көлемсерә-йокымсыра))

Ынкыра-ынкерә куш. Да кимлек дәрәҗ-ң күрсәтә:ошанкырый- җитенкери һ.б.

Синт. Форм-р куп түгел,беренче икенчесе бик актив кул-на хаттә 2се берьюлы бер суздә килә ала. Ул китабына караштыргалап ала.

Калган 2се аерым суз-дә очрый . 4нче форма пассив лексикага күчкән. Гомумән алганда, 4 кушымча ике төрле мәгънә белдерә.

2.Аналитик форма (тезмә флр-р)

Телебездә киң кулланыла.ясалу:гадәттә беренче суз хәл фиг-ң беренче яки икенче фор-да була.инфинитив та килә ала.

М:аптырап тора.

Яварга кереште.

Ул(1сүз) төп эшне күрсәтә.Икенче суз –ярдәмче фигыль, беренче төп эшне белд-н сүзгә дәрәҗә мәгънәсе өсти.

М: язып карый; әйтеп кую; әйтеп сала;

Әлеге ярд. Фигыль булып килә ала торган сүз-р үзләренең беренчел мәгън я югалталар, я киметә-р.

Телебезнең барлык фиг. Формасына керә ала.

Шуңа күрә ярд фиг-гә карап фиг төркемчәсе билгеләнә.

М:чыгып китсэ(Шарт фигыль!)

Аналитик фиг. Форм. Кергән суз-р бергә, бер җ. Кисәге итеп карала.

М: Әлфия карап сөйли.

Әлфия карап тора.(хик.фиг.х.з.)

Әлфия Казанда тора(дәрәҗәсе юк; төп дәр.)

Укытучы сөйли башлады.(үт.з.хик.фиг.)

Укытучы сүз башлады.(төп дәрәҗә)

Укытучы дәрес башлады.(төп дәрәҗә)

Мисаллардан күренгәнчә , бер үк вакытта синтетик һәм аналитик формалары булган дәрәҗәләр күп түгел:

1. Кимлек дәр.

2. Кабатлану дәр. Категориясе фәнни яктан Ф.Ганиев-ң -Видовая харак-ка глаг-в тат. языка- хезмәтендә тикшерелә.(казань)

Тат. Тел-ге бу узенчәл-ле күренеш- телнең бик матур урыннарынна Ул фиг-нең тезмә яки аналитик форм. Аттыра, бизи.

Шунысы кызык, тезмә форм-да булсалар да анал дәр кергэн фиг-р куш. фиг-р дип билгеләнә.

Тат тел-ге фиг-дә бер ук вакытта бер фиг –дә берничә дәрәҗә күрсәткече килә ала: караштыргалаштырдым.(кабатлану).

Карап тора торган иде.(төп юнәлеш)

Дәвамлылык дәрәҗәсе.

Каранып тора (юнәлеш+дәрәҗә+заман)