Ádebiyat 8-kl
.pdf
|
Kóriseyik qolıńdı ber, |
|
|||
|
Kóriseyik qolıńdı |
ber. |
|
||
|
Arqa bette dizbekli taw, |
|
|||
|
Tabıldı maǵan qarsı jaw, |
||||
|
Elge kelipseń aman-saw, |
|
|||
|
Kóriseyik qolıńdı ber, |
|
|||
|
Kóriseyik qolıńdı ber. |
|
|||
A l p a m ı s : |
— Ayrılǵalı neshshe |
aylar, |
|||
|
Iyesiz turdı aq saraylar, |
|
|||
|
Qutlı bolsın jańa jaylar, |
|
|||
|
Kóriseyik qolıńdı ber, |
|
|||
|
Kóriseyik qolıńdı ber. |
|
|||
B a r l ı ǵ ı : |
— Ótken |
kúnler |
bılay |
tursın, |
|
|
Dushpanlardıń júzi |
solsın, |
|||
|
At tonıńız qutlı bolsın. |
|
|||
|
Kóriseyik qolıńdı |
ber, |
|
||
|
Kóriseyik |
qolıńdı |
ber. |
(Kórisedi. Baysarı awı- |
|
|
lınıń adamları shuwlap, juwırısıp keledi. Barlıǵı |
||||
|
awılǵa qarap ketedi). |
|
|||
|
|
PERDE |
|
||
|
|
III AKT |
|
||
2- |
|
kartina |
|
||
Dárbent tawdıń etegi. Bayraqtan at keletuǵın jer. Altınqabaq qurıwlı tur. Qara qurımday adam. Daladan gernay, sırnay menen adamlar kóshkini kóterip keledi. Basında qos jıǵa, Tayshıxan shıǵadı.
K ó k a m a n : |
— Taqsır, |
búgin |
toydıń aqırǵı kúni. Atlar |
|
|
bayraqtan keledi (xan qolın kóteredi). |
|||
S e y i s : |
— Qullıq, taqsır |
|
|
|
X a n : |
— Seyis, qaysı at |
ozıp |
keliwi múmkin? |
|
S e y i s : |
— Taqsır, |
Baysınnıń |
Bayshubarınan qáwpim |
|
|
bar. |
|
|
|
X a n : |
— Ne ilaj. |
|
|
|
|
|
|
|
251 |
K ó k am an : — |
Taqsır, at qashatuǵın tas qudıqtıń basında |
|||||||||
|
Bayshubardıń tuyaǵına gúl mıyıq qaǵıp, |
Qa- |
||||||||
|
rajandı qudıqqa taslawǵa adam jiberildi. |
|
||||||||
X a n : |
— Qarajan... Qarajan! (Pauza) Bayshubar ozıp |
|||||||||
|
kele qoyǵan kúnde? |
|
|
|
|
|
||||
Kókaman: |
— Alpamıstı sarayǵa qonaqqa shaqıramız. |
|
||||||||
X a n : |
— Qojalaq penen sóylestiń be? |
|
|
|
||||||
K ó k a m a n : |
— Qojalaq wádesin orınlaydı. |
|
|
|
||||||
X a n : |
— Jaraydı... |
|
|
|
|
|
|
|
||
K ó k a m a n : — Taqsır, |
házir altın |
qabaq atıwdı |
baslaymız. |
|||||||
|
(Alpamıs óz jigitleri, Baysarı awılınıń adamları |
|||||||||
|
menen kelip otıradı) Jarshı, há Jarshı! (jarshı |
|||||||||
|
keledi). Házir altın qabaq atıw |
baslanadı. |
||||||||
|
Mergenler bolsa shıqsın. |
|
|
|
|
|
||||
J a r s h ı : |
— Házir altın qabaq atıw baslanadı. Mergen |
|||||||||
|
bolsań shıǵa bereseń! (Dalaǵa shıǵıp |
ta |
baqı- |
|||||||
|
radı) |
Bir topar |
qızlar |
menen |
Arzayım |
kelip |
||||
|
turadı. Mergenler shıǵıp |
altın |
qabaqtı |
ata |
||||||
|
baslaydı. Gezek Alpamıstiki. (Muzıka, Alpamıs |
