- •Бөйөк Ҡошанды ҡороу
- •Бөйөк Ҡошан шәкеләре
- •1. Һермаиозобазилеуззутеро;
- •Шәкеләрҙең, королдәрҙең тәүтөйәге Күк Урал
- •Бөйөк Ҡошанда ҡарпымыш Күбәләк-Тиләү
- •Батша шәжәрәләр сығанағы Үҫәргән
- •Артыш-ир (Күсәк бей)
- •Бөйөк Ҡошандың ер-иләү бүленеше: 4 шәкелек
- •Бөрйән (“бер йән”) ырыуы тыуған йыл
- •Ҡошандың һуңғы күкрәүе
- •Аңлатмалар
- •Дәү Олояу — Ҡатай-көҙән башҡорттарының
- •Шата Ырыҫтаулы — Руставели хаҡында
- •Башҡорт батыры Йеҙекәй (Едигей)
- •Йеҙекәй-дәүҡыяҡ-ҡурай.
- •Батшалар еренә сәйәхәт (темаға яңы ҡараш)
- •1862 Кеше әсир алынған һәм ҡоллоҡҡа оҙатылған;
- •135 Кеше Көнсығышты яулау полктарына һәм флотҡа тәғәйенләнгән;
- •796 Кеше, танауын ҡырҡып һәм сыбыртҡы менән ярып, ҡатындары, бала-сағалары менән ҡуша итәғәтле старшина Бирҙеғолдоң күҙәтеүе аҫтына тапшырылған.
- •Туҡтамыш-хан, Ялыҡ-бей һәм Аҡһаҡ Тимер
- •Последний из сартаева рода
- •Последний из сартаева рода
- •Себер ханлығы һәм башҡалар Себер — Әлмисаҡтан башҡорт төйәге
- •Солон-ата һәм Шығай бей
- •Тарихи Себер ханлығының башланыуы
- •Тора хан йәки «Өфөк батшаһы» Уаҡҡас
- •«Бараж» — Мар-аждаһа икән дә...
- •Мар улдары Хыҙыр, Абдул
- •«Ҡазан илен аламын...»
- •Юрматы бейе (Үҫәргән башҡорто) Сәсле Дәрүиш — Себер һәм Ҡазандың һуңғы хандарын аҫырап үҫтереүсе
- •Һалсы хан — башҡорттоң «Бала-Ҡарға»һы
- •Бүләр ханы Әмәт Хәмәт һәм уның тоҡомдары
- •Ҡазандың һуңғы ханы Ядкәр, бабам Ябынсы Яҫауыл
- •Себер ханы ла бер үк Ядкәр
- •Себер хандарының дипломаты Илсе Ғайса
- •Башҡорт “туған”ы татар
- •Шәжәрәләр, тәүәрихтәр һөйләүе
- •Ни өсөн «татар», «монгол»?
- •«Татар», «монгол»дың яҙмышы ла аҙмышы
- •Ҡазан ханлығы һәм уның емерелеүе
- •Башҡорт-нуғай кенәзе Исмәғилдең төрөк солтанына яуап хаты.
- •Төрөк солтанының башҡорттарға хатының һәм башҡорттарҙың яуабының урыҫса текстары:
- •Ҡазан илселәренә башҡорттарҙың яуабы:
Солон-ата һәм Шығай бей
Башҡорт ере һәм башҡорттар тураһында гректарға беренсе башлап мәғлүмәт биргән Аристей сәйәхәтенән тыш, икенсе бер грек сәйәхәтсеһенең дә Геродоттан элек үк беҙҙең яҡтарҙа пәйҙә булыуы билдәле: Аристейҙың замандашы, шанлы сәйӘсмән һәм социаль реформасы, шағир, сәйәхәтсе һәм «донъяның ете аҡыллыһының береһе» тип ләҡәпләнмеш Солон Эксекестид улы ул (б.э. тиклем 635 — 559 йылдар тирәһендә йәшәгән).
Ер йөҙөн әйләнеп сығыу теләге менән ул ун йыллыҡ сәйәхәткә китеп, хәҙерге Төркиә тупрағындағы башҡорт һарттары дәүләтенең Һарт (Сард) исемле баш ҡалаһында туҡталып, һарт иле (Лидия) батшаһы Ҡоросҡа (Крезға) аҡыл һабаҡтары биреүе Геродот яҙмаларынан билдәле. Шунан һуң уҙаман сәйәхәтен төньяҡҡа табан дауамлап, тарих өсөн эҙҙәре тамам юғала һәм, замандашы Аристей кеүек үк, легендар шәхескә әүерелә. Ләкин башҡорт шәжәрәләренән был аҫыл заттың был яҡтарға — беҙҙең бабалар араһына килеп еткәнлеге һәм, оло хөрмәт ҡаҙанып, ошо башҡорт ерендә үлеп ҡалғанлығы билдәле. 1926 йыл матбуғатында үҫәргәндәрҙең «Нуғай ылыҫы шәжәрәһе» тигән тәүәрихенә таянып яҙған абруйлы тарихсыбыҙ Сәғит Мираҫ был хаҡта асыҡ белдерә: «Нуғайҙарҙың (йәғни Үҫәргән башҡорттарының. — Й.С.) иң әүәлге хандары Әмәт Хәмәт хан булып, башта Зәй, Шишмә тигән урында торһа ла, һуңынан Иҙелдең аръяғындағы Солон атаның ҡәбере булған Ҡарбин тигән ергә барып урынлашып, бер ҡәҙәре ғүмер һөргәндән һуң ҡартайып, ханлығын Шығай бәккә тапшырҙы.
