Ádebiyat 8-kl

patshanıń waqtı

xosh

boldı,

urıstan

qalǵan

áskerin

ertip,

toǵız ay aradan ótkende haqtan inayat, jaqsılardan

sharapat,

qayttı deydi jurtına Babaxan saǵıw-salamat.

* * *

Kúnlerden kún ótti, otız bes kún aradan ótti. Otız

bes

kúnde Babaxan elatına jetti. Elatı esitip sıbızǵı-sırnay

shert-

tirip,

waqtı, xoshlıq ettirip,

saz-sáwbet

qurdırıp,

túrli

sazlar

urdırıp, Bozuǵlan menen Ersultandı xalqı qalaǵa kirgizdi.

Babaxan patsha xalqına daǵaza qaǵıp,

eli-xalqın

jıydırdı,

tórt qırlap oshaq oydırdı, tuwmaǵan tuwdı soydırdı,

toy-

tamasha

ettirdi,

altın

qabaq

attırdı,

gernay-sırnay

tarttırdı,

waqtı xoshlıq ettirdi. Babaxan tamashasın

tarqatıp,

Bozuǵ-

lanǵa qarap:

— Balam, sen dúnyaǵa

kelmesten

burın

atań meniń

jur-

tımda

payda

boldı. Sen

dúnyaǵa

keldiń,

atań

úsh

jasıńda

óldi,

esapsız

dúnya

qolıńda

qaldı. Hár

waqıt

dúnya

adam

balasın

joldan

shıǵaratuǵını

anıq,

atańnan

qalǵan

dúnyaǵa

qızdım.

Haram

nápsime

kúshim

jetpedi,

seni

kózge

ildir-

mey, malı-múlkińdi tonap aldım,

hesh

gúnań

joq

edi,

se-

niń

jurtımnan

qashpaǵıńa

sebep

boldım.

On

mıń

ásker

aydap saǵan talap qıldım, jarı jolǵa

kelgende

ǵarrı

wázir

degen babanıń tili menen seni óltirmek

maqsette

Kóbikli

dáwge sapar qıldım. Jaqsı, sen

dáwdi

óltirdiń,

neshshe

jıllar dushpan

boldım,

ilahiyda baslap

júrgen

seniń

abıroyıń

Basıńa

dáwlet

qus

qondı,

meniń

basımdaǵı

baxıt saǵan

ılayıq

boldı, barlıǵınıń

iyesi

sen

boldıń.

Alpıs

eki jasıma

shıqtım, alpıs

eki jasıma

shekem

biyperzent

boldım, sen endi

meniń

qıyametlik

perzentim

boldıń.

Atasınıń múlkine balası

iye boladı, mine, miniń taxtqa! — dedi.

43

Bozuǵlan

dálilden utılıp,

úsh

mártebe qullıq etti. Bozuǵ-

lannıń basına

qus qondı,

tilegi

qabıl boldı, qast etkenniń

kemis aytısıp, salamat penen xoshlasıp Er

Sultan eline qayttı.

Bozuǵlan Babaxannıń

altın

taxtına

minip,

xalqına

ádillik

tóre berip, bársheni bir

kózde

kórip,

jurtı

abatshılıq

bolıp,

murat maqsetine jetti.

2.

Babaxan

patsha

Dárwishali

baydan

qalǵan

dúnya-múlkti ne

sebep tartıp alǵan edi?

3.

Bozuǵlan

shólde

ushırasqan

baba

menen

neniń ústinde

tartısadı?

7.

Dástanda

Babaxan

patsha

obrazınıń

unamlı

tárepleri qaysı

jerde kórinedi?

8.

Dastandı oqıń

hám

syujeti tiykarında qısqasha gúrriń jazıń.

«MÁSPATSHA» DÁSTANÍ

Dástan tuwralı ulıwma túsinik.

Bul qaraqalpaq

dástan-

larınıń ishinde

basqa

dástanlar

menen

salıstırǵanda

oǵada

az

izertlengenleriniń birewi

bolıp

esaplanadı. Basqa dástanlar

sıyaqlı avtorı

belgisiz

bolıw

menen

bir

qatar,

qashan

dóretil-

lardıń

tariyxta

bolǵanlıǵın dálilleytuǵın

ya

awızeki,

ya

jazba

túrinde

heshqanday maǵlıwmat joq.

Geypara

ádebiyatshıları-

mız dástannıń mazmunına, qurılısına,

tiline

tiykarlana otı-

rıp, «Alpamıs» dástanınıń izi menen

jazılǵan,

sońǵı

waqıt-

larda,

atap

aytqanda,

qaraqalpaq

xalqınıń

Túrkstannan

kóship

kelip,

Xorezmde

jasaǵan waqtında dóregen

dástan

degen pikirdi keltirse, al ayırımları

ol

Buxara

aymaǵında

dóretilgen bolıwı kerek degen shamalawdı bildiredi.