|||||||||
|
oqjay menen qońırawdı atıp túsiredi. Xanǵa |
|||||||||
|
iyilip tájim beredi. Adamlar tańlanıp). |
|
|
|||||||
1 - A d a m : |
— Mergenligińe bolayın. |
|
|
|
|
|
||||
2 - A d a m : |
— Sımbatı da |
kelgen eken. |
|
|
|
|||||
3 - A d a m : |
— Batır dep |
usını aytsa |
|
bolar. (Daladan) |
|
|||||
|
— At |
kiyatır! |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— At |
kiyatır! |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— At |
kiyatır! |
Hámme |
|
dalaǵa |
qaraydı. |
(Bir |
|||
|
to par |
qız |
benen |
Barshın |
|
shıǵadı). |
|
|
||
B a r s h ı n : |
— On segizde meniń baqtım ashılǵay, |
|
|
|||||||
|
Duz nesiybem Baysın elge shashılǵay, |
|
|
|||||||
|
Toqsan attan ozıp kelseń |
|
Bayshubar, |
|
|
|||||
|
Tórt ayaǵıń aq siyneme basılǵay. |
|
|
|
||||||
1 - A d a m : |
— At kiyatır! |
|
|
|
|
|
|
|
||
2 - A d a m : |
— At kiyatır! |
|
|
|
|
|
|
|
||
3 - A d a m : |
— Xannıń |
atı |
kiyatır! |
|
|
|
|
|
||
4 - A d a m : |
— At kóteriwge shıǵıń! |
|
|
|
|
|
||||
K ó p s h i l i k : |
— (Xanǵa) atıńız kiyatır, |
taqsır |
kóz |
aydın! |
||||||
252 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
B a r s h ı n : — (dalaǵa qarap)
At shabılǵan bálent tawdıń bawrında, Jallad keler jan almaqtıń qastında.
At keldi dep shuwlamańlar qalmaqlar,
Qarsı shıqpań, Bayshubardıń aldına. Bunı shapqan márttiń tarqar qumarı, Jaltırap kórindi tilla tumarı.
At keldi dep lalawlaspań qalmaqlar, Bul kiyatqan Alpamıstıń shubarı.
(Alpamıs |
Barshın taman |
umtıladı. |
Daladan qıyqıw |
esitiledi. |
||||
|
|
Barshın aldıraq |
shıǵıp). |
|
||||
|
|
Baǵdıń gúli |
solsın |
dep, |
|
|||
|
|
At jibergen qalmaqlar. |
|
|
||||
|
|
Namıs penen ólsin dep, |
|
|||||
|
|
Kóz aydın aytpaǵa kelip tur. |
|
|||||
|
|
Bayraqqa |
qoyǵan |
shorıńız, |
|
|||
|
|
At keldi |
tórem |
kóz |
aydın, |
|
||
|
|
At keldi tórem kóz aydın. |
|
|||||
|
|
Ashıldı baǵda gúlińiz, |
|
|
||||
|
|
Bayraqtan keldi atıńız, |
|
|
||||
|
|
Xızmetińe kelip tur, |
|
|
|
|||
|
|
Bayraqqa |
qoyǵan |
shorıńız, |
|
|||
|
|
(attıń moynına oramal |
baylaydı) |
|
||||
|
|
At keldi, tórem, kóz aydın, |
|
|||||
|
|
At keldi, tórem, kóz aydın. |
|
|||||
A l p a m ı s : |
— Baǵda gúliń |
soldırdıń, |
|
|||||
|
|
Qarındaslıǵıńdı bildirdiń. |
|
|||||
|
|
At jibergen qalmaqtı, |
|
|
||||
|
|
Namıs penen óltirdiń, |
|
|
||||
|
|
Kóz aydın bolsa Barshınjan |
|
|||||
|
|
Birge bolsın kóz aydın. |
|
|||||
(Alpamıs |
Barshındı |
qushaqlap, |
attıń moynınan |
sıypaydı. |
