Ádebiyat 8-kl
.pdf
qádirin ashıq biledi. Men de ózińdey yarınan ayrılǵan binawaman! — dep, Shahsánemge qarap bir muxalles ayttı:
— Áy Sánem, kewlim jara, men yarımnan ayrılǵalı, Búlbúldey nala shegermen, gúl zarınan ayrılǵalı, Bir tikensiz ashılǵan gúl, sháninen ayrılǵalı, Totıday shiyrin sózli dildarımnan ayrılǵalı,
Xosh qılıqlı gúl júzli reptardan1 ayrılǵalı.
Bolmaǵay hesh is qudadan biy sebep, áy Shahsánem, Táńri qıldı ol nigarıma ǵazap, áy Shahsánem, Tınbayına zar jılasam, deme ayıp, áy, Shahsánem, Hijri dártinde qalıppan táshnelep2, áy, Shahsánem, Hawzıkawsar bir saqi Muqtarıdan ayrılǵalı.
Mineti ay yamıdan tınbay aǵar kózde jasım, Dushpanǵa kár áylemes hár kúnde qılǵan ǵarǵısım, Titireter arzı samanı dárdi-ǵamnan nalıshım, Arzı-halım aytpaǵa janımda joqdur bir kisim,
Mende taqat qalmadı men yarımnan ayrılǵalı.
Baxtımdı kórdim qara, hám jerde ashtım hasbihal, Taza ashılǵan gúl edim, urdı qazan berdi málal,
Jetpedim maqset-muratqa ómirime berdi zawal,
Dártin aytpay náylesin aldıńda jılap Ayjamal,
Aybek atlı xosh sultan, sheshenimnen ayrılǵalı.
Bul sózden keyin Ayjamal:
— Hey, Sánemjan! Meniń yarıma dushpan záhár berip óltirdi. Maǵan onıń diydarı qıyametke qaldı. Seniń yarıń tiri
bolǵanlıqtan |
aqırı bir |
kún qosılarsań. Nege bunday zarı- |
|||
giryan bolıp qala bereseń? dep násiyat qıldı Shahsánem: |
|||||
— Ayralıq |
ólimnen |
jaman-ǵoy! — dep, Ayjamalǵa qarap bir |
|||
sóz aytıp tur: |
|
|
|
|
|
— Ayralıq |
dárti |
ólimnen jaman |
eken, |
Ayjamal, |
|
— Hárbir |
kúniń |
bir jılday óter |
eken, |
Ayjamal, |
|
1Reptar — kelbeti
2táshnelep — shóllew
191
Awır dártler kewildi tutar eken, Ayjamal, Kúnde janıń shıqpaǵa qáter eken, Ayjamal, Ǵam áydarha dem shegip, jutar eken, Ayjamal.
Jaqsı eken ólgeni, ólse kewliń, |
suwınar, |
||
Tiri bolsa ayralıq ǵam kewilden jay alar, |
|
||
Janıńda ne ráhát |
bar, ne kózińde |
qap1 |
bolar, |
Qara bawrıń qan |
bolıp, eki kóziń |
suw |
bolar, |
Kúnde júz oq janıńnan óter eken, Ayjamal.
Sen bir ólgendi aytsań, kúnde óler, Shahsánem, Ayralıqtıń tıyıǵına bawrın tiler, Shahsánem, Málemattıń ǵawǵası basqa tolar, Shahsánem,
Izlegenim sáwer yar, qashan keler, Shahsánem, Ǵárip janǵa qaysı hal, jeter eken, Ayjamal.
Shahsánem bul sózdi |
aytıp |
bolǵannan |
soń, |
Ayjamal: |
— Háy, Shahsánem, |
kóp |
qapalanba! |
Yarıń |
tiri, muradıńa |
jeterseń, — dep qızlar óz maydanına qayttı. Shahsánem de
kóshkisine qaytıp bardı. Bul ayralıqta |
aradan |
jeti jıl |
ótti. |
||
Bir kúni Shahsánem jatıp tús kórdi. Aqshanı |
shaqırıp |
oǵan |
|||
ayttı: |
|
|
|
|
|
— Apajanım! |
Túsimnen qorqaman, |
hár jerlerden |
soraw |
||
salıp, |
Ǵáriptiń |
xabarın maǵan aytıp |
kelseń |
qalay |
bolar |
eken?! — dedi. Aqsha da kánizeklerdi ertip, soraw salıp ketti.