Ulıwma shıǵarmanıń

barlıq waqıyası

boyınsha

ol

sońǵı

kompoziciyası da, unamlı,

unamsız qaharmanlardıń minezle-

mesi de, olardıń taǵdiri de

«Alpamıs» dástanı menen oǵada

dástanın

XVI

ásirden soń

dóretildi

dep

qabıl

etsek,

eki

dástan

arasındaǵı

uqsaslıq

«Máspatsha»

dástanınıń

sońǵı

dástan ekenligin ashıq kórsetedi.

Dástannıń

ulıwma

mazmunında

kóshpeli

sharwashılıq

turmıs

emes,

otırıqshı

dıyqanshılıq

turmıs

tiykarǵı

orındı

iyeleydi. Bóget, jap qazıw, júweri egis

—

diyqanshılıqqa

tán

nárseler sóz etiledi. Qalıń malda, maldıń

ornına

aqsha

al-

mastıradı, suwpı,

iyshan

sıyaqlı din

iyeleri,

meshit,

medi-

ruwshılıq turmısqa jaqın.

Bul jaǵdaylardıń barlıǵı derlik eń uzaq bolǵanda

XVII

ásirdiń aqırındaǵı bergi qaraqalpaq turmısı

ushın

sıpatlı nár-

seler.

Shıǵarmadaǵı «nayıp,

dáris,

andan,

kent,

wáliyat,

dúr-

min» sıyaqlı kóp

ushırasatuǵın

sózler

de

tiykarǵı

faktler

bolıp xızmet ete almasa da, shıǵarmanıń

sońǵı

waqıtlarǵa

tiyisli ekenligin kórsetedi.

Usılarǵa qosa

Ayparshanıń:

Amanda, gúmanda basımnıń sawı,

Keynimnen qalmadı qalmaqtıń jawı, —

degen sózin alsaq,

dástandaǵı

waqıyanı

sheshiwshi

qahar-

manlardıń da sońǵı

waqıtta ómir

súrgenligi

anıq

boladı.

45

Olay bolsa, usını sóz etiwshi

dástannıń dóretiliw dáwiri de

sońǵı waqıtlarǵa tuwra keledi.

Qońsı xalıqlardıń ashıqlıq

dástanlarınıń

kópshiligi derlik,

(«Qız jipek» — qazaqsha, «Ǵárip ashıq»,

«Sayatxan-Hamra»

salıstırılıp,

sońǵı

waqıtta

dóretilgen

dástanlar

dep

shamala-

nadı.

Usı

dástandaǵı

bas

qaharmanlar

(ashıqlar)

óz

elinen

qız tappay, basqa ellerge ketip,

qız

qıdıradı

hám

sol

eller-

den tabadı.

Tap usı sıyaqlı syujetlik

baǵıt

«Máspatsha»

da

bar.

Más-

patsha

ózine teń

qızdı

óz

eli

Keneges

jurtınan,

Xorezmnen

de tappay Tama eline ketedi. Bul jaǵday

qońsı xalıqlar

dás-

shamalawǵa múmkinshilik beredi.

Erterekte dóretilgen dástanlardıń kópshiligi qońsı

xalıqlar-

dıń kópshiliginde bir-birine jaqın nusqada

ushırasıp

otıradı.

Al sońıraq dóretilgen dástanlarda bunday

sıpatlar

ushıras-

paydı.

shıǵarmalardıń

óz

avtorlarınıń

saqlanıw

máselesi

de

eske

alınıwı kerek.

Óytkeni, XIX ásirdegi shıgarmalardıń barlıǵınıń óz

avtor-

ların

saqlaǵan

túrde

bizge

kelip

jetiwi,

eger

«Máspatsha»

XIX

ásirde

dóretilgen

bolsa,

«Aqmaq

patsha»,

«Bozataw»

hám taǵı basqalar sıyaqlı óz avtorın saqlawı kerek

ǵoy —

degen pikir tuwıladı.

Minekey,

usılardıń

barlıǵın

juwmaqlap

aytqanda,

dástan-

nıń dóretiliwi eń beri bolǵanda

XVIII

ásirde

bolıp,

XIX

ásirde kúshli ózgeriske ushıraǵan dep shamalaymız.

Usıǵan

baylanıslı

dástannıń

dóretilgen

ornın

Túrkstan

dep,

kúshli

ózgeriske

ushıraǵan

ornın — Xorezm

dep

shama-

law maqul boladı.