||||
Attıń ayaǵındaǵı jaranı |
kórip:) |
|
|
|
|
|||
A l p a m ı s : |
— Mınaǵan |
ne |
boldı? |
|
|
|||
Qarajan: |
— Dushpanlardıń qılǵanı. Tas qudıqtıń basında ayaq- |
|||||||
|
|
qolımdı baylap, Bayshubardıń ayaǵına gúl mıyıq |
||||||
|
|
qaqtı. Úsh kúnnen soń bosadım. Jolda balamdı hám |
||||||
|
|
atımdı óltirdim. |
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
253 |
A l p a m ı s : |
— At moynına taqqan tilla tumarım. |
||||
|
Ózim shawıp tarqatpadım |
qumarım. |
|||
|
Jat ellerde at shapqanı qurısın, |
||||
|
Tórt ayaǵın basa almaydı Shubarım. |
||||
|
Bayshubardıń |
tórt |
ayaǵı |
gúlli tas, |
|
|
At qádirin bilmeydi eken qızılbas. |
||||
|
Bayshubardıń bir bahasın aytayın, |
||||
|
Qarajanday qırq bes erge basma-bas. |
||||
Q a r a j a n : |
— Qádirimdi meniń |
bilmediń, |
|||
|
Bir tay shelli kórmediń. |
|
|||
|
Áweli balamdı, |
|
|
|
|
|
Sońınan atımdı óltirdim. |
|
|||
|
Bayshubardı ozdırıp, |
|
|
||
|
Doslıqtı bárjay keltirdim. |
|
|||
|
Eń bolmasa, Alpamıs, |
|
|||
|
Harma, dostım demediń (ashıwlanıp shıǵıp ke- |
||||
|
tedi). |
|
|
|
|
B a r s h ı n : |
— Uzaqta Baysın |
elleri, |
|
||
|
At shapqan tawdıń shólleri, |
||||
|
Harma dep kewlin |
al, |
|
||
|
Qarajan dostıń kerekti. |
|
|||
|
(Barshın shıǵıp ketip Qarajandı alıp keledi). |
||||
|
Atıńa taqqan |
sádepti, |
|
|
|
|
Tánde janım kabaptı. |
|
|
||
|
Jekke keldiń qalmaqqa, |
|
|||
|
Qarajan dostıń kerekti. |
|
|||
A l p a m ı s : |
— At shapqan jollar |
taqırdı, |
|||
|
Palwanlar qurar shatırdı. |
|
|||
|
Harma, dostım Qarajan, |
|
|||
|
Bilmediń be |
batırdı? |
(qushaqlasadı). |
||
«Alpamıs» pyesası urıs jılları saxnaǵa qoyıldı. Bul pyesa
xalıq dástanı «Alpamıs»tıń syujetine tiykarlanǵan. |
Lekin, |
bul |
|
drama «Alpamıs» dástanınıń kóshirmesi bolmastan, |
onda |
||
avtordıń qosqan úlesleri, jańalıǵı |
ayrıqsha kózge |
taslanadı. |
|
Pyesada Alpamıstıń, Gúlparshınnıń, Qarajannıń, Baybóri |
me- |
||
nen Baysarınıń, Tayshaxannıń, Qultay babanıń obrazları |
me- |
||
nen bir qatarda avtor oyınan bir |
topar qız-jigitlerdiń, |
Sapar |
|
biy hám Qojalaq obrazları kirgizilgen. Sonıń nátiyjesinde
254
tórt aktli, segiz |
kartinalı |
«Alpamıs» muzıkalı draması |
payda |
|
boldı. Dramanıń teksti qosıq hám qara sóz aralas jazılǵan. |
|
|||
N. Dáwqaraevtıń «Alpamıs» |
pyesasınıń ekinshi jáhán urı- |
|||
sı dáwirinde |
saxnaǵa |
qoyılıwı |
úlken áhmiyetke iye |
boldı. |
Sebebi, bul pyesada urıs epizodları sóz etilmegeni menen,
