Ádebiyat 8-kl
.pdfBárqulla aytıp óziń ǵıybat.
Bildirdiń óziń, shermende.
Jigit bolsań bir ıńǵay júr,
Oylaǵan sózdiń parqın bil,
Zar-giryan bolıp Manawbay júr,
Haqısın bermey, shermende.
Jaz bolsa jediń qaramıq,
Uyat emes pe soramaq?
Ishkeniń basalay bılamıq,
Bul isiń qalay, shermende.
Shermendelik júdá jaman,
Bul ataqtan júrgil aman.
Untar edim kelse zaman,
Bul ne qılǵanıń shermende.
Aytqan gáp kárińe kelmes,
Adamsań ba parqın bilmes,
Birew óler, birew ólmes,
Dúnyada boldıń, shermende.
Molla Izimbet, aytar sózim,
Bul pıǵılıńdı kórdi kózim,
Bayan etken meniń ózim,
Ne qılasań shermende?
Bul atıń júdá jamandı,
Basıńa qurdıń zamandı,
Nege eteseń ármandı,
Sók sanar, nálet shermende.
Aytqan sóziń súyekke ótti,
Puqaraǵa jábir etti,
Kem-kem pıǵlıń qashıp ketti,
Jónińe júrgil, shermende.
Dúnyada ne qıldıń óziń?
Sup-sur bolıp seniń júziń,
141
Adamǵa jaqpaydı sóziń,
Dúnyaǵa boldıń shermende.
Bul sózime beriń tawap,
Tawap bermeseń ayt juwap,
Haqı jegen bola ma sawap?
Bergil haqısın, shermende.
Ol shegip júr uwayımdı,
Bes jıl ordı buwdayıńdı,
Oyla aqmaq qudayıńdı,
Naǵıp júrseń, shermende.
Shermendelik miyasar ma?
Azap bermek saǵan kár me?
Eki mezgil berdiń jarma,
Haqıısın bermey, shermende.
Bárshası eki abbazı1,
Qayǵı bolmas kóbi-azı.
Bolsın biyshara razı,
Haqısın bergil, shermende.
Alaradı eki kóziń,
Bıljıraydı aytqan sóziń,
Qalay-qalay bul mineziń?
Haqısın bergil, shermende.
Sendey bop Qarunbay ótti,
Hayran bolıp jılap ketti,
Malı-múlkin, wayran etti,
Sonday bolarsań, shermende.
Uyat emes pe bul qılǵanıń, Aldap jumsap, kúsh alǵanıń, Súyip dúnyanıń jalǵanın, Áwere boldıń, shermende.
1Abbazı — aqshanıń atı.
142
Seniń sóziń bári ayıp,
Táriypińdi aytayın jayıp,
Adamdı aldap qıysayıp,
Júrseń naǵıp, sen shermende.
Yadımnan ketpes isleriń,
Sındırayın ba tisleriń,
Basım bolǵan soń kúshleriń,
Boldıń ba haywan, shermende.
Sen zalımdı kim saqladı,
Qara baǵrımdı daǵladı,
Kótergen anamdı boqladı,
Kúnlik haqın ber, shermende.
«Jaz beremen, gúz beremen, Yaki oylanıp kóremen,
Ele bes jıl júrdiremen», — Dediń Kemalǵa, shermende.
Bermeseńiz ala jip kes,
Haqısı bar jigirma bes,
Meni hám kórdiń be ábes?
Haqımdı ber, shermende.
Jumsadıń meniń inimdi,
Qáyerden taptıń minimdi?
Keltirer nálet jinimdi,
Haywannan jaman shermende.
Seniń sóziń eken pasıq,
Súyegi jaman ózi jasıq,
Qarızǵa qarızıń ulasıp,
Otırsań ba, sen shermende.
Berman qara, arman qara,
Inim gáptiń parqın sora,
Kimler eken gúnakara?
Boldıń ǵoy házir shermende.
143
Meshkey degen jaqsı at emes,
Dońǵal degen jaqsı at emes,
Dońız degen jaqsı at emes,
Bilmediń, boldıń shermende.
Qatarda jaqsı halıń bar,
Tórt túlik múlk-malıń bar,
Qolda shúkir, hamalıń bar,
Ne sebep boldıń, shermende.
