Ádebiyat 8-kl

«FARHAD — SHIYRIN» DÁSTANÍ

(úzindi)

Gáwhar shashqan sarrap xabar beriwden,

Taraldı naq sózler hámmege birden: Islerine Farhadtıń jurt tańlanıp, Ármen jaqqa júrip ketti jollanıp.

Farhad kesken tastı olar kórdi de, Bunnan xabar berdi barıp Bániwge, «Ǵayratlı bir jigit keldi qıraǵı, Kórgen jannıń bárin hayran qıladı. Tas keskeni tań qalǵanday káramat,

Onday isti isley almas adamzat. Túri bolsa basqalardan bir bólek,

Bunday erdi heshkim kórmese kerek. Kúshi tawday perishtedey bir adam, Kesek qurlı bolar deymen taw oǵan.

Bir jumıstı úsh jıl emes adamlar,

Tek bir kúngi isi menen barabar», Usılayınsha ayttı Bániw bilgenin,

Eger bul sóz bolsa — dedi haqıyqat, Barıw kerek tez arada minip at,

Kúndey bolıp mingen aspan atına, Jetti tawıp er Farhadtıń qasına Bálent shıǵıp názer saldı hár jayǵa, Órtengendey bolıp turdı jer dúnya,

Meytin menen arna qazǵan jigitti, Kórdi Shiyrin, ol tas gewlep júripti, Qáhárlenip tastı jigit uradı.

Ursa taslar mayda-mayda boladı, Sawlatınan qorqıp taslar shıdamay,

Meytin ursa omırıldı op-ońay Qatarınan boyı biyik júrgende, Ullılıǵı artıqmash bir pilden de Mańlayınan súyiw dárti kórinip, Bet álpinen ǵáriplik túr bilinip, Balǵa emes shoqmarı bar qolında, Kúl qıladı ursa Elbrus tawın da.

322

Shiyrin buǵan kózin salıp keliwden,

Úndemedi, hayran boldı kóriwden, Isin kórip kózinen jas quyıldı, Qıyınlıǵın kórip kewli buzıldı.

Sır perdesi ashılsın dep turmadı, Jaqın kelip sózin ayttı oydaǵı, Tań qalarlıq belgiler bar boyında, Qıyınlıqtıń belgisi bar halında Alǵıs aytsań júz ásirler mudamı, Tek bir kúnlik isińe teń boladı Bir tabaqqa salıp gáwhar ákeldi, «Xızmet haqiń emes arnaǵan» dedi. Úzir aytıp ashtı dárhal tabaqtı, Basınan aylandırıp xosh boldı waqtı. Sulıw sózler sóylese de Shiyrin qız, Farhad-Májnún turdı essiz-aqılsız.

Dámi dártli, ózin jerge jıqqanday, Ishke jalın sıymay sırtqa shıqqanday, Qaltıratpadan táni tınısh tura almay, Kúyipjanıp Farhad shıdam qıla almay,Dedi:

«Seniń dártlerińnen men óldim, Dawısıń menen qıyınlıqtan qutıldım.

Qay sulıwsań qaydan bileyin, Seniń ushın jandı meniń júregim. Ya senbiseń elden meni ayırǵan,

Jat jerlerde búytip biyshara qılǵan,

Ay júzliniń sonda júzi kórindi,

Farhad kútken qız ekeni bilindi. Aynada bir kórip sorlı bolǵanıń, Endi kórdi jan júregi janınan,

Esi ketse aynada bir kórgende,

Kim tań qalar kórip turıp ólgenge.

Farhad bunıń Shiyrin ekenin bilip,

Qayǵı tartıp qaldı jerge jıǵılıp. Farhadtı bunıńday awhalda kórip, Óli dep oyladı biyjaǵday bolıp.