Alpamıstıń batırlıq háreketleri menen birge ruwlar arasındaǵı awızbirshilikti saqlawǵa umtılıwı, bir el menen ekinshi eldi
tatıwlastırıw |
jolındaǵı |
háreketleri, |
jáne |
de súygeni |
Gúlpar- |
|||||||
shınǵa bolǵan sadıqlıǵı sol dáwir ushın |
oǵada |
xarakterli |
jaǵ- |
|||||||||
day boldı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Dramaturgtıń |
«Alpamıs» |
pyesası |
ruw |
baslıǵı |
Baysarı |
bay- |
||||||
dıń Baybórige |
ókpelep |
óz |
elin zorlap Jiydeli |
Baysınnan |
qal- |
|||||||
maq xanı Tayshaxannıń |
eline |
kóshiriw |
háreketi |
menen |
bas- |
|||||||
lanadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ruw baslıǵınıń bul háreketine miynetkesh xalıq |
qarsı |
bo- |
||||||||||
ladı. Biraq, onı bay tıńlamaydı, Sapar |
biy hám taǵı basqa- |
|||||||||||
lardıń járdemi menen olardıń qarsılıǵın bastırıp |
kóshiwge |
|||||||||||
májbúr |
etedi. |
Birinshi |
akttiń |
Ekinshi |
kartinasında |
Alpamıs- |
||||||
tıń eldi bólip alıp ketken, Baysarınıń |
izinen |
|
atlanıwı |
sóz |
||||||||
etiledi. Bul jerde de dramaturg Alpamıs penen |
Qojalaq |
|||||||||||
arasındaǵı qarama-qarsılıqtı sóz etedi. |
Alpamıs |
hám |
onıń |
|||||||||
jigitleri |
kóshken |
eldi |
qaytıp |
ákeliw |
tárepdarı |
bolsa, |
al, |
|||||
Qojalaq hám onıń jigitleri oǵan qarsı shıǵadı. Dramanıń baslanıwında-aq Alpamıs unamlı qaharman sıpatında berilse, Qojalaq unamsız qaharman sıpatında kórinedi. «Alpamıs»
pyesasındaǵı |
Alpamıs |
obrazı |
dástandaǵı |
obrazdan |
pútkilley |
ajıralıp turadı. Alpamıs ayrıqsha kúshke iye batır |
bolǵanı |
||||
menen de bir ózi háreket ete bermeydi. |
|
|
|||
Pyesada Gúlparshın obrazı tek sulıwlıǵı menen emes, |
|||||
parasatlılıǵı, |
aqıllılıǵı |
hám óz |
súygenine |
opadarlıǵı |
menen |
de ózgeshelenip turadı. Gúlparshınnıń unamlı tárepi |
sonda, |
||||
Alpamıs óz dostı Qarajanǵa ókpelep qáteleskende: |
|
||||
|
Uzaqtı Baysın |
elleri, |
|
|
|
|
At shapqan tawdıń shólleri, |
|
|
||
|
«Harma» dep kewlin al, |
|
|
||
|
Qarajan dostıń |
kerekti, |
|
|
|
— dep durıs |
aqıl berip, jaqın keńesgóyi boladı. |
|
|||
|
|
|
|
|
255 |
Tórtinshi akttiń birinshi |
kartinasında xannıń otırıspası, |
|||||
onda Alpamıstıń |
qural-jaraǵınan |
ayrılıwı, |
Qojalaqtıń |
oǵan |
||
jamanlıq etiwi, Qarajannıń Alpamıstı |
ólimnen qutqarıwı |
sóz |
||||
boladı. Pyesanıń |
birneshe |
ornında |
Qarajan |
Alpamıstıń |
eń |
|
jaqın dostı sıpatında kórinedi. Usı kartinanıń sońında Tayshaxan taxttan qulatılıp, ornına Qarajan batır xan boladı.
