Скачиваний:
150
Добавлен:
15.07.2024
Размер:
3 Мб
Скачать
☆

Bárqulla aytıp óziń ǵıybat.

Bildirdiń óziń, shermende.

Jigit bolsań bir ıńǵay júr,

Oylaǵan sózdiń parqın bil,

Zar-giryan bolıp Manawbay júr,

Haqısın bermey, shermende.

Jaz bolsa jediń qaramıq,

Uyat emes pe soramaq?

Ishkeniń basalay bılamıq,

Bul isiń qalay, shermende.

Shermendelik júdá jaman,

Bul ataqtan júrgil aman.

Untar edim kelse zaman,

Bul ne qılǵanıń shermende.

Aytqan gáp kárińe kelmes,

Adamsań ba parqın bilmes,

Birew óler, birew ólmes,

Dúnyada boldıń, shermende.

Molla Izimbet, aytar sózim,

Bul pıǵılıńdı kórdi kózim,

Bayan etken meniń ózim,

Ne qılasań shermende?

Bul atıń júdá jamandı,

Basıńa qurdıń zamandı,

Nege eteseń ármandı,

Sók sanar, nálet shermende.

Aytqan sóziń súyekke ótti,

Puqaraǵa jábir etti,

Kem-kem pıǵlıń qashıp ketti,

Jónińe júrgil, shermende.

Dúnyada ne qıldıń óziń?

Sup-sur bolıp seniń júziń,

141

Adamǵa jaqpaydı sóziń,

Dúnyaǵa boldıń shermende.

Bul sózime beriń tawap,

Tawap bermeseń ayt juwap,

Haqı jegen bola ma sawap?

Bergil haqısın, shermende.

Ol shegip júr uwayımdı,

Bes jıl ordı buwdayıńdı,

Oyla aqmaq qudayıńdı,

Naǵıp júrseń, shermende.

Shermendelik miyasar ma?

Azap bermek saǵan kár me?

Eki mezgil berdiń jarma,

Haqıısın bermey, shermende.

Bárshası eki abbazı1,

Qayǵı bolmas kóbi-azı.

Bolsın biyshara razı,

Haqısın bergil, shermende.

Alaradı eki kóziń,

Bıljıraydı aytqan sóziń,

Qalay-qalay bul mineziń?

Haqısın bergil, shermende.

Sendey bop Qarunbay ótti,

Hayran bolıp jılap ketti,

Malı-múlkin, wayran etti,

Sonday bolarsań, shermende.

Uyat emes pe bul qılǵanıń, Aldap jumsap, kúsh alǵanıń, Súyip dúnyanıń jalǵanın, Áwere boldıń, shermende.

1Abbazı — aqshanıń atı.

142

Seniń sóziń bári ayıp,

Táriypińdi aytayın jayıp,

Adamdı aldap qıysayıp,

Júrseń naǵıp, sen shermende.

Yadımnan ketpes isleriń,

Sındırayın ba tisleriń,

Basım bolǵan soń kúshleriń,

Boldıń ba haywan, shermende.

Sen zalımdı kim saqladı,

Qara baǵrımdı daǵladı,

Kótergen anamdı boqladı,

Kúnlik haqın ber, shermende.

«Jaz beremen, gúz beremen, Yaki oylanıp kóremen,

Ele bes jıl júrdiremen», — Dediń Kemalǵa, shermende.

Bermeseńiz ala jip kes,

Haqısı bar jigirma bes,

Meni hám kórdiń be ábes?

Haqımdı ber, shermende.

Jumsadıń meniń inimdi,

Qáyerden taptıń minimdi?

Keltirer nálet jinimdi,

Haywannan jaman shermende.

Seniń sóziń eken pasıq,

Súyegi jaman ózi jasıq,

Qarızǵa qarızıń ulasıp,

Otırsań ba, sen shermende.

Berman qara, arman qara,

Inim gáptiń parqın sora,

Kimler eken gúnakara?

Boldıń ǵoy házir shermende.

143

Meshkey degen jaqsı at emes,

Dońǵal degen jaqsı at emes,

Dońız degen jaqsı at emes,

Bilmediń, boldıń shermende.