Haramılıqqa ishiń tolsın, Barabara gúliń solsın, Shermende atıń qutlı bolsın,Quda urǵan sen, shermende.
Qaytpayman aytqanımnan hesh,
Kósher bolsań keshiwden kesh,
Haqı sorap sorlı Ótesh,
Aldıńda otır, shermende.
Ótesh shayır |
óz |
shıǵarmalarında |
xalıqtı awır |
turmısqa |
|
duwshaker |
etip |
otırǵan jámiyetlik |
tártiplerdi, xalıqtı ezip |
||
otırǵan seziwshilerdi |
tartınbay satira tili menen áshkara- |
||||
laydı. Óz |
dáwirindegi |
baylardıń sútxor, ashkóz, iplas, miy- |
|||
rimsiz hám |
bulardan |
basqa da unamsız qılıqların |
kórsetiw |
||
jaǵınan «Shermende» satirası ayrıqsha orın tutadı. «Sher-
mende» satirasınıń |
tili XIX |
ásir ushın tipik waqıyalardan |
bolıp, bul dáwirde |
hádden tıs |
ezilgen hám hárqanday hu- |
qıqlarınan ayrılǵan miynetkesh xalıq wákilleriniń kópshiligin diyqanlar menen kúnlikshiler tutqan. Ol zamanda diyqan yamasa kúnlikshi júdá gedeylenip, jerge de, jayǵa da, mal-
dúnyaǵa da iye bolmaǵan |
adamlar bolǵan. |
Olar |
ólmew |
ushın hám bala-shaǵasınıń da |
ash bolmawı |
ushın |
qanday |
qıyın jumıs bolsa da kóngen. Baylarǵa hárqanday qıyın shártlerge qaramastan diyqan júrgen, kúnlikshilik etken.
«Shermende» satirasında shayır usı jaǵdaylardı kúnlikshiler menen Izimbet baydıń obrazı arqalı kórsetip beredi. Shayır haram tamaq, sútxor Izimbetti ǵázepli jek kóriwshilik penen
«Shermende» dep ataydı da, onıń jarlılardıń tiyisli miynet
144
haqısın tólemewine baylanıslı bay, Manawbay, Kemal degen jarlılardı bes-altı jıl jumıs isletip haqısın bermegenligi ushın
Izimbetke shayır óziniń barlıq ǵázebin tógedi. |
Izimbetke |
|||||||||
jallanıp, haqı |
ala almaǵan |
jarlılardıń |
ishinde |
shayırdıń |
inisi |
|||||
de, ózi de bar. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Óziniń ǵana emes, barlıq jallanba miynet |
adamlarınıń |
|||||||||
shıdaw sheginen asqan awır turmısın |
kórip, |
óz |
ǵázebin |
|||||||
bayan |
etken |
shayır, |
mallı, |
dúnyalı |
hámeldar, |
onıń |
ústine |
|||
xanlıq |
hákimiyattıń |
kúshli |
quwatlawına |
iye |
molla |
Izimbet- |
||||
tiń quwdalawınan tartınbaydı. Xalıqtıń |
ǵázebin |
|
hesh burma- |
|||||||
lawsız |
bayan |
etiw ushın |
qanday qıyınshılıq |
dus |
kelse de |
|||||
qayıl boladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ótesh shayırdıń qosıǵında eziwshilerdiń haqıyqıy wákili |
||||||||||
Izimbetke qarata aytılǵan sózleri haqıyqattan |
|
da |
shayırdan |
|||||||
úlken batırlıqtı talap |
etedi. |
Izimbetke |
degen óz |
ǵázebin |
hám |
|||||
xalıq ǵázebin taǵı da ótkirlestire túsken |
shayır |
«untar |
edim |
|||||||
kelse zaman» deydi. Xalıqtıń haqın |
jep, |
baylıq |
toplaǵan |
|||||||
eziwshilerdi shayır usılayınsha áshkaralaydı. |
|
|
|
|
|
|||||
Sorawlar hám tapsırmalar:
1.«Shermende» qosıǵınıń ideyalıq mazmunı neni sóz etedi, qosıq qanday usılda jazılǵan?
2.Shayırǵa Izimbettiń unamsız obrazı jaratıwına qanday jaǵday sebepshi bolǵan?
3.«Shermende» qosıǵınıń mısalı tiykarında shayır jasaǵan zaman haqqında pikirińizdi aytıp beriń.