Dástandaǵı

sóz

etiletuǵın

hádiyselerdiń

Shırshıq

dáryası-

nıń

boyındaǵı

qaraqalpaqlardıń

turmısı

menen

de tıǵız

bay-

lanısı bar.

Dástannıń

baslı

qaharmanları. Dástanda

qatnasıwshılar

kóp bolǵanı menen, olardıń barlıǵına birdey tamamlanǵan

46

epizodlıq

yamasa tolıq

ayaqlanbaǵan

sıpatqa iye,

(Ábdikárim,

Labaq

h.t.b.) geypara

qaharmanlar

bas

qaharmanlardıń

táǵ-

dirin

ya

awırlastırıw,

ya jeńillestiriw

ushın

xızmet

etedi

toqtamay-aq, tiykarǵıların, yaǵnıy unamlı obrazlar

sıpatında

Máspatsha menen

Ayparshanı,

unamsız

obrazlar

sıpatında

Babaxan menen Hayarbabanı sóz etiwdiń ózi jetkilikli.

Máspatsha. Dástannıń atı da, waqıyası da usı

Máspat-

shaǵa baylanıslı.

Usınıń ózi-aq, onı

dástanda sheshiwshi

orındı iyeleytuǵın tiykarǵı qaharman ekenin kórsetedi.

Máspatshanıń minezinen aldı

menen

kózge

túsetuǵın

bel-

gileri shın muhabbatı, sadıqlıǵı taza júregi,

kúshli

jigeri.

Xalıqtıń dástanda Máspatshanı unamlı qaharman

sıpatında

súyiwiniń sebebi de onıń sol belgilerine tiykarlanadı.

Ol Tama eliniń qızı Ayparshanı súyedi, onı óz eline alıp

kiyatırıp kóp qıyınshılıqlarǵa ushırasadı, kóp sanlı

jaw me-

nen urısadı, jeti jerinen oq tiyip,

jeti

jıl tawda

sergizdan

boladı. Biraq óz súyiklisine bolǵan muhabbatına sadıq qaladı.

Máspatshadaǵı muhabbat turaqlı haqıyqıy gúressheń

maz-

munǵa iye. Ol óz muhabbatına sadıq, onı qorǵaw, óz

maq-

setine jetiw ushın kúsh te, qural da jumsap, batırlıq penen

gúrese aladı.

Sonlıqtan da, Hayarbabanı quwıp ketip, bir

jaqtan

Baba-

xan 18 mıń láshker menen kelip Ayparshanı

alıp

ketken

waqta, óz súyiklisinen ayırılǵan Máspatsha:

Jaǵamnan sel bolıp aqtı kóz jasım,

Yarımnan ayırılıp eńirer bul basım —

— dep zarlaw yamasa Majnun

atqa

ótinish

aytıp

qayǵısın

yarımdı alıp qaytaman, ya jaw qolında

ólip qaytaman»

dep

jawǵa atlanadı, qaharmanlıq sawash júrgizip, jawdı qıradı.

Máspatshada óz súyiklisine bolǵan

sadıqlıǵı, turaqlılıǵı

tiykarǵı orındı iyeleytuǵını durıs, biraq

ol tek turaqlı

ashıq

ǵana emes, al kúsh jigeri tolısqan batır bolıp ta esaplanadı.

47

Onıń kóp sanlı

qalmaqqa

jalǵız ózi

toqtam

beriwin

aytpay-

aq, qalmaqtıń

ardaqlaǵan

Alańǵasar

dáwiniń,

ol jeti

jerden

aytqanımızǵa dálil

boladı.

Máspatshadaǵı

tiykarǵı

belgi

turaqlı

ashıqlıq

degennen,

ol ashıqlıqtı ayırımlap alıwǵa, Máspatsha ózinde

bar

bolǵan

batırlıqtı

tek

ashıqlıq

jolında

jumsaydı

dewge

bolmaydı.

Onıń yardı shın súye

alǵan júregi, eldi de solay

súye

aladı,

elge túsken qıyınshılıqtıń ózine túskenin maqul kóredi.

Onıń aqırǵı

ret

Ayparsha

menen

elge

ketip

baratırıp,

qalmaqtıń sansız láshkerin kórgende; «bular

az

ǵana

Kene-

ges elime barıp shawıp

alsa,

ádil

er

boldım

ne,

ya

qara jer

menen teń

boldım

ne,

usı

jerde

qalmaq

penen

urıs

eteyin,

ya óleyin,

ya

qalmaqtı

dinge

endirip

qaytayın» — dep

aytqan

sózi de ondaǵı el súyiw sezimine baylanıslı.