Qatarda jaqsı halıń bar,

Tórt túlik múlk-malıń bar,

Qolda shúkir, hamalıń bar,

Ne sebep boldıń, shermende.

Haramılıqqa ishiń tolsın, Barabara gúliń solsın, Shermende atıń qutlı bolsın,Quda urǵan sen, shermende.

Qaytpayman aytqanımnan hesh,

Kósher bolsań keshiwden kesh,

Haqı sorap sorlı Ótesh,

Aldıńda otır, shermende.

Ótesh shayır

óz

shıǵarmalarında

xalıqtı awır

turmısqa

duwshaker

etip

otırǵan jámiyetlik

tártiplerdi, xalıqtı ezip

otırǵan seziwshilerdi

tartınbay satira tili menen áshkara-

laydı. Óz

dáwirindegi

baylardıń sútxor, ashkóz, iplas, miy-

rimsiz hám

bulardan

basqa da unamsız qılıqların

kórsetiw

jaǵınan «Shermende» satirası ayrıqsha orın tutadı. «Sher-

mende» satirasınıń

tili XIX

ásir ushın tipik waqıyalardan

bolıp, bul dáwirde

hádden tıs

ezilgen hám hárqanday hu-

qıqlarınan ayrılǵan miynetkesh xalıq wákilleriniń kópshiligin diyqanlar menen kúnlikshiler tutqan. Ol zamanda diyqan yamasa kúnlikshi júdá gedeylenip, jerge de, jayǵa da, mal-

dúnyaǵa da iye bolmaǵan

adamlar bolǵan.

Olar

ólmew

ushın hám bala-shaǵasınıń da

ash bolmawı

ushın

qanday

qıyın jumıs bolsa da kóngen. Baylarǵa hárqanday qıyın shártlerge qaramastan diyqan júrgen, kúnlikshilik etken.

«Shermende» satirasında shayır usı jaǵdaylardı kúnlikshiler menen Izimbet baydıń obrazı arqalı kórsetip beredi. Shayır haram tamaq, sútxor Izimbetti ǵázepli jek kóriwshilik penen

«Shermende» dep ataydı da, onıń jarlılardıń tiyisli miynet

144

haqısın tólemewine baylanıslı bay, Manawbay, Kemal degen jarlılardı bes-altı jıl jumıs isletip haqısın bermegenligi ushın

Izimbetke shayır óziniń barlıq ǵázebin tógedi.

Izimbetke

jallanıp, haqı

ala almaǵan

jarlılardıń

ishinde

shayırdıń

inisi

de, ózi de bar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Óziniń ǵana emes, barlıq jallanba miynet

adamlarınıń

shıdaw sheginen asqan awır turmısın

kórip,

óz

ǵázebin

bayan

etken

shayır,

mallı,

dúnyalı

hámeldar,

onıń

ústine

xanlıq

hákimiyattıń

kúshli

quwatlawına

iye

molla

Izimbet-

tiń quwdalawınan tartınbaydı. Xalıqtıń

ǵázebin

 

hesh burma-

lawsız

bayan

etiw ushın

qanday qıyınshılıq

dus

kelse de

qayıl boladı.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ótesh shayırdıń qosıǵında eziwshilerdiń haqıyqıy wákili

Izimbetke qarata aytılǵan sózleri haqıyqattan

 

da

shayırdan

úlken batırlıqtı talap

etedi.

Izimbetke

degen óz

ǵázebin

hám

xalıq ǵázebin taǵı da ótkirlestire túsken

shayır

«untar

edim

kelse zaman» deydi. Xalıqtıń haqın

jep,

baylıq

toplaǵan

eziwshilerdi shayır usılayınsha áshkaralaydı.

 

 

 

 

 

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.«Shermende» qosıǵınıń ideyalıq mazmunı neni sóz etedi, qosıq qanday usılda jazılǵan?

2.Shayırǵa Izimbettiń unamsız obrazı jaratıwına qanday jaǵday sebepshi bolǵan?