ASARMAN
Ishten ashıp jasırılǵan sırlardı,
Dáryadayın máwjirermen tasarman.
Kórsetip dushpanǵa sansız qırlardı,
Xalıq birikse, asqar tawdan asarman.
Pám áyleńiz Ótesh shayır sózinen,
Qanlar aǵar bul kúnlerde kózinen,
Dushpan qashsa, quwıp jeter izinen,
Xalıq penen eńsesinen basarman.
10 — Ádebiyat, 8-klass. |
145 |
Qolǵa qılısh, semser, nayza alsam da,
Dizelesip dushpanıma salsam da,
Jalǵız júrip Rustemdey bolsam da,
Qanshelli berik bolsamdaǵı sasarman.
Ketermen, ketermen ullı kól bilen, Sapar shekseń sharshamastan jol bilen, Sárdar tapsam aqıl dana mol bilen, Asıwasıw asıwlardan asarman.
Sárdar bolmay jekke júrseń juwırıp,
Dushpan alar ókpe bawırın suwırıp,
Quwırmash qıp qazanǵa salıp quwırıp,
Seksewil qozına ayaq basarman.
Jigitler birikseń almas jawıń joq,
Jigitler birikseń pitpes dawıń joq,
Hesh waqıtta oylanbasań sawıń joq,
Oylansań, birikseń tawdan asarsań.
Násiyatım usı oylasań doslar,
Hesh waqıtta qor bolmas birikse baslar,
Bul maqsetke qosıl ǵarrı hám jaslar,
Bul aytqanım bolsa qırdan asarman.
Kóp penen isleseń eńbek bolmas hesh,
Asıw-asıw dáryalardan tezden kesh, Ólgenshe xalıq jırın jırlaydı Ótesh, Sózim menen ólsem júzge asarman.
Ótesh shayırdıń basqa shıǵarmaları sıyaqlı |
onıń |
«Asar- |
||||||
man» qosıǵında da shayırdıń pútkil ómir boyı |
kórgen |
|
ma- |
|||||
shaqatları menen |
azapları, zulımlıq |
qısımınan |
tartqan |
já- |
||||
birleri, zamanında degeni bolmay, dushpanlardan kegin |
ala |
|||||||
almay qıynalǵan |
qayǵıları |
menen |
ızaları |
qosıq |
mazmunında |
|||
xalıqtı birlikke, jámlesiw |
ideyası |
menen |
sáwlelengen. |
Dush- |
||||
panǵa qarsı gúresiwde shayır birlik |
máselesine |
úlken |
kewil |
|||||
bóledi. Onıń bul pikirleri qosıq mazmunında tereń bayan |
|
|
||||||
146 |
|
|
|
|
|
|
|
|
etilgen. Shayır xalıqtıń kúshin birlikte kóredi, óz maqsetine
erisiwdiń jolın xalıq penen, el menen birge bolıwda |
dep |
túsinedi. Xalıqtıń «Tirilik birlikte», «Jalǵız attıń shańı |
shıq- |
pas», «Bólingendi bóri jer» degen danalıq sózlerin alǵa |
ilge- |
riletedi. |
|
Sorawlar:
1. Qosıqtıń ideyalıq mazmunında qanday másele sóz etiledi?
2.Qosıqta shayır óz dáwiriniń awır jaǵdayınan shıǵıwdıń qanday jolın kórsetedi?
3.«Jalǵız júrip Rustemdey bolsam da, Qanshelli berik bolsamdaǵı sasarman» degen qatarlardan neni túsinesiz?
4. Qosıqtıń ideyalıq mazmunında shayır xalıqqa qarata qanday shaqırıq taslaydı?
SÁWMEYMEN
Sózlerinde dám bolmasa,
Kewli ánjam bolmasa,
Aldın oylar pám bolmasa,
Sáw deseńler de sáwmeymen.
Miymanǵa xızmet etpese,
Aqılı ózińnen ótpese,
Bularǵa oyı jetpese,
Sáw deseń de sáwmeymen.
Etken isi buzıq bolsa,
Sezgenlerge qızıq bolsa,
Dushpanıma azıq bolsa,
Sáw deseń de sáwmeymen.
Bir awız sózim ketti asıp,
Jedel menen súrip basıp,
Otırǵan joq kewlim tasıp,
Fanıy dúnyanı sáwmeymen.