Tórtinshi akttiń ekinshi |
kartinasında |
Alpamıstıń |
ata- |
anasınıń balası kelmegennen |
soń qayǵı-uwayımǵa |
túsiwi, |
|
olardıń psixologiyalıq kewil-keshirmeleri sheberlik penen |
beri- |
||
ledi hám usı kartinanıń sońında Alpamıs kóshken eldi |
hám |
|||||
Gúlparshındı óz eline alıp qaytadı. |
|
|
|
|
|
|
«Alpamıs» pyesasın |
dóretiwde |
avtor |
obraz, |
syujet |
hám |
|
konflikt jasawda da birqansha jetiskenliklerge erisedi. |
|
|||||
Alpamıs obrazı. Pyesada Alpamıs obrazı ayrıqsha kúshke |
||||||
iye márt, batır hám bir sózli adam |
sıpatında |
súwretlengen. |
||||
Onıń gúres jolı ádillik, |
xalıqlar |
doslıǵın |
bekkemlew, |
ruw- |
||
lardı biriktiriw hám sol arqalı |
eldiń |
tınıshlıǵın |
qorǵawdan |
|||
ibarat. |
|
|
|
|
|
|
Jiydeli Baysındı jaylaǵan ermen,
Dushpannan qorqpayman ketse de gellem.
Qoldawlı, qońırat, qıtay, qıpshaqtı,
Biriktirip eldi abat etemen.
|
Usılayınsha «Alpamıs» dramasındaǵı Alpamıstıń xalıqtı |
|||||||
biriktiriw, doslıqtı |
bekkemlew ideyası búgingi kúni de áh- |
|||||||
miyetli máselelerdiń biri bolıp tabıladı. |
Avtordıń |
«Alpamıs» |
||||||
pyesası |
hám |
onıń |
qaharmanları Ekinshi jáhán urısı jılları |
|||||
hám onnan |
sońǵı |
dáwirlerde de ideya-tematikası, |
waqıyalardı |
|||||
sheber |
súwretlewi |
menen |
de xalqımız |
júreginen |
jıllı orın |
|||
alıp kiyatır. |
|
|
|
|
|
|
||
|
Sorawlar hám |
tapsırmalar: |
|
|
|
|||
1. |
N. Dáwqaraev |
qaraqalpaq |
ádebiyatınıń |
rawajlanıwına qanday |
||||
|
úles qostı? |
|
|
|
|
|
|
|
2. |
N. Dáwqaraevtıń |
qanday shıǵarmaların bilesiz? |
|
|||||
3.Dramanı oqıń hám onıń «Alpamıs» dástanınan qanday ózgesheligi bar?
4.Dramada dástan qaharmanlarına qosımsha qanday obrazlar kirgizilgen?
256
5. |
«Alpamıs» dramasınıń |
qaraqalpaq |
dramaturgiyasında |
tutqan |
|
ornı qanday? |
|
|
|
6. |
Drama qaharmanı Baysarı ne |
sebep óz elinen |
kóshiwge |
|
|
májbúr boladı? |
|
|
|
7.Dramada Alpamıstıń bólingen eldi, xalıqtı biriktiriwdegi erligi qalayınsha súwretleniwin tapqan?
