Ádebiyat 8-kl

Shayır ediń, aytqıl Omar sózińdi, Jumǵansha dúnyada eki kózińdi, Kóp sarǵaytpa qayǵı menen júzińdi, Kóp uwayım etken menen ne payda?

Usınday bolǵannan qurısın ómir, Qarawıtıp, qarayıp, boldıq ǵoy kómir, Bul ne degen qorlıq, ne degen jábir,

Bul dúnyaǵa shıqqan menen ne payda?

Qaraspan qapılıp, túnerip turǵan, Zamannıń gárdishi bul pálek urǵan, Basqa aqırzaman sawdalar qurǵan,

Bul dúnyaǵa shıqqan menen ne payda?

Dáwet-qálem alıp jazbadım sózdi, «Qátesi ketti», —dep sókpeńler bizdi, Sarǵayttım dúnyada ǵáplette júzdi,

Bul dúnyaǵa shıqqan menen ne payda?

Sen de sóz qozǵap tur ermek bolǵanday, Keynińizge wásiyat sózler qalǵanday, Bul dúnyanıń ózi mısal jalǵanday, Kózime kórindi, dúnya ne payda?

Zarban bolıp mınaw meniń qalǵanım, Ǵumshalanǵan gúller edim, solǵanım, Úsh qara pul, úsh-tórt jılda alǵanım, Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Aspanıw-zamiyinniń astı qapılıp,

Zalımlarǵa pulsız diyqan tabılıp,

Keshe kúndiz júrgen menen sabılıp,

Bizlerge payda joq, baylarǵa payda.

Shayırlar qolına qálemin alsa,

Meniń hásiretimdi qaǵazǵa salsa,

Keyingiler oqıp, úlgiler alsa,

Ar-namısın almas pa eken qalayda?

171

Bul dártimdi hámme adam biledi,Arnamıstan er jigitler óledi,

Qara baǵrım mennen sonı tiledi,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Bir alla qaratıp dárya degishin,

Aldı móhminlerdiń ekken egisin,

Esitip jamannıń júrmiz sógisin,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Neshe kúnler júrip kórip súrgindi,

Men ataldım bul elatta «kelgindi»

Hayalınan esitip kúnde «shirkindi»,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Atım — Omar, — dedim sózimniń basın,

Bolmadı isherge aǵalar asım,

Kimler súrter eken kózimniń jasın,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Omar sóyle, qayǵı etpe, qamıqpa,

Qıya shólde árman menen jabıqpa,

Qıyın boldı bizlerdey ash-arıqqa,

Qádirli shiyrin jan, sennen ne payda?

Bar ma násip qosar aǵa-inilerim?

Birge júrgen solar menen kúnlerim,

Aman ba eken meniń awıl-ellerim,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Kettim neshe kúnler elden bel baǵlap,

Ayralıqta qara baǵırım daǵlap,

Awılǵa barmaq joq, bizlerge shaǵlap,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

«Túkenmes»* baxıtqa bolıppan qumar, Baǵı bolsa kerek almahıw-ánar,

*«Túkenmes» — tawsılmas, ada bolmas.

172

Dep shırlaydı ólgenińshe sorlı Omar,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda?

Óz dáwirindegi turmıstıń haqıyqatlıǵın súwretlew jaǵınan shayırdıń «Ne payda» qosıǵı úken áhmiyetke iye. Omar bul qosıǵında jámiyettegi adamlardı ekige bólip, olardıń turmıs tirishiligi arasındaǵı ayırmashılıqtı ashıp taslaydı. Ústem klass wákilleriniń esiginde sarsılıp islegen jarlılardıń awır turmısın

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.«Ne payda» qosıǵınıń ideya-tematikası hám mazmunı neni sóz etedi?

4.Xalıq turmısınıń usınday awhalǵa túsiwınıń sebebi neden dep oylaysız.

5.Eziwshiliktiń hádden tıs kúsheyiwi, jallanba jumısshılardıń awır turmısı haqqında sóz etiwshi qatarlarǵa mısal keltiriń.

6.Shayır jasaǵan dáwirdegi jallanba miynet adamlarınıń turmısı haqqında túsinigińizdi aytıp beriń.

