Ádebiyat 8-kl

Shayırdıń «Aral elegiyaları», «Bul jer ele zor boladı», «Bazar jolında», «Korrupciya», «Begligińdi buzba sen», «Anemiya», «Tırnalar», «Alıs áwladlarǵa», «Boranlı keshte», «Bayıwlıǵa», «Súmelek qaynatqan jeńgeyge», «Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles» qosıqlarında hám «Poseydonnıń ǵázebi» allegoriyalıq poemasınıń ideya-tematikasında búgingi ekologiyalıq mashqalalar menen birge ekonomikalıq jáne de, sociallıq máselelerdi de tereń túsingen lirikalıq qaharmannıń kewilkeshirmeleri menen jaqınnan tanısamız. «Aral elegiyaları»

larında Aral boyları, Qaraqalpaqstannıń búgingi ekologiyalıq

mehribanlıq oyata biledi. Shayır qosıǵında tek Watanımızdıń búgingi ayanıshlı táǵdirin, Aral máselesin bir tárepleme úmitsizlik kózqarastan súwretlew menen sheklenbegen. A1, kerisinshe, shayırdıń bul baǵıttaǵı oyları, keleshekke isenimi

úlken.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Shayırdıń «Aral elegiyaları» shıǵarmasınıń ideya-tematikası qanday máseleni sóz etedi?

2.Qosıqta shayırdıń Aral teńizi haqqında ishki tolǵanısları qalay súwretleniwin tabadı?

3.Teńizdiń ótmishi hám búgini haqqındaǵı salıstırıwlarǵa óz pikirlerińizdi bildiriń.

4.Qosıqta shayırdıń keleshekke bolǵan isenimi, kewil tolǵanısları qalay berilgen?

5.Aral apatshılıǵına ne sebep bolǵanlıǵın kórsetetuǵın qatarlardı oqıp, óz oylarıńızdı hám tásirlerińizdi aytıp beriń.

6.Shayırdıń jáne qaysı qosıqlarında ekologiyalıq mashqalalar sóz etiledi.

7.«Aralım — dártim meniń» temasında kishi gúrriń jazıń.

291

BÚLBÚL UYASÍ

(poemadan úzindi)

Júrek jarasınıń qanı menen ol,

Quslar dúnyasına baxıt keltirgen...

G. Geyne

Sheńgelge qonǵan búlbúldiń

Shımshıq qurlı sáni bolmas.

Berdaq

Qanıńday shıraylı sheńgel gúlleri!

Jupqa oramal jayıp ketkendey qızlar.

Sol sheńgel astında kóp kúnnen beri, Ózim kórip júrgen qus uyası bar...

Kózge ısıq Kegeyliniń jaǵası, Tuwıpósip shańda oynaǵan jerim. Muzam menen tal astında tabısıp,Tuńǵısh muhabbattı jırlaǵan jerim.

Onda adamnıń ısıq júzi, dawısı,

Onda doslar zamanıma enshiles.

Úlken joldan shette awıldı usı,

Kórip turmasam hesh kewlim kenshimes.

Ketip baratırsam tanıs soqpaqtan,

Qulaqqa bir hálsiz ses kelip jetti.

Palapan eken ol shıyqıldap atqan,

Ayanıshtan janım seskenip ketti.

Uyası buzılǵan shóbi shashılıp,

Sheńgellikke kirdim tırnalıp áste.

Sarı awzı topıraqqa basılıp,

Jerde jatır qus balası náreste.

Úpledim qondırıp alaqanıma,

Shımshıq deyin desem, basqaraq onnan.

Jatır jalgız máyek qabıǵı ǵana.

Netken qus bunshelli násilge sarań!

292

Uyanı jónledim shóp terip jerden, (Saǵal súykengen be, samal buzǵan ba?) Eplep uslap epsiz qollarım menen,

Palapandı saldım óz uyasına.

Ol óz besiginiń jumsaq qayızına,

Bólengen baladay emshek sorap...

Awzım menen suw tamızdım awzına,

Qurt ákelip salsam jutpadı biraq.

Anası qayda eken? Nege kelmeydi? Ya bayǵus qurt izlep júrgen be eken? Atasın aytpay-aq qoyayıq meyli,

(«Ákeniń jaqsısı jezdedey» degen...)

Qanıńday shıraylı sheńgel gúlleri!