8. |
Gúlparshınnıń aqıllılıǵı menen Alpamısqa |
bolǵan |
opadarlıǵı |
||
|
qaysı orınlarda kórsetilgen? |
|
|
|
|
9. |
Dramadaǵı basqa qaharmanlarǵa da sıpatlama beriń. |
|
|
||
|
ADEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT |
|
|||
|
Drama haqqında |
túsinik |
|
|
|
|
Drama (grek sózi. háreket) — dialog formasında qurılǵan |
||||
saxnalıq shıǵarma. Drama eki túrli mánide |
qollanıladı: |
bi- |
|||
rinshi mánisinde — avtor sózi aralaspay, dialog túrinde |
jazıl- |
||||
ǵan syujetli shıǵarma, bular tek |
teatrǵa |
arnalıp |
jazılǵan |
||
boladı. Ekinshi mánisinde adamnıń sezimi, ishki dúnyası, qarım-
qatnasları tereń konfliktlerdiń tiykarında ashıp |
beriletuǵın |
|||||||
shıǵarmalar. Drama |
áyyemgi |
grek ádebiyatında |
payda bolǵan |
|||||
hám |
onıń geypara |
nızamları |
biziń |
kúnimizde |
de saqlanıp |
|||
kelmekte. |
|
|
|
|
|
|
|
|
Ádebiyattıń |
úlken úsh |
janrınıń |
biri |
bolǵan dramanıń |
||||
basqa |
janrlardan |
ózgesheligi, |
ayırmashılıǵı |
bar. |
Olardıń |
iri |
||
baslıları mınalardan |
ibarat: a) |
basqa |
janrǵa |
qaraǵanda |
bun- |
|||
day waqıya ayrıqsha dramalıq sıpatqa iye boladı hám tamashagóydiń dıqqatın dinamikalıq xarakteri menen orap aladı. Soǵan baylanıslı adam minez-qulqı ayqınlana beredi, minez-
qulqınıń bir-biri |
menen |
soqlıǵısıwınıń nátiyjesinde olardıń ishki |
|||||||
dúnyası ashıp beriledi; b) háreket birliginiń saqlanıwında |
izbe-izlik |
||||||||
kúshli boladı hám bul |
qattı |
talap etiledi. |
Dramanıń |
háreketi |
|||||
bir maqsettiń |
átirapında |
bolıwı kerek hám |
oǵan |
qosımsha |
|||||
waqıyalar jat. Baslı pikir sol |
tiykarǵı qaharmannıń táǵdirine |
||||||||
qaratılǵan boladı. Dramalıq |
qaharman sózde |
emes, |
iste |
kóriniwi |
|||||
kerek; v) drama |
saxnaǵa arnalıp jazıladı hám |
ol |
ótken |
waqıyanı |
|||||
tamashagóydiń |
kóz aldında |
tap házir |
bolıp |
atırǵanday etip |
|||||
elesletedi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Drama úlken |
úsh |
túrge |
bólinedi: |
tragediya, |
komediya, |
||||
drama. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
17 — Ádebiyat, 8-klass. |
257 |
Qaraqalpaq ádebiyatında bulardıń barlıq túrleri de rawajlanǵan. Biraq, XX ásirdiń 20-jıllarına shekem drama qaraqalpaq ádebiyatında arnawlı janr sıpatında bolǵan joq. Ol mádeniyatımızdıń ósip, jetilisken waqtında payda bolıp otır. Dramanıń payda bolıwı hám rawajlanıwı teatr kórkem óneri menen tıǵız baylanıslı. Dramalıq janr jańa kórkem ónerdiń
gúldástesi, |
poeziyaniń |
eń |
joqarǵı túri |
degen |
Belinskiydiń |
|||||||
sózi dál tawıp aytılǵan danıshpanlıq pikir. |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
ABBAZ DABÍLOV |
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
(1898 — 1970) |
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
Qaraqalpaq |
poeziyasınıń |
sóz |
zer- |
|||||||
|
|
geri |
A. Dabılov |
qaraqalpaq |
ádebiyatı- |
|||||||
|
|
nıń |
hár |
tárepleme |
gúllep |
rawajlanı- |
||||||
|
|
wına óziniń ájayıp shıǵarmaları menen |
||||||||||
|
|
salmaqlı úles |
qostı. |
Shayırdıń «Qosıq- |
||||||||
|
|
lar» |
(1940), |
«Jeńisler |
|
yoshı» |
(1942), |
|||||
|
|
«Alǵa» |
(1959), |
|
«Qosıqlar» |
|
(1962), |
|||||
|
|
«Júrekke |
jaqın |
|
adamlar» |
|
(1965), |
|||||
|
|
«Arnawlar» (1966), |
«Bilimlen» |
(1968), |
||||||||
|
|
«Temir jol» (1973), «Námárt jigit nege |
||||||||||
|
|
dárkar» |
(1976), |
hám basqa |
da |
|
poe- |
|||||
|
|
ziyalıq toplamları basılıp shıqtı. Sha- |
||||||||||
yırdıń «Bahadır» dástanı eki mártebe |
1950, |
1957-jılları, al |
||||||||||
onıń tolıq |
nusqası rus |
tilinde |
1989-jılı |
basılıp |
shıqtı. |
Bun- |
||||||
nan basqa da shayırdıń úsh toplamı |
(1, 2, 3 |
tomları) |
|
1958, |
||||||||
1967, 1972-jılları jarıq |
kórdi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
A. Dabılovtıń kóplegen shıǵarmaları ózbek, qazaq, rus tillerine awdarılıp basıldı. Onıń ózbek lilinde «Qo‘shiqlar»
(1956), rus tilinde «Светлый кон», «Стихи» (1973) degen toplamları shıqtı.