Ay júzin qara bult basqanday bolıp,

Jas júregin tútin bastı ah urıp. Opanıń shamınıń jaqtısı sóndi,

323

Farhadtıń janına Shafur hám keldi, Ol jıladı qushıp turıp basınan, «Dártten basqa nesiybesi bolmaǵan. Qayǵı, dárttiń az bolǵanday bastaǵı, Ómiriniń shamı sóne basladı. Sózlerińdi orınlawdıń jolında, Waq-waq, seniń shıdamlılıq jigeriń! Waq-waq, seniń asqan aqıl hóneriń! Essiz seniń taza júrek oylarıń!

Essiz seniń qayǵı menen zarlarıń!

Waq-waq, seniń oq jay tutıp oq atqan, Kúshli qolıń oqtı qarday boratqan!...

Seni kórip battı qorlıq janıma, Kórmegende qalmas edim qayǵıǵa». Usılayınsha ayttı Shafur sózlerin, Shiyrin qızdıń jas qapladı kózlerin. Farhadtı patshaday zámberge salıp, Zar jılap jayına kettiler alıp.

Shiyrinniń Farhadqa súyikli kóriniwi

Sol halda eki kún, eki tún jattı, Kóz ashpadı, sonday janına battı. Shiyrin jandı Farhadtıń bul halına, Shafurdıń da azap battı janına. Sonıń menen úshinshi kún boladı, Kózin ashıp Farhad esin jıynadı. Keń saraydı, shaxlıq taxtı kóredi, Shaxtay bolıp jatqanlıǵın biledi. Óz awhalın kóz aldına keltirip, Oylaǵanda hayran boldı otırıp.

«Ay ma dedi kók júzinde kóringen, Joq, kún shıǵar jer jáhándı bezegen. Nur sáwlesin shashqan shıǵar basına, Sóyleskende barıp jáne qasına.»

Kózi túsip sulıw qızdıń júzine, Esten tanǵan qulaq salıp sózine. Uyalǵannan terge batıp shıdamay, Shıǵıp ketti jalt etti de jasınday.

324

Bul ay eken janǵa járdem beripti, Esten tanıp jatqanda nur tógipti. Ayırsa da meni haldan burın da, Járdem berdi essiz jatqan waǵımda.

Ketti tawǵa uyalǵannan shıdamay, Essiz-suwsız asıwlarǵa qaramay. Pitpey jatqan ol arnaǵa baradı, Uyalǵanday suwday teri aǵadı. Tawıp alıp meytin menen teshesin, Baslay berdi tezden peshesin. Deydi Farhad: «janıma ol kelipti, Men májnúnge jaqsı kómek beripti.

Esten awıp jatsam ketpey qasımnan, Járdem etip súyep turǵan basımnan. Jaqsılıǵı ushın etken janıma, Júregimnen alǵıs aytsam bola ma? Bul arnanıń qazıwı tez bolıwın, Árman etken suwı tezden júriwin, Orınlasam sulıwdıń bul ármanın, Orınlanar óz oyıma alǵanım».

Dep oylanıp taǵı qazıp ketedi, Atqan tası tap aspanǵa jetedi.

Tas qazıwda sonday hóner etedi,

Tawdıń tası aspan kókke jetedi. Tas jarǵıshın qıra tasqa salǵanda, Usar taw da bir qıyamet bolǵanǵa, Bult ta emes, báhárdiń ol jawını, Tas boraǵan ala burqan dawılı.

Tasqa ursa meytin sińip ketedi, Shıqqan waqta shaqmaqtay jalt etedi.

Shıday almay tas jarılıp sınadı, Hár urǵanda bólek-bólek qıladı.

Izli-izinen xalıq kúnde keledi, Hayran bolıp bul islerdi kóredi.

Kim kórse de buǵan hayran qaladı, Barmaqların tislep ǵana turadı,

Usı túnde Máhin-Bániw úyinde, Asqan aqıl ay júzliniń úyinde, Adam bolıp ozi esin jıynadı.

325

Onnan keyin tawǵa qaray aydadı, Barsa Shafur Shiyrin qızdıń izinen,

Qayǵı otı kórinip tur kózinen. Táwip Shafur qutılsa da qayǵıdan, Shıǵalmadı Shiyrin dárttiń otınan.