Máspatshadaǵı

ańqawlıq,

isengishlik

tikkeley

aqılsızlıqtıń

shańaraqta,

muhabbatqa

juwapkersizlik

tán

bolǵan sol

dá-

wirde,

óz

súyiwshiligine

turaqlı bolıw, turmısqa jeńil qara-

maw,

hayal-qızlardıń

adamgershilik qádirin

tolıq

túsiniw

hám

húrmetlew,

ulıwma

alǵanda

Máspatshanıń

unamlı

bel-

gisi, mine usılar.

Ayparsha. Dástandaǵı

barlıq

waqıyaǵa Máspatshadan

da

góre kóbirek qatnasatuǵın, unamlı qaharmanlardıń táǵdiriniń

jaqsı nátiyjege erisiwinde tiykarǵı orındı iyeleytuǵın Ayparsha.

Ayparshada Máspatshadaǵı unamlı belgilerdiń barlıǵı da;

turaqlı súyiwshilik te, óz muhabbatı, óz basınıń erki ushın

gúrese alatuǵın kúsh

te,

jiger de, batırlıq ta bar.

Ol

tek

sırtqı

forma

jaǵınan

sulıw

shıraydıń

iyesi

emes,

al ishki

mazmun

jaǵınan

da sulıw, taza turaqlı hújdannıń,

parasatlı aqıldıń, jawıngerlik jigerdiń de iyesi.

Neshe jıl boyı

el

qıdırıp, óz

teńin

Máspatshanıń,

onıń

júreginiń talaplarına tolıq juwap berip,

Máspatshanı

turaqlı

ashıq batır jigit dárejesine kótergen de, onıń usı belgileri.

Ózimniń

teńim dep

Máspatshaǵa

qosılǵan

Ayparsha,

Máspatsha menen birge talay qıyınshılıqqa dus keledi hám

48

Ulıwma alǵanda

Ayparsha

menen Máspatsha ekewi bir

obrazdıń bir-birine uqsas eki jaǵı.

Hayyarbaba. Bul

ulıwma dástanlarda, erteklerde

ushırasa-

tuǵın

xalıqtıń

qálewli adamınıń jolına

kesent

jasaytuǵın

juwha, jádigóylerdiń ayrıqsha tipi. Bunı «Qırq qız»

dástanın-

daǵı

Arıslan

menen

qarındası

Altınaydıń

abırayın

tógiwge

dástanındaǵı

Alpamıstı

aldawlıq

penen

zindanǵa

salatuǵın

sum Mástan kempir menen qatar qoyıwǵa boladı.

Onda mol

turmıs

tájiriybesi

bar,

Ayparshanıń

da,

Más-

patshanıń da barlıq jaǵdayın biledi.

Dástanda

da

Hayyarbaba ayıbına

ılayıqlı tiyisli

jazasın

aladı,

islegen

hiyleleri

óz

basına

jetedi.

Dástandı

dóretken

xalıq

Hayyarbabanı usınday

ádil

jazalaw arqalı

«ózgege

gór

qazba, óziń túseseń» demekshi boladı.

Babaxan. Bul

barlıq

dástanlarda

ushırasatuǵın

zalım

xan-

lardıń

birewi

bolıp,

Hayyarbabaǵa

oǵada

jaqın.

Ekewiniń

Babaxan kúsh, qural menen isleydi,

birewi

sum

buzaqı

bolsa, birewi qara kúshine isengen topas zalım.

Babaxandaǵı aldı

menen

kózge

túsetuǵın

qásiyet

xalıqtıń

qanın

sorıp,

jatıp

isherlik,

toyıp sekiriwshilik,

aq-qaranı

ayı-

ra almaytuǵın aqılsızlıq, xoshametke másiretuǵın

jel

ókpelik,

aytqan

sózge aldı-artına

qaramay

ere

beretuǵın

ermeshi-

likten,

qızǵanshaqlıqtan ibarat.

Ol Hayyarbabadan Ayparshanıń xabarın esitedi, onıń

ayt-

qan úgitine erip, óz jolı menen

ketip

baratırǵan

jolawshı-

larǵa

kóp

sanlı

ásker atlandıradı,

ózgeniń

baxtın

qızǵanıp,

óz xalqınıń

kóplep

qırılıwına sebepshi

boladı.

Kóp

sanlı

túsiredi.

Biraq

endigi jaǵın kelistiriwge de uqıbı joq,

qızdıń

aldawına

erip,

aydawına júredi,

aytqanın qıladı, topaslıǵınan

oyran boladı.

Ol aqıl jaǵınan ǵana emes, qara kúsh jaǵınan da hálsiz.

Babaxannıń

unamsız bet perdesi mine usınday. Al, onıń

inisi Orazalı bolsa, Babaxannıń usı jerkenishli qásiyetleriniń

tolıq miyrasxorı.

Dástandaǵı

basqa qaharmanlar

óz belgileri menen

usı eki