Шығай бей, Шатҡы йығаһы буйында йорт һалып, бөтөн ғүмерен шунда уҙғарҙы. Шунда вафат булып, Солон ата ҡәбере янына дәфен ителде» («Ватандаш» журналы 1996/2; 100-өнсө бит).
Ғәзиз бабабыҙ нигеҙләгән Шатҡы ҡасабаһы әле лә бар — хәҙерге Татарстан республикаһының биләмәләре булып тороп ҡалған. Шул Шатҡы янындағы боронғо зиратта, тимәк, изгеләрҙән изге һаналған Солон ата ла, Шығай (Шәйех-Ғали) бей ҙә ерләнгән булып сыға. Эйе, башҡорт хәтере оҙон — б.э. тиклем VII быуатта уҡ башҡорт ерендә һуңғы йортон тапҡан аҡыллыларҙың аҡыллыһы Солон һәм уның изге ҡәбере хаҡындағы иҫтәлекте, быуаттар һәм дәүерҙәр дауылдарында ла юғалтмай, ошо көндәргәсә килтереп еткергән!
Башҡорттар ҙа үҙ сиратында, Аристей һәм Солон замандарында уҡ, алыҫ Ағай (Эгей), Урта диңгеҙ буйҙарына бик йыш сәйәхәт ҡылғандар. Геродот (IV, 33 — 35) хәбәр итеүенсә, боронғо күрек иленең (Грецияның) Талас (Делос) утрауында йәшәүсе «һепербурай» бабаларыбыҙҙың Артымитә (Шүлгән) хоҙайбикәгә арналған изге ҡорамы булған, тереклеккә ырыҫ-артым биреүсе ошо изге Артымитә ҡорамына, йыл һайын, алыҫ Уралдағы Тәүтөйәгебеҙҙән (Башҡортостандан) изге Көн-Өфө (Ҡәнифә) юлы буйлап тейешле хәйер-садаҡалар — бойҙай һаламына төрөүле (тимәк, игенселәр иле!) затлы бүләктәр ебәрелеп торған. Был аманат, тап бөгөнгө почта аша оҙатылғандай, Көн-Өфө юлы буйындағы илдән-илгә, ҡулдан-ҡулға тапшырылып ҡитғаның шул осонаса барып еткән. Ә «почта» шулай яҡшы эшләрлек итеп юлға һалынғанға тиклем иң тәүҙә изге аманатты, юл башлап, ике сая ҡыҙыбыҙ (ҡыҙҙарҙы юлландыртыу — Шүлгән-Артемиданың әсә йәнле хоҙайлығына ишара) — Һәпрәкә (Һиппероха) менән Лайҙикә (Лаодика) һылыуҙарыбыҙ алып барып еткергән, эргәләрендә биш ир-йәнуҙаҡ (телохранитель) оҙатып барған уларҙы. Ҡыҙҙарыбыҙҙың икеһе лә шул Таласта (Делоста) аяныслы вафат булып (Артымитә хоҙайбикәгә йәндәрен фиҙа ҡылдылармы икән әллә?), икеһе тиң Артымитә ҡорамының һул яғына ерләнгән (һул яғына — әсә, йәғни Үҫәргән яғына, тимәк), был ҡәберҙәр унда изге һаналған... Ә Абарис тигән мәшһүр бабабыҙ, ҡулына магнитлы уҡ (компас!) тотоп, Ер шарын урап сыҡҡан һәм, юл ыңғайында гректарға һуғылып, ерҙең, һис тә гректар уйлағанса, көлсәләй ләпәш түгеллеген, ә ҡорот йомарлағы һымаҡ түп-түңәрәк шар икәнлеген иҫбатлаған (Геродот, IV, 36)...
Геродот биргән мәғлүмәттәрҙән һуң быуат артынан быуаттар уҙып, башҡорт ерҙәрендә ниндәй дәүләттәр хасил булғанлығын һәм бер-береһен алмаштырғанлығын айырым китап эсендә ҡалдырып тороп, Сыңғыҙ хан яуҙары осоронда шул «һепербурай»ҙар илендә — боронғо Башҡортостандың Себер юлында хасил булмыш Себер ханлығыбыҙ хаҡында ҡыҫҡаса хикәйәтләүгә күсәмен.