Shafur kelip ayaǵına bas urdı, Kózinen jas aǵıp Shiyrin de turdı. Ayralıqtıń otı tiyip janına,

Esten tandı ay júzli qız taǵı da, «Tas qoparıp júr dep Farhad arnada»,

Izlewshiler xabar taptı tez ara. Kelgen zaman Farhadtıń bul xabarı, Shiyrin kúldi gúldey bolıp jamalı. Jazıw ushın óz kewliniń jarasın, Qumar boldı bir kóriwge qarasın.

Farhadtıń Shiyrin ushın tawda arna qazıwı

Kórkem sózdiń kózge túsken sheberi, Óz qıssasın bılayınsha bezedi:

Tez qazıwdıń tawıp alıp ádisin, Saldı Farhad ayamastan bar kúshi.

Bárjay etiw bul jumıstı waǵında.

Júdá qıyın, júrgen shıǵar sońında,

Tez arada bárjay etsem bunı men,

Sarbiy yańlı gózzal kúler kóriwden.

Pitkergende qıyın isti gezinde,

Tilegimdi bárjay eter meniń de,

Degen úmit kóz aldında kórinip,

Qopardı tas, jatpadı hesh erinip.

Jerdi ólshep arqan alıp qolına,

Eki sızıq saldı japtıń boyına

Japtıń eni úsh qulashtay bar edi,

Kem degende eki qulash tereńi.

Ólshep tartqan onıń hárbir sızıǵı, Mıń qulashtan aslam edi uzını.

326

Bir mıń qulash pitse eger waǵında,

Túser edi ekinshisin qazıwǵa.

Bir mıń qulash jerde tastı qazǵanda,

Taslar qashtı meytininiń aldında.

Eki júz adam qazıp júrgen burında,

Eplep qazıp júrgen eken shınında.

Olar tastan tazartqansha jaǵanı,

Bul kepshesin tutıp demin aladı.

Sazlaǵansha japtıń múltik jerlerin,

Korsetedi kepshesiniń hónerin.

Eger alsa óz kepshesin qolına,

Tarrashlaydı qaramay oń-solına.

Kóz salǵanda tarrashlaydı jerine,

Aynaday-aq kórinedi kózine.

Tas órgenin kórseń japtıń boyına,

Shemberlengen qudıq túser oyıńa.

Tası pitip qalsa qazǵan jerinde,

Tas tabılmay qalıp qoysa shemberge.

Sonday jerde qıyın bolıp shemberi,

Miynet artıp awır azap shegedi.

Biraq ta ol qıyınlıqqa qaramay,

Qara tastı qalay berdi jaǵalay.

Sızıq penen sızıp qoyǵan burınǵı,

Dawam etti japqa shember qılıwdı.

Tayar tastı burın jonıp sazlaǵan, Óre berdi, tas izlemey daladan.

Naǵısladı sóytip japtıń jolların,

Hayran qaldı kórgen bunıń qılǵanın,

Sheber eken tastı sóytip óriwge,

Tastıń júyi bilinbeydi ómirde.

327

Eger de taw shıǵıp qalsa aldınan,

Shıdamaydı tazalamay jolınan.

Onı shapsa meytininen qoldaǵı,

Jalt-jult etip qızıl jalın shıǵadı.

Taw buzǵanday meytin alıp qolına,

Bas iyedi tawdıń biyik shıńı da.

Belin buwıp kiriskende isine,

Taw da, tas ta shaq kelmeydi kúshine.

Bir ruwdan biyik shıńnıń basına,

Opırılıp túse berdi qasına.

Izli-izinen biyik shıńdı qulattı,

Tasın bolsa tómen qarap domalattı.

Meytininen ushqan taslar mudamı,

Irkilmesten ayǵa barıp uradı.

Ketpew ushın taslar kóktiń júzine,

Qalqan dúzep aldı dárhal ózine.

Jerden ushqan bul taslardan atılıp,

Juldız qorqıp, buqtı basın jasırıp,

Meyli taslar málim emes esabı,

Aspan júzin talay jerden tesedi.