3.«Shermende» qosıǵınıń mısalı tiykarında shayır jasaǵan zaman haqqında pikirińizdi aytıp beriń.

ASARMAN

Ishten ashıp jasırılǵan sırlardı,

Dáryadayın máwjirermen tasarman.

Kórsetip dushpanǵa sansız qırlardı,

Xalıq birikse, asqar tawdan asarman.

Pám áyleńiz Ótesh shayır sózinen,

Qanlar aǵar bul kúnlerde kózinen,

Dushpan qashsa, quwıp jeter izinen,

Xalıq penen eńsesinen basarman.

10 — Ádebiyat, 8-klass.

145

Qolǵa qılısh, semser, nayza alsam da,

Dizelesip dushpanıma salsam da,

Jalǵız júrip Rustemdey bolsam da,

Qanshelli berik bolsamdaǵı sasarman.

Ketermen, ketermen ullı kól bilen, Sapar shekseń sharshamastan jol bilen, Sárdar tapsam aqıl dana mol bilen, Asıwasıw asıwlardan asarman.

Sárdar bolmay jekke júrseń juwırıp,

Dushpan alar ókpe bawırın suwırıp,

Quwırmash qıp qazanǵa salıp quwırıp,

Seksewil qozına ayaq basarman.

Jigitler birikseń almas jawıń joq,

Jigitler birikseń pitpes dawıń joq,

Hesh waqıtta oylanbasań sawıń joq,

Oylansań, birikseń tawdan asarsań.

Násiyatım usı oylasań doslar,

Hesh waqıtta qor bolmas birikse baslar,

Bul maqsetke qosıl ǵarrı hám jaslar,

Bul aytqanım bolsa qırdan asarman.

Kóp penen isleseń eńbek bolmas hesh,

Asıw-asıw dáryalardan tezden kesh, Ólgenshe xalıq jırın jırlaydı Ótesh, Sózim menen ólsem júzge asarman.

Ótesh shayırdıń basqa shıǵarmaları sıyaqlı

onıń

«Asar-

man» qosıǵında da shayırdıń pútkil ómir boyı

kórgen

 

ma-

shaqatları menen

azapları, zulımlıq

qısımınan

tartqan

já-

birleri, zamanında degeni bolmay, dushpanlardan kegin

ala

almay qıynalǵan

qayǵıları

menen

ızaları

qosıq

mazmunında

xalıqtı birlikke, jámlesiw

ideyası

menen

sáwlelengen.

Dush-

panǵa qarsı gúresiwde shayır birlik

máselesine

úlken

kewil

bóledi. Onıń bul pikirleri qosıq mazmunında tereń bayan

 

 

146

 

 

 

 

 

 

 

 

etilgen. Shayır xalıqtıń kúshin birlikte kóredi, óz maqsetine

erisiwdiń jolın xalıq penen, el menen birge bolıwda

dep

túsinedi. Xalıqtıń «Tirilik birlikte», «Jalǵız attıń shańı

shıq-

pas», «Bólingendi bóri jer» degen danalıq sózlerin alǵa

ilge-

riletedi.

 

Sorawlar:

1. Qosıqtıń ideyalıq mazmunında qanday másele sóz etiledi?

2.Qosıqta shayır óz dáwiriniń awır jaǵdayınan shıǵıwdıń qanday jolın kórsetedi?

3.«Jalǵız júrip Rustemdey bolsam da, Qanshelli berik bolsamdaǵı sasarman» degen qatarlardan neni túsinesiz?

4. Qosıqtıń ideyalıq mazmunında shayır xalıqqa qarata qanday shaqırıq taslaydı?

SÁWMEYMEN

Sózlerinde dám bolmasa,

Kewli ánjam bolmasa,

Aldın oylar pám bolmasa,

Sáw deseńler de sáwmeymen.

Miymanǵa xızmet etpese,

Aqılı ózińnen ótpese,

Bularǵa oyı jetpese,

Sáw deseń de sáwmeymen.

Etken isi buzıq bolsa,

Sezgenlerge qızıq bolsa,

Dushpanıma azıq bolsa,

Sáw deseń de sáwmeymen.