Birazlar namıs keltirer,
Er jigitti ar óltirer,
147
Búgin de dushpan jer tirer,
Dushpanlardı men sáwmeymen.
Kúnxoja ayttı xalıqqa qarap, Ájiniyaz ayttı sóz saralap, Berdaq ayttı xalıq aralap,
Qılap etkendi sáwmeymen.
Ótesh ayttı eterini,
Árman menen keterini,
Xalıqtıń qolı jeterini,
Sózsiz zalımdı sáwmeymen.
Kúnler óter, kúnler óter,
Túnler óter, túnler óter,
Yıǵlay-yıǵlay bári keter,
Fanıy dúnyanı netermen.
Óter dúnya, óter bir kún, Malı barǵa bolıp dúrkin, Bul zamanda ashtıń kórkin, Sáwmegendi sáwmeymen.
Dúnyanıń dárti málimdi,
Kórdim hár waqıt halımdı,
Qurtpasa xalıq zalımdı,
Fanıy dúnyanı sáwmeymen.
Men aytarman bilgenimdi,
Bilgen emes kórgenimdi,
Jaqsı-jaman júrgenimdi,
Aytpaǵanlardı sáwmeymen.
Bolmas aqır eńbegim esh,
Xalıq biler erteli, kesh,
Aytqan eken sorlı Ótesh,
Xalayıq, dushpandı sáwmeymen.
148
Shayırdıń aqıl-násiyat úlgisinde jazılǵan «Bolar», «Ur», «Qarız alma» qosıqlarınıń qatarıına «Sáwmeymen» qosıǵı da kiredi. «Sáwmeymen» qosıǵında jámiyette bolıp atırǵan
teńsizliklerdi, jaqsılıqtı, |
ádalatlılıqtı, baxıtlılıqtı qáleytuǵınlı- |
|||
ǵın, |
al jamanlıqtı, |
ádalatsızlıqtı, baxıtsızlıqtı |
xoshlamaytuǵın- |
|
lıǵın |
anıq aytadı. |
Usı |
didaktikalıq qosıǵında |
jaqsı hám ja- |
man adamlarǵa tán bolǵan qásiyetler olardıń sırtqı kórinisine berilgen baha bolmastan, minez-qulqına, sóylegen sózine, is-
háreketine beriletuǵın sıpatlama bolıp tabıladı. |
Ótesh qaraqalpaq |
|||||||||||
ádebiyatında úlken realist shayır |
sıpatında |
kózge túsedi. |
Onıń |
|||||||||
shıǵarmalarında |
turmıstı |
eń |
baslı |
obyekt |
etip alıw, |
onı |
durıs |
|||||
bayanlap |
beriw |
hám |
shınlıqtı |
burmalamay |
jırlaw |
kerekligi |
||||||
kórsetiledi. Bul ideyası shayırdıń «Sáwmeymen» |
qosıǵında |
|||||||||||
ashıq bayanlanadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Shayır qosıq qatarlarında ózi menen zamanlas |
shayırlar |
|||||||||||
Kúnxoja, |
Ájiniyaz, |
Berdaqlar óz |
shıǵarmaların |
|
xalıqqa |
arna- |
||||||
ǵanın, sol dáwirdegi shınlıq turmıstı súwretlep |
bergenin |
ay- |
||||||||||
tadı. Bul |
shayırlardıń |
xalıqqa qılaplıq |
islemegenligin |
aytıp, |
||||||||
ózi usı |
shayırlardan |
órnek |
alıwǵa umtıladı. Ótesh shayır qo- |
|||||||||
sıqta ústem toparlarǵa hám Xiywa xanlıǵına |
|
xalıqtıń birigip |
||||||||||
gúres |
aparıwı |
kerekligin |
«Keyingiler |
alar |
|
ardı, |
Almasa |
|||||
dúnyanı sáwmeymen» degen ótkir pikirin aytadı. |
|
|
|
|
||||||||
Sorawlar hám |
tapsırmalar: |
|
|
|
|
|
|
|
||||
1. Shayır «Sáwmeymen» qosıǵınıń ideyasında |
neni |
|
aytpaqshı |
bola- |
||||||||
dı, qanday ideyanı ortaǵa taslaydı? |
|
|
|
|
|
|
||||||
2. Shayır Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq sıyaqlı sóz |
sheberlerine |
qan- |
||||||||||
day pikirlerin bildiredi? |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
3.Shayır qosıqta óz zamanına narazılıǵın qaysı qatarlarda ayqın sáwlelendiredi?