Aspan bunnan jasırınıp turmadı,

Jerden atqan taslardı ol urladı.

Sol taslardan aspan jerge mudamı,

Hásirettiń tasın taslap turadı.

Eki-úsh kúnde buzılıp taw taslar da,

Shıńı burqıp atıladı aspanǵa.

Jap qazǵanda hóner menen órlegen,

Dabıl sharın kórsetedi júzlegen.

Tawdı buzıp jerdey qılsa tez ara Ańsatıraq bolar edi qazbaǵa. Ólshep qoyǵan jerdi qazdı, tınbadı, Kúndiz-túni heshbir qarap turmadı.

328

Tezlik penen qazdı, tastı qopardı,

Japtıń izin sarayǵa da apardı.

Alpıs qulash uzını da, eni de,

Háwiz qazdı ózi jetken jerine.

Háwiz emes, teńiz dese boladı,

Móldir suwı tınıp ǵana turadı.

Bas bar edi jaqın jerde sarayǵa,

Biyik edi tiygen bası aspanǵa.

Jonılǵanday jumır edi ol ózi,

Aynalası bes júz qulash keledi.

Epshil jigit meytin urıp tez ara,

Kiristi ol tastı sulıw qılmaǵa.

Kesip, jonıp qara tastı aǵashtay,

Saldı sonnan aspan yańlı bir saray.

Bul jumıstı bárjay etip tez ǵana,

Iye boldı jańa biyik sarayǵa.

Biyikligi kún menen kóz qarasqan,

Aynaları aspan menen talasqan.

Saray boldı jer jáhánda bir ózi,

Kúndey bolıp jarqıraǵan gúmbezi.

Saldı jáne úsh dárwaza, úsh áywan,

Hárbirinen aspan tawı uyalǵan.

Túrli-túrli naǵıslanǵan bólmesi,

Ol da sonday bólmeniń tas óresi.

Solayınsha pitkerdi ol bir saray.

Júzi tegis, tek bir tastan bolǵanday,

Aynanıń áweli jobasın alıp,

Sońınan bezedi súwretler salıp.

Kórsetiwge taxtqa mingen gózzaldı, Gózzallar shaxınıń súwretin saldı. Taxt ústinde turǵan shaxtıń janına, Xızmet ushın qızlar qoydı taǵı da.

329

Súwretlerdi sonday sulıw jasaǵan,

Biraq onıń heshbirinde joqtı jan.

Júz mıńlaǵan saldı tımsal súwretler,

Halı pitti kóp etkenge xızmetler.

Qay bir jerde súwret bolsa jaynaǵan,

Esi awǵansha turıp soǵan qaraǵan.

Kómek berip Shafur bárha janında,

Bolatuǵın sızǵısh, qálem qolında.

Bul sızsa adamdı, ol jaqsı bezer,

Bul sızsa haywandı, oǵan jan berer.

Ay júzliniń suwretlerin salǵanda,

Usar ózi tas ústinde turǵanǵa.

Ay júzliniń suwretlerin salǵanda, «Ah», «waq» deydi ishi tolıp ármanǵa, Saray solay tamam boldı waǵında, Qıtay súwreti turǵanday-aq janında.

Saray salıp pitkergen soń jumıstı,

Endi háwiz qazıw ushın kiristi.

Bul isti de tez pitkerip tasladı,

Tek jatpadı, japlar qazıp tasladı.

Hár tárepten qazıp japtı keltirdi,

Saray menen japtıń sánin jetirdi.

Irkilmesten tuwlap aǵıp tez ara,

Keletuǵın suwı boldı qalaǵa.

Aqıl menen málim japtıń biyigi,

Eki mıń qulash hár jabınıń uzını.

Ol kárada tómen aqsa suwları,

Ayaq jaǵın baǵı-bostan qıladı.

Tas qoparıp bolıwdan-aq taǵı da, Ketti tezden japtıń saǵa jaǵına, Barıp alıp suwdıń saǵa jaǵına, Aǵızbaqshı boldı eldiń ǵamına.

330