Bir awız sózim ketti asıp,

Jedel menen súrip basıp,

Otırǵan joq kewlim tasıp,

Fanıy dúnyanı sáwmeymen.

Birazlar namıs keltirer,

Er jigitti ar óltirer,

147

Búgin de dushpan jer tirer,

Dushpanlardı men sáwmeymen.

Kúnxoja ayttı xalıqqa qarap, Ájiniyaz ayttı sóz saralap, Berdaq ayttı xalıq aralap,

Qılap etkendi sáwmeymen.

Ótesh ayttı eterini,

Árman menen keterini,

Xalıqtıń qolı jeterini,

Sózsiz zalımdı sáwmeymen.

Kúnler óter, kúnler óter,

Túnler óter, túnler óter,

Yıǵlay-yıǵlay bári keter,

Fanıy dúnyanı netermen.

Óter dúnya, óter bir kún, Malı barǵa bolıp dúrkin, Bul zamanda ashtıń kórkin, Sáwmegendi sáwmeymen.

Dúnyanıń dárti málimdi,

Kórdim hár waqıt halımdı,

Qurtpasa xalıq zalımdı,

Fanıy dúnyanı sáwmeymen.

Men aytarman bilgenimdi,

Bilgen emes kórgenimdi,

Jaqsı-jaman júrgenimdi,

Aytpaǵanlardı sáwmeymen.

Bolmas aqır eńbegim esh,

Xalıq biler erteli, kesh,

Aytqan eken sorlı Ótesh,

Xalayıq, dushpandı sáwmeymen.

148

Shayırdıń aqıl-násiyat úlgisinde jazılǵan «Bolar», «Ur», «Qarız alma» qosıqlarınıń qatarıına «Sáwmeymen» qosıǵı da kiredi. «Sáwmeymen» qosıǵında jámiyette bolıp atırǵan

teńsizliklerdi, jaqsılıqtı,

ádalatlılıqtı, baxıtlılıqtı qáleytuǵınlı-

ǵın,

al jamanlıqtı,

ádalatsızlıqtı, baxıtsızlıqtı

xoshlamaytuǵın-

lıǵın

anıq aytadı.

Usı

didaktikalıq qosıǵında

jaqsı hám ja-

man adamlarǵa tán bolǵan qásiyetler olardıń sırtqı kórinisine berilgen baha bolmastan, minez-qulqına, sóylegen sózine, is-

háreketine beriletuǵın sıpatlama bolıp tabıladı.

Ótesh qaraqalpaq

ádebiyatında úlken realist shayır

sıpatında

kózge túsedi.

Onıń

shıǵarmalarında

turmıstı

eń

baslı

obyekt

etip alıw,

onı

durıs

bayanlap

beriw

hám

shınlıqtı

burmalamay

jırlaw

kerekligi

kórsetiledi. Bul ideyası shayırdıń «Sáwmeymen»

qosıǵında

ashıq bayanlanadı.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Shayır qosıq qatarlarında ózi menen zamanlas

shayırlar

Kúnxoja,

Ájiniyaz,

Berdaqlar óz

shıǵarmaların

 

xalıqqa

arna-

ǵanın, sol dáwirdegi shınlıq turmıstı súwretlep

bergenin

ay-

tadı. Bul

shayırlardıń

xalıqqa qılaplıq

islemegenligin

aytıp,

ózi usı

shayırlardan

órnek

alıwǵa umtıladı. Ótesh shayır qo-

sıqta ústem toparlarǵa hám Xiywa xanlıǵına

 

xalıqtıń birigip

gúres

aparıwı

kerekligin

«Keyingiler

alar

 

ardı,

Almasa

dúnyanı sáwmeymen» degen ótkir pikirin aytadı.

 

 

 

 

Sorawlar hám

tapsırmalar:

 

 

 

 

 

 

 

1. Shayır «Sáwmeymen» qosıǵınıń ideyasında

neni

 

aytpaqshı

bola-

dı, qanday ideyanı ortaǵa taslaydı?

 

 

 

 

 

 

2. Shayır Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq sıyaqlı sóz

sheberlerine

qan-

day pikirlerin bildiredi?