Kánizeklerdiń birewi bir bólek kárwan kelip, kárwan sarayǵa
túskenligi tuwralı |
Aqshaǵa xabar berdi. |
Aqsha |
kárwannıń |
||||
anıq |
kelgenligin bilip, Shahsánemge |
xabar |
etti. |
Shahsánem- |
|||
niń |
kewline |
yosh |
kirip, |
Ǵáripjannan |
bir |
xabar |
tapqayman |
dep, |
kerilip |
ayaq |
basıp, |
jollardı, saraydı |
adam |
kelmeytuǵın |
|
qadaǵan etip, sawdagerdi jasırın shaqırıp alıp, |
Sánemjan |
||||||
sawdagerge joǵalǵan joǵı tuwralı zarın aytıp tur: |
|
||||||
— Jeti jıldur suńqar qusım ushırdım, Kórgen bar ma, bilgen bar ma kárwanlar? Qayǵı-hásirette ómir keshirdim,
Kórgen bar ma, bilgen bar ma, kárwanlar?
1Qap — uyqı
192
Kisiniń sáwdigi sonday bolar ma, Áwel súyip, kózge shópler salar ma,
Yarın bunda zar jılatıp qoyar ma,
Kórseń, bilseń xabarın ber, kárwanlar?
Yarımnıń sawdası tústi basıma, Bir sırlas tappadım kelse qasıma, Áwel kúnde jazılıp tur basıma,
Jılamayın, kúlgen bar ma, kárwanlar?
Meniń yarım ǵoshshaqlardıń biridur, Shahimardan sol yarımnıń piridur,
Ǵárip yarım Alepshırwan barıpdur,
Kórgen bar ma, bilgen bar ma, kárwanlar?
Iyesiz qalıp tur altın, gúmisler, Sharbaǵımda pisti túrli jemisler, Yarımnıń atını Ǵárip demishler, Kórseńbilseń, xabarın ber, kárwanlar?
Hárbir adam bayan eter kórgenin,
Bilmeymen qay jerde dáwran súrgenin,
Bilseńler ayt, onıń qayda júrgenin,
Anıq xabar beriń bizge, kárwanlar?
Ayralıq záhárin bizge berip tur,
Ol hám bizden ayra túsip júripdur,
Shahsánemniń pirı ashıq Ǵáripdur,
|
Kórseń xabar bergil bizge, kárwanlar? |
|
Shahsánem kárwanlarǵa bul sózdi aytıp tamam |
etken |
|
waqıtta, |
kánizeklerdiń arasında Tańsıq degen bir qız bar |
|
edi. Ol |
qız Shahsánemniń janına kelip: «Ǵáriptiń |
ólgenin |
meniń aǵam kórip keldi», — dep xabar berdi. Shahsánem bul
xabardı esitkennen soń janına |
ot |
túsip Aqsha |
menen |
Ǵárip- |
tiń anası Abadannıń janına |
keldi. |
Shahsánem |
Ǵárip |
tuwralı |
esitken sum xabardı aytıp tur: |
|
|
|
|
— Jıla ana, ulıń anıq ólipti, Súyenishiń, mádarıńnan ayrıldıń.
13 — Ádebiyat, 8-klass. |
193 |
Bir kárwan xabarın anıq bilipti,
Baǵda ashılǵan gúlzarıńnan ayrıldıń.
Áshkara bolıptı dosqa, dushpanǵa, Qulaq salıp tıńlań sırı pinhanǵa, Jaqsılıq kúnlerim dóndi jamanǵa, Bir qızıqlı bazarıńnan ayrıldıń.
Jeti jıl ol gezdi Álepshırwanda,
Meni qoydı qayǵı menen ármanda,
Bende bolıp Júsip túsken zindanǵa,
Mısr elinde qunqarıńnan ayrıldıń.
Qazanda solıp tur ashılǵan gúliń,
Baǵıńda ushıp tur shayda búlbúliń,
Dizeń búgilip tur, mertilip beliń,
Kúshli quwat mádarińnen ayrıldıń.