173

SÍDÍQ TOQPAN ULÍ

(1857 — 1917)

Sıdıq shayırdıń ákesi Toqpan eskishe sawatlı, medireseni

bolǵan. Keyin turmısqa qolaylı jer izlep, Ámiwdáryanıń arqa jaǵasına kóshken. Bul házirgi Kegeyli aymaǵında bolǵan. Shayır dáryanıń eki tárepinde de, xan soramında da, patsha

Shıǵarmalarınıń mazmunına qaraǵanda, Sıdıq shayır óz dáwirindegi siyasiy waqıyalardı durıs túsingen, jámiyetlik teńsizlikti ayqın kórgen, geyparalardıń ashkózligin, jermenligin, paraxorlıǵın ayawsız túrde áshkaralaǵan. Bul jaǵınan onıń «Zaman» degen qosıǵı úlken áhmiyetke iye.

Shayır óz qosıǵında birinshi jobaǵa qoyǵan miynetkesh xalıq turmısınıń jáne de awırlasqanlıǵın, xalıqtı talaytuǵın

Kimniń atın, tayın aldı,

Qantıw-sheker, shayın aldı,

Puqaranıń ayın aldı,

Sonday qıyın zaman boldı.

Birew keler tóremen dep,

Qorjınıńdı kóremen dep,

Menshiklep soń beremen dep,

Azǵını kóp zaman boldı.

Shayır óz dáwirindegi ayırım adamlardıń unamsız qılwaların hám minez-qulıqların yumorlıq usılda da áshkaralap

174

qaw, buzıq háreketin áshkaralaydı. Qosıqtı oqıp otırǵanda jallanıp islep turmıs keshirgen, diyqannıń awır kún kóriw tirishiligi anıq súwretlep berilgenin kóremiz. Mısalı:

Sherik boldıq Pirman menen,

Ótti ómirim árman menen, Túslikte berer bir zaǵara,

Qursaq jatar jarma menen.

Alıp keler sol jarmanı,

Sheti ketik qırma menen,

Ómirde bermeydi sorpanı,

Ya bir balıq qarma menen.

Usılayınsha diyqanlardıń awır turmısın súwretley kelip shayır olarǵa:

Ómiriń ótti qorlıq penen, Kóp sorǵalap kózde jasıń,

Bul júristen payda bar ma,

Alǵa bas, bolsa, ıqlasıń!

— dep úndew etedi.

Sıdıq shayırdıń barlıq qosıqlarınan bir qatar úzindiler xalıq awzında naqılǵa da aylanıp ketken. Mısalı:

Tay basqan eken qusıńdı, Sóytip qurtıptı pısıńdı, Úyrengen ádet qala ma, Kótere berme mushıńdı,

— degen qatarlar Sıdıqtıń «Qus» degen qosıǵınan alınǵan úzindiler bolıp esaplanadı.

175

AQ QAPSHÍQ

Men aytayın ótken jıldıń shiddátin,

Insanlarǵa salgan dártiw-illetin,

Birewdiń kóterip, birew minnetin,

Puqara hayranda qaldı, yaranlar.

Júweri pispedi, bári kók boldı,

Erte ekken tarı zordan sók boldı,

Jaz jıyǵanın gúz basınan jep boldı,

Xalayıq sarashma boldı yaranlar.

Kimságá un berdi, kimságá buǵday,

Alıp ishti iyshan menen molla, bay,

Sol qapshıqtı qıldı Shımbayda bárjay,

Andın soń giyaǵa jettik, yaranlar.

Andın sońra aynalıshtıq giyaǵa,

Erte ushıp, keshke qondıq uyaǵa.

Nege shıqtıq diyip panıy dúnyaǵa.

Bir paralar asiy boldı, yaranlar.

Baylar gedey boldı, gedeyler sayıl,

Móhmin bende xalqınıń ámirine qayıl,

Suwpı yańlıq boldı birneshe jáhil,

Qantkópir sawdası qaldı, yaranlar.

Ul ataǵa, qız anaǵa baqpadı,

Baylarǵa nesiye desek jaqpadı.

Bir paralar qorjın salıp haqladı,

Kimse yoqarıǵa ketti, yaranlar.

Digirman joq boldı elgezer qaldı,

Qıdırmay joq boldı, telbezer qaldı,

Zamannıń adamıy dárbádar boldı,

Sonday pasent zaman boldı, yaranlar.

Erteń menen turıp yúregi sazıp, Haqqa nalısh áylep, táńirige jazıp,

176

Qolında bel-ketpen atshoqay qazıp, Írısqalını tapıp aldı, yaranlar.