 

 

 

 

 

 

 

 

3.Shayır qosıqta óz zamanına narazılıǵın qaysı qatarlarda ayqın sáwlelendiredi?

4. Shayırdıń aytpaqshı bolǵan birlik,

teńlik, ádalatlıq, baxıtlı tur-

mıs haqqındaǵı kózqarasın hám

ideyasın qosıqtıń tiykarında

aytıp beriń.

 

5.«Keyingiler alar ardı, Almasa dúnyanı sáwmeymen» degen qosıq qatarlardı shayır kimlerge qarata aytqan?

6. Shayırdıń aqıl-násiyat úlgisinde jazılǵan qanday qosıqlar bar?

7.Birazlar namıs keltirer, Er jigitti ar óltirer,

—degen qatarlarǵa óz pikirlerińizdi bildiriń.

149

CÚLMURAT SHAYÍR

(1832 — 1897)

Gúlmurat shayır ádebiyat tariyxında lirik shayır sıpatında belgili orın tutadı. Shayır 1832-jılı tuwılıp, 1897-jılı qaytıs bolǵan. Onıń tuwılıp ósken jeri Aral teńiziniń túslik-shıǵıs jaǵalawı bolǵan. Bul jerler házir Moynaq hám Taxtakópir

rayonlarınıń

aymaǵı esaplanadı.

Ol orta hallı

shańaraqta

tuwılıp turmıstıń barlıq awırmanlıqların

bastan

keshirgen.

Gúlmurat óz

dáwiriniń belgili

shayırı

Sarıbay

menen dos

hám zamanlas bolǵan. Ekewiniń bir-birine házil etip aytıs

túrinde jazǵan qosıqları da bar.

Bul qosıq

óziniń

sociallıq

mazmunı boyınsha ayrıqsha

áhmiyetke iye

bolıw

menen

birge, eki shayırdıń ómirbayanına tiyisli maǵlıwmatlar beredi. Aytısta súwretleniwine qaraǵanda, Gúlmurat turmıstıń barlıq

awırmanlıǵın

kórgen hám óz

dáwiriniń sawatlı adamlarınıń

biri bolǵan. Óytkeni, onıń Sarıbay shayır menen aytısı

bir-

birine xat jazıw arqalı bolǵan.

 

 

 

Gúlmurat

óz

qosıqlarında

xalıqtıń

awır turmısınıń

aya-

nıshlı kórinislerin

súwretleydi.

Onıń

qosıqlarında da

sol

dáwirdegi ayırım el basqarıwshılardıń zulımlıq háreketleri súwretlenedi.

Gúlmurat shayırdıń «Qayda baraman», «Nadan ekenseń»,

«Qayrawda jalǵız ǵaz»

qosıqlarınan basqa

da

«Qurǵan

qaq-

panıma túlki túspedi»,

«Torı atım», «Qızları

bar

biziń

el-

diń» «Taz kebińe» degen qosıqları hám

Sarıbay

shayır

me-

nen aytısı bizge kelip jetken.

 

 

 

 

Shayırdıń «Qızları bar biziń eldiń» qosıǵı xalıqtıń táriyip qosıqlarınıń úlgisinde jazılǵan. «Qurǵan qaqpanıma túlki

túspedi» qosıǵı ańshılıq temasına arnalǵan.

«Torı atım» qo-

sıǵında bolsa shayır qolındaǵı jalǵız

torı

tayın

maqtaydı.

Shayırdıń basqa qosıqları menen bir

qatarda bul

qosıqları

da Gúlmurattıń balıqshılıq, ańshılıq penen kún keshirgenligi haqqında maǵlıwmat beredi.

Shayırdıń atı atalǵan qosıqlarında qollanılǵan kórkemlew

quralları

da

kóbinese

onıń ózi jasaǵan teńiz jaǵasındaǵı

turmıstan

alıp

jazılıp,

balıqshılıq, ańshılıq kásibine

tiyisli

sózlerdi de kóplep paydalanǵanlıǵı sezilip turadı.

 

150

 

 

 

 

Соседние файлы в предмете Каракалпакский язык и литература