- •Isbn 9965-620-31-8
- •Isbn 9965-620-31-8 4310020000
- •Пəннің негізі түсініктері
- •1 Тақырып. Мемлекет жəне құқық теориясының жалпы сипаттамасы
- •2 Тақырып. Мемлекет жəне құқық теориясының пəні мен əдістері
- •3 Тақырып. Мемлекеттің пайда болуы
- •1. Мемлекетке дейінгі кезеңдегі əлеуметтік билікке жалпы сипаттама.
- •2. Мемлекеттің пайда болу себептері.
- •3. Мемлекеттің пайда болу нысандары.
- •Мемлекеттің пайда болуы туралы теориялар
- •4 Тақырып. Мемлекеттің түсінігі жəне мəні
- •1. Мемлекеттің түсінігі жəне белгілері.
- •2. Мемлекеттік билік əлеуметтік биліктің ерекше түрі ретінде.
- •3. Мемлекеттің мəні.
- •5 Тақырып. Мемлекеттің функциялары
- •1. Мемлекет функцияларының түсінігі.
- •2. Мемлекет функцияларының түрлері.
- •3. Мемлекет функцияларын жүзеге асырудың нысандары.
- •6 Тақырып. Мемлекет механизмі
- •7 Тақырып. Мемлекет нысаны
- •8 Тақырып. Мемлекет типтері
- •1. Мемлекет типінің түсінігі.
- •2. Мемлекеттерді типке бөлудегі формациялық тəсіл.
- •3. Мемлекеттерді типке бөлудегі өркениетті тəсіл.
- •9 Тақырып. Қоғамның саяси жүйесі
- •1. Қоғамның саяси жүйесінің түсінігі.
- •2. Саяси жүйелердің түрлері.
- •3. Қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекеттің орны мен рөлі.
- •10 Тақырып. Құқықтық мемлекет
- •1. Құқықтық мемлекеттің түсінігі жəне қағидалары.
- •2. Биліктің тармақтарға бөлінуі құқықтық мемлекеттің қағи-дасы ретінде.
- •3. Мемлекет пен тұлғаның өзара жауапкершілігі.
- •Құқықтық мемлекет идеясының пайда болуы мен дамуы
- •11 Тақырып. Мемлекет жəне қоғам
- •1. Мемлекет пен қоғамның өзара қатынасы.
- •2. Азаматтық қоғамның түсінігі жəне құрылымы.
- •12 Тақырып. Құқықтың пайда болуы
- •13 Тақырып.
- •14 Тақырып. Құқықты түсінудегі қазіргі кезгі бағыттар
- •15 Тақырып. Құқықтың қағидалары мен функциялары
- •1. Құқықтың қағидаларының түсінігі жəне түрлері.
- •2. Құқықтың функцияларының түсінігі жəне түрлері.
- •16 Тақырып. Құқықтың типтері
- •2. Құқықтың тарихи типтері.
- •Əлеуметтік нормалар жүйесіндегі құқық
- •18 Тақырып.
- •2. Құқықтық реттеу пəні мен əдісі құқық нормаларын салалар-ға бөлу негіздері ретінде.
- •3. Құқық саласы.
- •4. Құқық институты.
- •19 Тақырып. Тұлға, құқық, мемлекет
- •1. Тұлғаның құқықтық мəртебесі.
- •2. Мемлекет пен құқықтың арақатынасы.
- •3. Экономика, саясат пен құқықтың арақатынасы.
- •20 Тақырып. Құқықтың қайнар көздері
- •21 Тақырып. Құқық нормалары
- •Заңдық күші бойынша төмендегідей тармақталады:
- •Заңға тəуелді актілер
- •Құқықтық нормалардың түрлері
- •22 Тақырып. Құқықшығармашылық
- •1. Құқықшығармашылықтың түсінігі жəне түрлері.
- •2. Құқықшығармашылықтың қағидалары.
- •3. Құқықшығармашылық процестің кезеңдері.
- •2. Құқықшығармашылықтың қағидалары.