Meni zar jılatqan yardıń pıraǵı,
Dúnyadan ótip tur qalmay tırnaǵı,
Júzińniń sáwlesi, kózińniń aǵı,
Kórer kózge, shıraǵıńnan ayrıldıń.
Sánem aytar mende qaldı kóp árman, Waqtı jetpey kelgen ájelden párman, Ótkenligin anıq ayttı bir kárwan,
Men yarımnan, sen ulıńnan ayrıldıń.
Shahsánem bul sózdi aytqannan soń, Ǵáriptiń anasınıń júregine ot túsip, bawrına qurt túsip, zar-zar jılap balasın joqlap tur:
— Ayralıqta júrip pálek jábirinen, Qara bawırım qanǵa dóndi náyleyin, Íqrarı joq Shahabbazdıń zulımınan, Gúlshanım qazanǵa dóndi náyleyin!
Heshbir giynem joqdur Shahsánem sennen,
Shıǵar boldı shiyrin janım bul tánnen,
Eli-xalqım júzin dóndirdi mennen,
Jaqsılar jamanǵa dóndi náyleyin!
194
Shahabbaz burında wádeler etti,
Wádelesken wázir dúnyadan ótti,
Bul isler ulımnıń basına jetti,
Mánzili shırwanda qaldı náyleyin.
Abadan der, aytsam tawsılmas daǵım, Ulım ólgen bolsa sonda shıraǵım, Ǵam jeli qurıttı salǵan sharbaǵım, Ómirimniń shırası sóndi náyleyin!
«Ǵárip Álepshırwanda ólipti» degen xabar hámme jerlerge
jayılıp |
ketti. |
Ǵáriptiń |
tuwısqan-tuwǵanları, |
jıynalıp |
qapa |
|
bolıp, bir qatar |
jılasıp |
aldı. Kóp nala shekti. Sol waqıtta |
||||
Ǵáriptiń |
Gúljamal atlı |
qarındası shashın jayıp, betin jırtıp, |
||||
aǵasın joqlap zar-zar jılap, bir sóz aytıp turıptı: |
|
|
||||
|
Keshe-kúndiz jılap ómirim ótkerdim, |
|
||||
|
Kóz jasım megzep tur dárya seline, |
|
||||
|
Jeti jıldur |
suńqarımdı qashırdım, |
|
|||
|
Barıp tústi Álepshırwan eline. |
|
|
|||
|
Aǵam dedim, hesh tárepke baqpadım, |
|
||||
|
Kózim jaslı bolıp háykel taqpadım, |
|
||||
|
Májnun kibi basım alıp |
shıqpadım, |
|
|||
|
Láyli súrginine, hijran shóline. |
|
|
|||
|
Dos-dushpan ishinde qızıl |
júzim joq, |
|
|||
|
Aǵam joq, inim joq, sózler sózim joq, |
|
||||
|
Qayǵı shegip jılaw menen |
kózim |
joq, |
|
||
|
Talap etsem Álepshırwan eline. |
|
|
|||
Haslım Baǵdat edi mákanım, jayım,
Músápir hallarǵa saldı qudayım,
Janım shıqsa ishte keterler uwayım,
Jetiliskeymen endi búlbúl gúline.
Sırlasım der edim Shahsánem seni,
Yarım degen seniń Ǵáribiń qáne?
Gúljamal der táńri qoymasın meni,
Búgin náwbet kelse ájel qolına.
195
Bunnan soń Aqsha bulardıń kewlin alıp, bir sóz ayttı:
— Jalǵanshı pániy dúnyada,
Hesh kisi aman qalmadı,
Jaqsı ketip náwbet penen, Ólmeyin jaman qalmadı.
Bul dúnyadan ótti Xatam,
Ólmey qalmas heshbir adam,
Shúkir etkil ótti bul dem, Sút penen zıyan qalmadı.
Ózini bazarǵa salǵan, Bir qız kelip satıp alǵan,
Mısr elinde patsha bolǵan, Júsibi-kenǵan qalmadı.
Dúnyanı bir kózde kórgen, Ádil bolıp jurt soraǵan, Dáwperige patsha bolǵan, ShahıSulayman qalmadı.
