2.2. Жай тісті берілістің беріліс қатынасы.

Жай тісті беріліс -үш звенолы тісті механизм, екі тісті доңғалақтан және тіректен тұрады. Тісті доңғалақта қозғалысты берген кезде бір бірі арқылы сырғанаусыз домалайтын шеңбер болады. Бұл шеңберлерцентроидты деп аталады, себебі олардың әрқайсысы бөтен шеңберді салыстырмалы айналу-дың геометриялық центрлер орны болып саналады.

2.1-ші сурет

2.1-ші суретте осындай беріліс көрсетілген. Онда 1-ші доңғалақ центріне қатысты айналады, ал 2-ші доңғалақ центріне қатысты айналады.Олар-дың центроидты шеңберлері бір бірімен нүктесінде түйіседі. Доңғалақтың айналу бағыты стрелкамен көрсетілген. нүктесінде доңғалақтың шеңберлік жылдамдықтары бірдей және доңғалақтың бұрыштық жылдамдығын цент-роидты шеңберлердің радиусына және көбейткенге тең болады, яғни: и . Бұл жылдамдықтар тең болғандықтан, келесі теңдік орын алады:

,

Бұл теңдеуден беріліс қатынасын центроидты шеңберлердің радиусы арқы-лы анықтауға болатын өрнекті аламыз:

.

Радиустар қатынасының алдындағы «+» және «–» таңбалары пайда болуы себебі, бұрыш-тық жылдамдықтан айырмашылығы радиустар теріс болмайды, берілген схемада «–» таңба-сы болады, ал «+» таңбасы доңғалақтың ішкі ілінісуі кезінде болады.

Егер центроидты шеңберлербөлгішшеңберлерге жататын болса, онда оның радиустарын төмендегідей өрнектеуге болады. Бірінші доңғалақтың центроидты шеңберінің ұзындығы және екінші доңғалақтың центроидты шеңберінің ұзындығы келесі теңдеумен анықталады:

и ,

мұндағы –бөлгіш шеңбер бойынша доңғалақтың қадамы, яғниекі көрші тістің аттас нүктелері арасындағы қашықтық, және – берілген доңға-лақтардың тістерінің саны.

Бұл теңдеуді және радиустарына қатысты шешеміз:

, .

Бөлгіш шеңбер бойынша доңғалақтың қадамының санына қатынасы тістідоңғалақтың модулідеп аталады, латын әрпі белгіленеді. Модуль, қадам сияқты, іліністегі доңғалақтар үшін біреу болады. Ол миллиметрмен өлшенеді, және ол арқылы тістің барлық өлшемдері анықталады (модульдің шамасы стандарттан анықталады). Енді радиустардың орнына жоғарыда анықталған шамаларды қойып, оны 2 мен қысқарту арқылы келесі теңдеуді аламыз:

.

Яғни, жай тісті берілістің беріліс қатынасы доңғалақтың тіс сандарының кері қатынасы. Бұл ереже кеңістікте доңғалақтың біліктері қалай орна-ласса да дұрыс болады.

2.3. Қозғалмайтын біліктітісті доңғалақты механизмнің кинематикасы.

Күрделі тісті механизмнің беріліс қатынасы, сол механизмді құрайтын жай тісті берілістердің беріліс қатынастарының көбейтіндісіне тең. Бұл ережені дәледеу үшін келесі теңдеуді жазамыз:

Теңдеудің оң жағындағы әрбір көбейткіш жай тісті берілістердің бөлек, бірінен кейін бірі орналасқан сатыларының беріліс қатынасы, онда:

,

Дәлелденді.

Доңғалақтары қатарқосылысты механизм.

Бұл механизмде барлық доңғалақ бір жазықтықта айналады және әр аралық доңғалақ екі көрші доңғалақпен іліністе болады (2.2-ші сурет).

2.2-ші сурет

Механизм схемасында цифрмен доңғалақтың номірі белгіленген, ал қозғал-майтын біліктер жуан нүктемен көрсетілген.

Жоғарыда дәлелденген ережеге сәйкес берілген механизмнің ортақ беріліс қатынасы келесі теңдікпен анықталады:

.

Әр жеке сатылар үшін беріліс қатынасын жазамыз:

, и .

Осы теңдіктің оң бөлігіне алдында алынған көбетінді орнына қойсақ, онда:

,

Математикалық орындаулардан кейін қортынды теңдеуді аламыз:

.

Осы теңдеуден келесі қортынды шығаруға болады: бұндай типті механизм-де беріліс қатынасы тек жетекші және жетектегі доңғалақтың санына тәуелді.тістер саны беріліс қатынасына тәуелді емес аралық доңғалақтар паразиттік деп аталады. Олар қозғалысты жақын қашықтыққа беріп, тек оның таңбасын өзгертеді. Кез келген доңғалақтың саны бар механизм үшін, беріліс қатынасын есептеу үшін келесі теңдеуді қолдануға болады:

,

мұндағы – сыртқы ілінісу саны, өйткені олар қортындының таңбасына әсер етеді.