- •3. Құқықшығармашылық процестің кезеңдері.
- •23 Тақырып. Заңңаманы жүйелеу
- •1. Нормативтік-құқықтық актілерді жүйелеудің түсінігі мен түрлері.
- •2. Құқық жүйесі мен заңнама жүйесі.
- •24 Тақырып. Құқықтық қатынастар
- •25 Тақырып. Құқықты жүзеге асыру
- •26 Тақырып. Құқық нормаларын түсіндіру
- •2. Түсіндіру тəсілдері.
- •3. Субъектілер бойынша түсіндіру түрлері.
- •4. Көлемі бойынша түсіндіру түрлері.
- •27 Тақырып.
- •1. Құқықтық мінез-құлықтың түсінігі жəне белгілері.
- •2. Құқықтық мінез-құлықтың түрлері.
- •28 Тақырып. Құқықбұзушылық жəне заңды жауапкершілік
- •29 Тақырып. Құқықтық сана жəне құқықтық мəдениет
- •30 Тақырып. Заңдылық жəне құқықтық тəртіп
- •1. Заңдылықтың түсінігі жəне қағидалары.
- •2. Заңдылықтың кепілденуі.
- •4. Заңдылық пен құқықтық тəртіптің арақатынасы.
- •31 Тақырып. Қоғамның құқықтық жүйесі
- •32 Тақырып. Құқықтық реттеу механизмі
- •1. Құқықтық реттеу механизмінің түсінігі жəне элементтері.
- •2. Құқықтық реттеудің тиімділігі.
- •Мазмұны
- •050057, Алматы қ.,
18 Тақырып.
ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІ
1. Құқық жүйесінің түсінігі.
2. Құқықтық реттеу пəні мен əдісі құқық нормаларын салалар-ға бөлу негіздері ретінде.
3. Құқық саласы.
4. Құқық институты.
1. Құқық жүйесінің түсінігі. Құқық жүйесі – бұл құқықтың өзінің құрылымы, оның салаларға, институттарға бөлінуі. Құқық-тың жүйелік құрылымы оның белгілі бір байланыстағы көптеген элементтерден құралған біртұтас құрылым екендігін білдіреді.
Құқық жүйесінің негізгі сипаттары:
1) оның алғашқы элементі болып құқық нормалары табылады, олар, өз кезегінде, біріге отырып, ірі құрылымдарды – институт-тарды, салаларды құрайды;
2) оның элементтері бір-біріне қайшы келмейді, іштей үйлес-кен, тығыз байланыстылыққа ие; бұл құқық жүйесінің тұтастығын қамтамасыз етеді;
3) ол əлеуметтік-экономикалық, саяси, ұлттық, діни, мəдени, тарихи факторлармен тығыз байланысты;
4) ол объективтік сипатқа ие, себебі, объективтік сипаттағы қатынастарға тəуелді жəне адамдардың субъективтік қалауы бойынша қалыптасуы мүмкін емес.
2. Құқықтық реттеу пəні мен əдісі құқық нормаларын са-лаларға бөлу негіздері ретінде. Құқық нормаларын салаларға бөлу үшін екі негізді басшылыққа алады: құқықтық реттеу пəні мен əдісін.
Құқықтық реттеу пəні – бұл құқық реттейтін қоғамдық қаты-настар. Ол басты негіз болып табылады, себебі, қоғамдық қаты-настар объективтік түрде қалыптасады жəне олардың белгілі бір сипаты сəйкес құқықтық нысандарды талап етеді. Мысалы, еңбек қатынастары еңбек құқығының, ал отбасы қатынастары отбасы- неке құқығының реттеу пəні болып табылады.
Қосымша негіз болып құқықтық реттеу əдісі табылады. Егер пəн құқықтың нені реттейтініне жауап берсе, əдіс оның қалай реттейтінін көрсетеді.