Sonshelli tikenli, sonshelli dilbar. Tanıs soqpaq penen men sonnan beri, Sol uyadan alıp turaman xabar.

Bir barsam, qanatı shıǵıp palapan,

Talpınıp ushıwǵa talwas etedi.

Bazda barǵanımda sol bir uyadan,

Biytanıslay bir qus ushıp ketedi.

Shımshıq deyin desem, onnan ǵawıraq, Men kórgen quslarǵa qatnaslı emes. Túri boz torǵayga megzes táwir-aq, Biraq poshshabayday shotbaslı emes...

***

Terekli el boldı biz ósken óńir,

Biraz erik, shabdal baǵı bar edi.

Olar erte báhár ashqanında gúl,

Tún boyı búlbúller sayrasar edi.

Názik gúl juparı ańqıp túnlerde, Júrer edim jalǵız baǵlarǵa shıǵıp.

Bala kewlim ańsap álle kimlerdi,

Búlbúl sestin tıńlar edim ıntıǵıp.

293

Sonday sulıw, sonday sırlı ún menen, Olar tamıljıtıp sayraǵan waqta,

Sáwbetles bolǵanday «Mıń bir tún» menen, Qıyal súrer edim júrip awlaqta.

Bir iláhiy qustay ózin sır tutıp,

Búlbúller kórinbey sayrasar uzaq.

Tıńlar edim barlıǵımdı umıtıp,

Qanday qus ekenin kórmedim biraq.

A1 jazda quslardıń shoq sayrawında,

Onı esitpedim. Qayda joǵalǵan?

Biraq bir muǵallim boldı awılda,

Búlbúldiń dál ózi bolıp «sayraǵan».

Awılda háwesker koncert bolǵanda,

Duwtar shertip, tambur shalar edi ol.

Jurttı duw kúldirip ısqırıp sonda,

Aynımaǵan búlbúl, bolar edi ol.

Bazda awıl palızınan túnlerde,

Biz uyatsız qawın urlap jer edik. Búlbúl sayrap ketse qaysı jerlerde,

«Muǵallim keldi» dep zıp berer edik.

Ákelgen dáryanıń arǵı jaǵınan

Kúygelek kóz kelinshegi bar edi.

Qosıq aytqan waqta xosh hawazınan, Ay tuwıp, juldızdı saǵınar edi.

El abat, baǵlarda ashıldı gúller,

Biraq urıs baslandı hámmege málim.

Awıl tolı tasırlaǵan jigitler,

Bári urısqa ketti, ketti muǵallim.

Qaldı eki qabat jas kelinshegi,

Kózi dóńgelenip jaǵısta jılap. «Jolǵa ayday qarap kútemen» dedi, Jawdı jeńip, aman keliwin sorap.

294

Kegeyli boyında xalıq ıǵın-jıǵın,

Jigitler kemege mindi pesinde. «Búlbúl» sayrap ketti, Muskat iytiniń, Suwǵa sekirgeni jurttıń esinde.

Urısqa baratırǵan tabelshik aǵam, Taslap ketti «asha tayaǵın» maǵan. Óńkey qız-kelinshek penen bizdaǵı, Jumısqa jegilip qaldıq, oqıwdan...

Jalǵız máyek salıp qurıq basqanda,

Bir ıntıqlıq sezim juwırıp qanǵa.

Erik náwshesindey júregi qustıń,

Miyrim bulaǵına shomılar sonda.

Qus niyeti dúziw, ıqlası qalıs,

Bawırı eljirep, tabar jubanısh.

Boyınsınıp jaratılıs zańına,

Uwız iyini qurıp jatadı bayǵus.

Sheńgel arasına uya salǵanda,

Tiken tırnamaǵan jeri qalǵan ba?

Sol sızlap awırǵan jaralar pitip,

Jata berdi uyqılı-oyaw solmanda.

Jubayı qurt uslap awzına saldı,

Bazda sulıw sayrap kewlin aldı,

Sheńgel qorǵap onı tikeni menen,

Kún ısıǵan waqta sayasın saldı.

Bazda qáwip-qáter kelgendey bolar,

Túnlerde qızıq tús kórgendey bolar.

Baǵda ushıp qonıp palapanına,

Sayrawdı úyretip júrgendey bolar.