Ádebiyatımızdı rawajlandırıwdaǵı xızmetleri ushın «Qara-
qalpaqstan xalıq |
shayırı» |
(1945), |
«Ózbekstan |
xalıq jırshısı» |
||
(1957) |
húrmetli |
ataqları |
berildi. |
Shayır «Bahadır» |
dástanı |
|
ushın |
Berdaq atındaǵı Respublikalıq sıylıqtıń |
laureatı |
boldı |
|||
(1967).
258
A. Dabılov «Miynette batırlıǵı» hám «Miynette ayrıqshalıǵı ushın» ordeni hám medalları menen Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesi hám Prezidiumınıń húrmet jarlıqları menen sıylıqlandı.
A. Dabılov 1898-jılı Taxtakópir rayonınıń «Qaraoy» awılında tuwıladı. Onıń ómir bayanına ser salsaq, júdá qıyın
turmıstı bastan keshirgenligin kóremiz. Ákesi jaslay |
qaytıs |
||||||||||
bolıp, anası menen |
qaladı. |
Ol |
dáslep |
eski |
diniy |
mektepte, |
|||||
sońınan Qaraqum iyshannıń mediresesinde tálim aladı. |
|
|
|||||||||
1927-jılı «Shımbaydan arman ótpegen, |
kúni qursın |
baya- |
|||||||||
ǵınıń» dep jazǵan |
shayır |
jańa |
turmıstıń |
talantlı |
jırshısı |
bol- |
|||||
dı. Ásirese, onıń dúnya tanımı hám jańa dáwirge |
bolǵan |
||||||||||
kózqarasları 30-jıllarǵa |
kelip |
burınǵıǵa qaraǵanda |
ádewir ba- |
||||||||
yıdı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Onı húkimet basshıları Tórtkúlge shaqırtıp aladı. |
|
|
|||||||||
Moskva, Tashkent |
saparları oǵan |
pútkilley |
jańa |
dúnyanıń |
|||||||
esigin ashadı. Bul shayırdıń jası jaǵınan |
aqıl-oyı |
tolısıp, |
eli- |
||||||||
mizdegi ózgerislerdi jan-táni menen |
jırlaǵan |
waqtı |
edi. |
Sha- |
|||||||
yır «Búlbúldey sayrap hár kúni» dep jazǵanınday, |
|
hár |
kúni |
||||||||
xalqımız arasında |
bolıp, |
úzliksiz |
jańa |
shıǵarmalar dóretip |
|||||||
bardı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Xalıq shayırı A. Dabılov 1970-jılı 72 jasında qaytıs boldı. 30-
jılları |
shayır «Segizinshi mart», «Súwenli kanalı», «Tax- |
||
takópir», |
«Mektepte bolar», «Hayal-qızlar», |
«Xalıq |
aynası» |
sıyaqlı birneshe mapazlıq qosıqların jazıp, |
onda sol |
waqıtta |
|
bolıp atırǵan waqıyalarǵa óziniń kózqarasların bildiriw me- |
|||
nen birge turmıstaǵı ózgerislerdi de, jańalıqlardı da xalıqqa jetkeriwde kóp xızmet etti.