Jemshit ájel máyin ishti,
Iskender dúnyadan keshti,
Ne patshalar bunnan ótti,
Rustami-Dástan qalmadı.
Neshe-neshe hikmet qılǵan, Ósimliktiń tilin bilgen,
Ólmeslikke hiyle qılǵan, Házireti Ulıqman qalmadı.
Bul dúnya bir góne saray, Neshe jıl ótti neshe ay, Náwbet penen shahı-gedey,
Ótmesden aman qalmadı.
Gúlnahal der, jandı júrek, Ólmeslikke bar ma derek?
Barlıq adam ólse kerek, Bunda kelgen jan qalmadı.
196
Bunnan keyin Shahsánem: |
|
|
|
|
|
|
— Ǵáriptiń ólgenin |
óz kózim menen |
kórip |
kelmesem |
|||
bolmaydı. Bul sózlerdi esitip, meniń bul |
jerde |
turǵanım |
ma- |
|||
ǵan ılayıq emes. Ájelim |
jetse Ǵáripjan |
ólgen |
jerde |
men de |
||
óleyin, dım bolmasa júzin kóreyin, — |
dep |
ketpekshi |
bolıp, |
|||
qızlarına qarap zar-zar jılap aytqan sózi: |
|
|
|
|
|
|
— Endi keter boldım Álepshırwanǵa, Ǵáripsiz bul jerde qararım joqdur, Zárre qayǵırmayman endi bul jandı, Yarsız bul jerlerde turarım joqdur.
Barıp dastanayın yarım mazarın,
Sánem wázir wáspi xatın jazayın,
Táńrim otqa jaqsın pikirin, diydarın,
Endi bul jerlerge kelerim joqdur.
Yarım tuttı Álepshırwanda Watan,
Dúnyada barmeken bizlerdey ótken? Janım shıǵıp, topıraqqa berip tán, Ózge menen suhbet qurarım joqdur.
Zamana bolıp tur kún-kúnnen beter,
Kúnde júz qıyallar basımnan óter,
Pıraqtıń otına bayanım jeter,
Endi záhár ishpesem, taqatım joqdur.
Aman bolsa yarım alıp kelmesem, Ya barlıǵın ya joqlıǵın bilmesem, Ólgen bolsa men de barıp ólmesem, Taqatım, shıdamım, qararım joqdur.
Tirilikte yarsız jandı neteyin,
Yardı izlep sapar shegip óteyin,
Endi turmay Álepshırwanǵa keteyin,
Zárre eglenbeymen, turarım joqdur.
Sánem aytar, otqa jandım jáhánda,
Hesh shıdam qalmadı endi bul janda,
Yarım ólgen bolsa Álepshırwanda,
Meniń bul jerlerde qararım joqdur.
197
Babaxan shatır atlı sawdagerdi Shahsánem óziniń jaqın
adamlarınıń biri dep esaplaytuǵın edi. Sol sawdager |
menen |
||
yarın izlep ketpekshi bolıp, onıń qasına bardı: |
|
|
|
— Hey Babaxan, meni Álepshırwanǵa |
óziń |
menen |
birge |
alıp ket! — dep zar-zar jılap, ótinish etip |
mına |
sózdi |
aytıp |
tur: |
|
|
|
—Jaslıǵımda meni baqtıń, ósirdiń, Sennen basqa qáwenderim joq meniń, Anamnıń ornına qoy sútin berdiń, Sennen basqa miyribanım joq meniń.
Meniń munda zárre kewil qoshım joq,
Kúyip jılamaqtan basqa isim joq,
Sennen ózge sırım aytar kisi joq,
Qolın berer dos yaranım joq meniń.
Kel meni, sen jetker Álepshırwanǵa,
Bunda kózim túser jaqsı-jamanǵa, Ómirim gúlin berdim badı-qazanǵa,
Qoldan tutar dos-yaranım joq meniń.
Yarımnıń mazarın qushıp jatayın,
Bul dúnyadan yar-yar deyip óteyin, Ómiri zaya juldız kibi batayın,
Bul watanda hesh turarım joq meniń.