Máyek shayqap, waqtın-waqtın qozǵaldı, Kúndiz shuwaq, aqsham ayaz ızǵarlı. Gúbelektiń qanatınan oyanıp,

«Qustıń uyqısınday» degen sóz qaldı.

295

Qurq basqan quslardıń sabırı zıyada,

Azıp-tozıp sarǵayadı uyada.

Sepkil máyek bir kúnleri jarılıp,

Qus násili shıqtı jaqtı dúnyaǵa.

Anası eljirer shúkir etkendey,

Jubayı da maqsetine jetkendey,

Sayrar jaqın jerde sheńgelge qonıp,

Shadlıǵın járiyalar, súyinshi kútkendey.

***

Bazda tań bolaman sarǵayıp atqan,

Geyde jolawshıman sharshap kiyatqan.

Ne qubılıs bolmas kewil dúzinde,

Bir de qus bolaman uyada jatqan.

Sonda ásten túsip dáwran atınan,

Oylayman «áh, sonsha asqınlar adam».

Sonda bul keń dúnya qus uyasınday,

Bir músápirxana kóriner maǵan...

Bir keshe hawanıń rayı qashqan,

Ǵázep oǵın attı burshaqlı tastan. Aldı dawıl, keyin jawın degendey, Jırtıq úzik úydey jawradı aspan.

Ájel sawdaları tústi basına, Palapanın basıp bawır tusına, Urqanatı ushıp ábigerlendi,

Táǵdir qast etkendey kirttay qusına.

Shaqmaq shaǵılǵanda janı ıshqınıp,

Kórdi bir jılandı kelgen ısqırıp,

Qus bayǵustıń jarılǵanday júregi,

Ushtı-qondı jan sawǵalap qıshqırıp.

Sonıń arasında boldı tasırlı,

Jılanǵa bir kirpisheshen asıldı.

Quyrıǵınan tislep tartıp aldı da,

Tobanayaq bolıp basın jasırdı...

296

Bilsem, qus uyası buzılǵan sonda,

Men kórmey ketkende búgin azanda,

Bir qusqa kemislik qılmas pa edi,

Olsız da jetpesin orkestr-dúnya...

Qaydaǵı balalıq alıp esimdi,

Taslap ketippen ǵoy baslı isimdi,

Qoy, ertelep barıp kórip keleyin,

Sheńgellikte qalǵan bayǵus qusımdı.

Bul ǵawǵalı, arasatlı dawırde, Qáwip-qáter kóp uya basqan kewilde.

Dúzdegi qus túwe, úydegi adam, Ǵam qayǵıdan sawa emes ómirde...

Aspan qumaytlanıp bir kúni keshte, Quw qamıs ızıńlap, ızǵırıq esti,

Sel burshaq sabalap erik gúllerin, «Quralaydıń ǵayı» bul kelgen desti.

Qayǵırıp sheńgelde qalǵan uyanı, Tań sáhárde shırt uyqıdan oyanıp,

Barsam, mennen úrkip júrgen sol qusım, Ólip atır qanatına tayanıp.

Shımshıq deyin desem, zárre ǵawıraq, Ájel menen ayqasıptı táwiraq,

Sellegen denesi muzlap ayazda,

Uyasınan ushpay ólipti jawrap.

Qozǵap kórsem jansız qustı uyadan, Astında shúykildep jatır palapan. Ájel ayazınan qorǵap perzentin, Ana — bayǵus ózi bolıptı qurban.

Ya ájep, ne degen qustaǵı miyrim!

Tikenge tırnalıp shópshekler jıydım.

Jamǵır qurtın palapanǵa jutqızıp,

Irgesin tikledim buzılǵan «úydiń».

297

Neligin bilmedim ólgen qustıń bul,

Kózime jas aldım, eljirep kewil.

Ayaz tańda arasınan sheńgeldiń,

Jaqın jerde sayrap qoydı bir búlbúl.

***

Ey, toba, qoyaber adam degendi,

Qayda ózgertse de mákan degendi,

Uwız-iyni qurıp saǵınar júrer,

Kindik qanı tamǵan watan degendi.

Qoya ber usı bir — shayır degendi,

Eljiretip júrek-bawır degendi,

Sheńgelin gúl eter, shımshıǵın-búlbúl,

Usı bir usqınsız awıl degendi.