Sebebi, óz |
dáwiri ushın xızmet |
etiw hám |
onı |
jırlaw |
hárbir shayır ushın da azamatlıq is edi. |
|
|
||
Abbazdıń |
qosıqlarınıń tásirliligi |
birinshiden, |
tuwma |
ta- |
lantqa iye bolıwı, ekinshiden, xalıqlıq ruwxtıń basımlıǵı,
úshinshiden, waqıyanıń arasında bolıp, óz |
kózi |
menen |
kór- |
|
genlerin kórkem súwretlewinde kórinedi. |
|
|
|
|
Jer júzilik urısı jıllarında |
shayır óziniń |
tereń xalıqlıq |
||
ruwxta jazılǵan «Biz jeńemiz», |
«Jeńgen |
jaqsı», |
«Námárt |
jigit |
nege dárkar», «Stalingradta», «Harmasın», |
«Qız |
benen |
kelin- |
|
shek» h.t.b. birneshe qosıqların dóretedi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
259 |
Urıs |
jılları hám urıstan sońǵı dáwirde |
qaraqalpaq |
poe- |
|
ziyası lirika, poema, |
ballada, dástan sıyaqlı túrli |
janrlıq |
||
formalar |
menen bayıp |
bardı. Xalıq shayırı |
Abbazdıń |
filoso- |
fiyalıq mazmundaǵı lirikaları, búgingi kún temasına arnalǵan qosıqları poeziyamızdı belgili dárejede rawajlandırıp bardı.
Mısalı, |
shayır |
kúndelikli |
turmıs |
talabınan |
kelip |
shıǵıp |
|||||
«Bir paxta joq suw |
kórgen», |
«Qaytar |
emes |
istiń |
páti», |
«Uy- |
|||||
qıńdı ash — átirapqa |
qara», |
«Sarp etilsin |
bar |
kúshler», |
«Miy- |
||||||
net erleri |
haqqında», |
«Harmasın», |
«Sen |
|
wádeden |
tabılma- |
|||||
dıń», «Batırlarǵa tiygen joq pa zıyanıń?» |
|
h.t.b. |
qosıqların |
||||||||
jazadı. Bul |
qosıqlardıń hárbirinde |
xalıqtı |
|
eń |
qıyın-qıstaw |
||||||
waqıtları erinsheklikke jol qoymay ǵalaba |
túrde |
jedelli |
miy- |
||||||||
net etiwge shaqırıw ideyası xalıqlıq ruwxta |
kúshli |
súwret- |
|||||||||
lendi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
A.Dabılovtıń poeziyalıq shıǵarmalarınıń mazmunı bay,
tematikası oǵada keń. Ol tuwısqan xalıqlardıń sóz sheberlerine hám zamanlaslarına arnap, «Sadıq shayırǵa», «Sábit Muxanovqa», «Asan Begimovqa», «Qallı Ayımbetovqa», jáne de dóretiwshilik jolında ruwxıy ustazları bolǵan «Maqtımqulıǵa», «Berdaqqa», «Ayapbergen shayırǵa» degen qosıqların jazdı.
Shayırdıń Watan haqqındaǵı túsinigi oǵada keń hám mazmunlı ekenligi 50-jılları jazılǵan «Tınıshlıq haqqında» qosıǵında ayqın kórinedi. Bunnan kóp jıllar burın jazılıwına
qaramastan qosıqtıń ideya-tematikası hasla gónermeydi. |
Se- |
|
bebi, onda búgingi kúni de xalqımız arasında óz |
Watanına |
|
hám xalqına qıyanet etiwshilerdiń tabılıp qalıwı |
múmkin |
|
ekenligi, lekin, onday arsız hám satqın adamlardı |
tuwrı |
jol- |
ǵa salıwdıń oǵada zárúrligi tereń uqtırıladı. |
|
|
BAHADÍR
(dástannan úzindi)
Qaraqalpaqtıń elinde, Keń salalı jerinde, Ámiwdáryanıń boyında, Mıń toǵız júz sáneniń, Jáne de on birinde,
Basınan miynet ketpegen,
260