Baylar nan jemedi, jarlı zaǵara,

Tóńkerildi qamır etken daǵara,

Shay halqasqa jedi mushtay nogala1,

Gúnjara da awqat boldı, yaranlar.

Jarma suyıq boldı, túyir bolmadı,

Sol jılǵı dánlerde úyir bolmadı,

Adamlar sıp-sıydam, búyir bolmadı,

Kún-kúnnen uzayıp ketti, yaranlar.

Basalay, atshoqay, jońıshqa boldı,

Ne juwan adamlar jińishke boldı,

Jaqsılıqqa shıǵıp degishme boldı,

Keyini abat bolıp ketti, yaranlar.

Abat boldı, bárshe janlar toyındı, Qız-jawanlar qızıl-jasıl kiyindi, Jigitler basladı túrli oyındı,

Ótken isler umıt boldı, yaranlar.

Birneshe danalar Marıdan keldi,

Júrip ayaq jetpes arıdan keldi,

Birneshe paroxod tarıdan keldi,

Hisabı joq buwday boldı, yaranlar.

1911 — 1912-jılları boladı. Sol jılı Qaraqalpaqstannıń arqa rayonlarında suwdıń jetispewinen xalıq egin ege almay, asharshılıq bolǵan. Bul asharshılıq ásirese, egin egilgen jılı da ash-jalańash kún keshirgen jarlılarǵa awır tiygen. Bunnan paydalanǵan baylar Rossiyadan un ákelip, paxtanıń keler

1Nogala — gúnjaranıń qawıǵınan islengen nan.

jılınıń barlıq adamǵa teń túspegenin, tek jarlılardı ǵana gúyzeltkenligin, ashlıqtıń saldarınan xalıqtıń sandalǵanlıǵın jazadı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Sıdıq shayır óz dáwirindegi jámiyetlik teńsizlikti qaysı qosıq-larında ayqın súwretlep beredi?

2.«Aq qapshıq» qosıǵında xalıqtıń awır, tragediyalıq awhalı qalayınsha súwretleniwin tapqan?

3.«Digirman joq boldı elgezer qaldı,

Qıdırmay joq boldı, telbezer qaldı», — degen qosıq qatarlarınıń mánisin túsindirip beriń.

4.Ashlıqtıń awır aqıbetleri hám toqshılıqtıń qádir-qımbatı haqqında salıstırıp óz túsinigińiz boyınsha gúrriń jazıń.

XALÍQ KITAPLARÍ HÁM QÍSSAXANLÍQ

lew rawajlanǵan. Biraq xalıqtan ajıralǵan halında óz aldına rawajlanǵan ádebiyat joq. Qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıw

biyat óziniń rawajlanıw basqıshlarına iye boldı. Sonlıqtan da,

shıǵardı.

Álbette, xalıqtıń ayırım bóleginiń sawatsızlıǵı hárqanday kitaplardı da oqıp túsiniwine qıyınshılıq tuwdıradı. Sonıń

178

bolǵan adamlar olardı qaytadan tolıqtırıp xalıq kitaplarına

xanlar olardı birneshe mártebe qaytadan islegen, olardıń xalıq

hám ázerbayjan xalıqlarınıń mádeniy esteligi bolıp, ásirler

jazba túrinde kóplegen ellerge taralıp ketken. 1842-jılı «Góruǵlı»nıń ázerbayjansha variantı baspaǵa tayarlanǵan. Ilimpaz A. Xodzko: «Aziya hám ulıwma Shıǵısta Góruǵlınıń atın bilmeytuǵın adam joq. Siz onı hátte Bessarabiya menen

ózgesheligine sáykes túrde jırlanadı.

Mısalı, «Alpamıs»tıń ózbek, qazaq hám qaraqalpaqsha

lim alıwshılar diniy kitaplardı oqıw menen birlikte ayırım

shayır jılımnıń maylanǵan waqtında balıqlardı qaqpashlap, Shımbayǵa aparıp satıp qıssa kitaplar alıp qaytatuǵın bolǵan. Bul pikirlerdi Óteshtiń qosıqlarınıń ózi-aq, tastıyıqlaydı.

Mısalı:

Shahsánem Ǵáripke, berip zeyindi,

Yadqa oqıp otır edim úyimde,

Shárshembi kún piyshembiniń túninde,

Kele qaldı jaydaq atlı bir bala, —

180