4. Shayırdıń aytpaqshı bolǵan birlik, |
teńlik, ádalatlıq, baxıtlı tur- |
mıs haqqındaǵı kózqarasın hám |
ideyasın qosıqtıń tiykarında |
aytıp beriń. |
|
5.«Keyingiler alar ardı, Almasa dúnyanı sáwmeymen» degen qosıq qatarlardı shayır kimlerge qarata aytqan?
6. Shayırdıń aqıl-násiyat úlgisinde jazılǵan qanday qosıqlar bar?
7.Birazlar namıs keltirer, Er jigitti ar óltirer,
—degen qatarlarǵa óz pikirlerińizdi bildiriń.
149
CÚLMURAT SHAYÍR
(1832 — 1897)
Gúlmurat shayır ádebiyat tariyxında lirik shayır sıpatında belgili orın tutadı. Shayır 1832-jılı tuwılıp, 1897-jılı qaytıs bolǵan. Onıń tuwılıp ósken jeri Aral teńiziniń túslik-shıǵıs jaǵalawı bolǵan. Bul jerler házir Moynaq hám Taxtakópir
rayonlarınıń |
aymaǵı esaplanadı. |
Ol orta hallı |
shańaraqta |
|
tuwılıp turmıstıń barlıq awırmanlıqların |
bastan |
keshirgen. |
||
Gúlmurat óz |
dáwiriniń belgili |
shayırı |
Sarıbay |
menen dos |
hám zamanlas bolǵan. Ekewiniń bir-birine házil etip aytıs
túrinde jazǵan qosıqları da bar. |
Bul qosıq |
óziniń |
sociallıq |
mazmunı boyınsha ayrıqsha |
áhmiyetke iye |
bolıw |
menen |
birge, eki shayırdıń ómirbayanına tiyisli maǵlıwmatlar beredi. Aytısta súwretleniwine qaraǵanda, Gúlmurat turmıstıń barlıq
awırmanlıǵın |
kórgen hám óz |
dáwiriniń sawatlı adamlarınıń |
|||
biri bolǵan. Óytkeni, onıń Sarıbay shayır menen aytısı |
bir- |
||||
birine xat jazıw arqalı bolǵan. |
|
|
|
||
Gúlmurat |
óz |
qosıqlarında |
xalıqtıń |
awır turmısınıń |
aya- |
nıshlı kórinislerin |
súwretleydi. |
Onıń |
qosıqlarında da |
sol |
|
dáwirdegi ayırım el basqarıwshılardıń zulımlıq háreketleri súwretlenedi.
Gúlmurat shayırdıń «Qayda baraman», «Nadan ekenseń»,
«Qayrawda jalǵız ǵaz» |
qosıqlarınan basqa |
da |
«Qurǵan |
qaq- |
|
panıma túlki túspedi», |
«Torı atım», «Qızları |
bar |
biziń |
el- |
|
diń» «Taz kebińe» degen qosıqları hám |
Sarıbay |
shayır |
me- |
||
nen aytısı bizge kelip jetken. |
|
|
|
|
|
Shayırdıń «Qızları bar biziń eldiń» qosıǵı xalıqtıń táriyip qosıqlarınıń úlgisinde jazılǵan. «Qurǵan qaqpanıma túlki
túspedi» qosıǵı ańshılıq temasına arnalǵan. |
«Torı atım» qo- |
||
sıǵında bolsa shayır qolındaǵı jalǵız |
torı |
tayın |
maqtaydı. |
Shayırdıń basqa qosıqları menen bir |
qatarda bul |
qosıqları |
|
da Gúlmurattıń balıqshılıq, ańshılıq penen kún keshirgenligi haqqında maǵlıwmat beredi.
Shayırdıń atı atalǵan qosıqlarında qollanılǵan kórkemlew
quralları |
da |
kóbinese |
onıń ózi jasaǵan teńiz jaǵasındaǵı |
|
turmıstan |
alıp |
jazılıp, |
balıqshılıq, ańshılıq kásibine |
tiyisli |
sózlerdi de kóplep paydalanǵanlıǵı sezilip turadı. |
|
|||
150 |
|
|
|
|