Sánem aytar, Ǵárip saldı hijranǵa,
Maǵan jol baslaǵıl Álepshırwanǵa,
Búgin ólsem ráhim kelmes bul janǵa,
Tirilikke ıqtıyarım joq meniń.
Bunnan |
soń, Shahsánem |
Babaxan |
shatır |
|
menen |
|
Ǵáripti |
||
izlep ketpek |
ushın |
qırq kún |
máwlet |
alıp |
keliwge |
Aqshanı |
|||
ákesiniń qasına jiberdi. Aqsha Shahabbazdıń |
aldına |
barıp, |
|||||||
qırq kún máwlet sorap arza etti. |
|
|
|
|
|
||||
Shahabbaz |
Shahsánemniń |
Babaxan |
shatır |
menen |
ketiwine |
||||
ruqsat berdi. |
Aqsha |
juwırısı |
menen |
Sánemniń |
janına |
keldi- |
|||
de, — «Álepshırwanǵa barsań, meniń hal jaǵdayımdı Ázber-
198
xojaǵa bir-bir bayan et, sálem ayt» dep, Sánemge qarap mına sózdi aytıp tur:
— Bunnan barsań degil sózi jalǵanǵa, Wádeler uzaqqa tústi degeyseń. Íqtıqatım joqdur páni jáhánǵa,
Aradan muhabbat keshti degeyseń.
Eger bunnan Álepshırwanǵa barsańız, Ázberxoja yarǵa sálem deseńiz. Meniń arzı-halım aytıp barsańız, Qayǵı-hásiret bastan astı degeyseń.
Íqtıqat qalmadı yar menen yarda, Meni bunda qoydı ǵamda-azarda, Ózi onda gezer gúli gúzarda, Kimler menen basın qostı degeyseń.
Xoja dep bas qostım áwel ózińe,
Itibar bolmadı aytqan sózinde,
Toǵız jıldur qayǵı túsip júzime,
Tarǵıl basıp sepkil tústi degeyseń.
Hár kúnim óter beterden-beter,
Shekken ahım qashan sol yarǵa jeter?
Udayı zar jılap awhalım óter,
Kóziniń uyqısı qashtı degeyseń.
Ázberxoja meniń halım bilmese, Bul hijranımdı kózge ilmese,
Halımdı sorasıp bunda kelmese,
Júz mıń sawda basqa tústi degeyseń.
Gúljamal der pálek bizge qas eter,
Bul ayralıq ıǵbalımdı pás eter,
Pıraqtıń azabı bizdi más eter,
Pal ornına-aq, uw ishti degeyseń.
Aqsha sózin tamam etkennen keyin, Shahsánem jolǵa tayarlana berdi. Babaxan shatır menen Álepshırwanǵa ket-
199
pekshi bolıp, teńi-dosları, qatar-qurbıları, kánizek qızlar menen xoshlasıp bir sóz ayttı:
— Men ketermen Álepshırwan, Teńi doslar, xosh qal endi, Kelerkelmesim gúmana, Qarındaslar, xosh qal endi.
Biziń menen qılwat tutqan,
Ahıw palın birge jutqan,
Aqsha deyip at kótergen,
Gúlnahalım, xosh qal endi.
Bársheni bir kózde kórgen, El xalqınıń dadın bergen, Ádil bolıp jurt soraǵan,
Shahabbaz xan, xosh qal endi.
Toǵız ay on kún kótergen, Baǵıp kámalǵa keltirgen, Sáhár turıp aq sút bergen,
Ǵárip anam, xosh qal endi!
Qırq qızımnıń sárdarı,
Búgin qurıldı máhsharı,
Yarım ketken waqtan beri,
Maǵzen gúlim, xosh qal endi.
Endi yarǵa keter shaǵım,
Qozǵaldı kewilde daǵım,
Minnetli salǵan sharbaǵım,
Imaratlar, xosh qal endi.
Bizdi tańirim bulay etti,
Yar óldi dep xabar jetti,
Shahsánem Shırwanǵa ketti,
Diyarbákir, xosh qal endi.
Shahsánem bul sózdi aytıp bolǵannan soń, el-elatı menen xoshlasıp, Babaxan shatır menen uzaq saparǵa kete ber-
200