Bir túp tal kórse oǵan jańalıq,

Bir garrı sóylese, tursı danalıq.

Dáwranday elesler urıs waǵındaǵı,

Qırq jıl arjaǵında qalǵan balalıq...

Qálem janǵa tiydi tún boyı jazıp,

Awıldıń hawası janıma azıq.

Azıraq bas samallatıp qaytayın,

Sırtqa shaqırıp tur báhárdiń sazı.

Atızlarda shigit egisi qızǵın, «Arba jol» dápterdey tabalar sızǵan, Isti tındırıp júr úsh-tórt traktor, Órden ıqqa shabar brigad jazǵan.

Hám burıldım úsh túp garrı tal betke,

Biz oqıǵan mektep ornı bar betke.

Qublasında kól boyınan qashıqlaw,

Muǵallimniń úyi turǵan álbette.

Ol jaylardıń ornı házir egislik,

Japtıń jaǵaları otlaq kógislik.

Sabaqlar joq, mázi oyımda qalǵan,

Kól hám sayızlanǵan, boyı tegislik.

298

Sol balalıq árman yadıma tústi,

Sol ashıqlıq árman yadıma tústi,

Sol bir joq perige jalınıp atqan,

Marhum áziyz anam yadıma tústi.

Tuńǵısh muhabbatım — jaralı erlik,

Kóz aldımnan óter kórinis berip.

Qıyalımdı serpip qızıl «Jiguli»,

Sol máhál toqtadı tusıma kelip.

Xanatlas kóylegi shoqtay lawlaǵan,

Bir sánem, tústi de betledi maǵan.

Qıyalımnıń qıyadaǵı tórinde,

Bir ańsawlı eles tústey oyanǵan.

Kórdim arıwlıqtıń tolıp-tasıwın,

Ayaq basıwın ayt, ayaq basıwın!

Tuwılǵanda súyinshi sorap úyinen,

Jegenim esimde maysók shashıwın.

Yadımda quwırshaq oynaǵanları,

Kempiri ólgende jılaǵanları.

Kanikulǵa kelsem bir jola mennen,

Negedur anasın soraǵanları...

Jıllar shapqan attay óttiler demde,

Seyil payıtı bir dem alıs keshinde,

Shayqalıp qız bolǵan bul qarındastıń,

Zaldı awzına qaratqanı esimde.

Serpilip zer naǵıs saxna perdesi,

Kewillerdi biylep ıshqı zerdesi,

Bult artınan kóringendey tolǵan ay,

Shıqtı jaynap kórkem óner erkesi.

Hawazında barday bulaq sıldırı,

Maqpal jumsaqlıǵı, gúmis sıńǵırı.

Qara kózi kólge ımırt túskendey,

Taldırmash boyında taldıń súmbili.

299

Kózlerim — saxnada, qıyalım — alıs, Shabırısıp atqanday qayǵı, quwanısh. «Usamasa tuwma» degen sózdiń sol, Uqtım mánisinde joqlıǵın shalıs.

Izlep tawıp sonda saxna artınan,

Mańlayınan súyip, quwandım oǵan.

Anasınıń biz xabarsız turmısın,

Aytıp bergen edi qız sonda maǵan.

Aytqan, arjaǵında Ámiwdáryanıń,

Anası jańadan turmıs qurǵanın.

Eki ul, bir qızı bar eken onda,

Aytti awılǵa kelip-ketip turǵanın.

Ayttı: «ájem bayǵus óldi ármanda,

Bir uyada jalǵız qaldım men sonda.

Anam alıp ketti meni úyine,

Hám mektep pitirdim júrip solmanda.

Nesip etti qosıq, muzıka maǵan,

Konservatoriya pitti sońınan.

Turmıs qurdım, bir ul, bir qızımız bar,

Kúyewim sázende, ájayıp adam...»

Mashinadan túsip jetkenshe maǵan, Hámmesi háp zamat keshti oyımnan. «Aǵa» dep atımdı aytıp, kúlimlep, Pák názeri iybe menen qaraǵan.

Sol tanıs jaǵısta otırıp keshte, Ótkendi asıqpay túsirdik eske. Aytıp berdi qara kózli qarındas, Bir ájep hádiystiń tariyxın áste.

ǵan uyaǵa duslasadı. Máyekten jańa ǵaná shıqqan sarı

300