Құқықтық реттеу əдісі – бұл олардың көмегімен біртектес қо-ғамдық қатынастарды құқықтық реттеу жүзеге асырылатын заңды
құралдардың жиынтығы. Құқықтық реттеудің төмендегідей негіз-гі əдістері болады:
1) императивтік – бұл тыйымдарға, міндеттерге, жазаларға негізделген биліктік ережелер, субординация əдісі;
2) диспозитивтік – рұқсат етуге негізделген, тараптардың теңқұқылығы, координация əдісі;
3) марапаттаушы – белгілі бір жақсы жүріс-тұрыс үшін марапаттау əдісі;
4) ұсынушылық – мемлекет пен қоғам үшін тиімді жүріс-тұрысты жүзеге асыруға кеңес беру əдісі;
3. Құқық саласы – бұл белгілі бір қоғамдық қатынастар түрін (саласын) реттейтін заң нормаларының жиынтығы.
Құқық саласының белгілері;
- əрбір саланың өз пəні болады;
- əрбір саланың өз заңнамасы, яғни, дербес кодекстері болады;
- құқық субъектілерінің құқықтық жағдайын реттейтін, құқық-тар мен міндеттерді жүзеге асыру тəсілдерін жəне құқықтық нор-маларды жүзеге асыруға бағытталған мемлекеттік-құқықтық ша-раларды орнықтыратын ерекше заңды режимі болады.
Құқық салаларының түрлері:
1) негізгі салалар; бұлар басты құқықтық режимдерді қамтиды, жалпы алғанда, құқық салаларының жүйесінің ең басында консти-туциялық құқық, одан кейін материалдық құқықтар – азаматтық, қылмыстық, əкімшілік құқықтар жəне оларға сəйкес іс жүргізу-шілік салалар – азаматтық іс жүргізушілік, қылмыстық іс жүр-гізушілік жəне əкімшілік іс жүргізушілік құқықтары орналасқан;
2) арнайы салалар; бұларда құқықтық режимдер қоғамның ерекше сфераларына бағытталған: еңбек құқығы, жер құқығы, қаржылық құқық, əлеуметтік қамтамасыз ету құқығы, отбасы құқығы, түзеу-еңбек құқығы;
3) кешенді салалар; бұларға негізгі жəне арнайы салалардың əртүрлі институттарының бірігуі тəн: шаруашылық құқық, аграр-лық құқық, экологиялық құқық, сауда құқығы, прокурорлық қа-дағалау, теңіз құқығы.
4. Құқық институты – бұл қоғамдық қатынастардың белгілі бір түрін (тобын) реттейтін заң нормаларының жиынтығы. Құқық институты – заң нормаларының құқық саласына қарағанда аз жиынтығы. Əрбір құқық саласында бірқатар институттар болады. Мысалы, еңбек құқығында – еңбек тəртібі институты, жалақы институты, азаматтық құқықта – ескіру мерзімі институты, өкілдік
институты жəне т.б.
Белгілі бір нормалар жиынтығының нақты бір құқықтық инс-тиутты қалыптастыруының заңды негізі болып үш белгі табы-лады: 1) құқықтық нормалардың заңды теңдігі; 2) қоғамдық қаты-настарды реттеудің толықтығы; 3) құқықтық институтты құраушы нормалардың заңдар мен басқа да нормативтік-құқықтық актілер-дің тарауларында, бөлімдерінде жəне басқа да құрылымдық бір-ліктерінде жинақталуы.
№ 22 кесте Құқық жүйесі – бұл құқықтың өзіндік құрылымы, оның салаларға, институттарға жəне сала ішінде тармақталуы Құқық саласы – қоғамдық қатынастардың белгілі бір аясын реттейтін заңдық нормалардың ретке келтірілген жиынтығы: 1. профильді, негізгі салалар; 2. арнайы салалар; 3. кешенді салалар. Құқық институты – қоғамдық қатынастардың белгілі бір түрін (тобын) реттейтін заңды нормалардың ретке келтірілген жиынтығы Құқықтың сала ішінде тармағы – құқықтың белгілі бір саласының құрамындағы құқықтың “туыстас” институтарының тобы
