Ádebiyat 8-kl

Jigitliktiń kámalına jetken soń,

Kóp dástandı yadlap waqtın xoshladı.

Xat jazıp kitaptı oqıy bilgen soń,

Qosıq shıǵarmaǵa zeyini ilgen soń.

Heshqanday waqtın bosqa ótkermey,

Jumısın órletti ıqlas bergen soń.

Doslar arasında ataǵı astı, Merekede yoshıp dáryaday tastı. Ótkir sózli, tilge sheber shayır bop, Qosıq dóretiwge berdi ıqlastı.

***

Bir kún Berdaq kiydi kiyimin saylap, Aytlap júrmekshi bop búlbúldey sayrap. Toylap keldi diyqan Sayman awılına, Yardosları menen kúlisip-oynap.

Baǵıtına jiberer kewil yoshınıń,

Túrli namalardıń bilip usılın.

Esitkenler tań qalısqan aytqanda,

Azatlıqtı súygen shadlı qosıǵın.

Sóylegende kópshilikti kúldirip,

Qızıqtırdı shayırlıǵın bildirip.

Sol waqtında Sayman qızı Baytqan,

Sharshı berdi duwtarına ildirip.

Sóytip qız qaradı mıyıǵın tartıp,

Kewlinde muhabbat-ıshqısı artıp.

Berdimurat kórip diydar jamalın,

Mereke maydanda kettiler shalqıp.

Ayttı anasına oyında barın,

Shın wáde berisken Baytqan yarım.

Qarqara da maqul taptı bul sózdi,

Toqtatıp bir jerge kewil qararın.

281

Sóytip kóp waqıtlar ótip aradan, Úy turmısın dúzep Berdaq jańadan, Alıp kelip Baytqanday ashıǵın, Toyın berdi kelgeninshe shamada.

Sayran etip qaraqalpaq sháhárin,

Araladı neshe awıldıń bárin.

Maqseti Kúnxoja shayırdı kóriw,

Shekken ǵarrılıqtıń awır máhálin.

Sorastırıp taptı Kúnxojanı ol,

Izzet, húrmet penen Berdaq aldı qol.

Xosh keldińiz, dedi kúlimlep bárha,

Hám de qoldan kelgeninshe sıylap zor.

— Shayır kiyatır dep esitip edim, Sol aytılǵan Berdimurat sen be ediń?

Dedi Kúnxoja da kútá más bolıp, — Oqıp beriń, shıǵarmańdı kórsetiń.

Sonda Berdimurat shaǵladı tasıp,

Qosıqların aytıp kewlin ashıp,

Jańladı qolında ullı duwtarı,

Shayırdıń dástinde gúldey jarasıp.

Kúnxoja ayttırıp qosıǵın kórdi,

Mazmunın tekserip oǵan sın berdi.

Jazǵanların kewiline unatıp,

Bahaladı Berdaqdayın sheberdi.

Taǵı ayttı: — Endi neler jazasań?

Tereń oylap jır arnasın qazasań.

Dóret Berdimurat, ullıraq dástan,

Qatardan erekshe sonda ozasań.

Jırlayman xalıqtı súygen ullardı, Qorǵaǵan dushpannan namıslı ardı. Bostanlıq, azatlıq ushın gúresken, Xalıq dóretken batırlardı, sárdardı.

282

Dedi, qolındaǵı sazın jańlatıp,

Oy-pikirin Kúnxojaǵa tıńlatıp,

Waqtı xosh bop, Berdaq úyine keldi,

Onıń menen birge qırq bes kún jatıp.

Baylıq sózi menen dáryaday tastı,

Xalıq isine keńnen qushaǵın ashtı.

Berdaqtıń da ul-qızı er jetip,

Basınan ótkerdi jigitlik jastı.

Baqsı boldı úlken qızı Húrliman, Ulı Nazıbek te saz shertip mudam. Berdimurat dańqlı gúressheń shayır,

Kórkem ótkir qosıq jazǵan neshe san.

«Aqmaq patsha» shıǵarmasın pitkerdi, Qayta-qayta oqıp onı tekserdi. Qorazbektey xatkerine jazdırıp,

Xalıq ishine tarattırıp jiberdi.

Berdaq shayır bir teńlik te kórmedi,

Waqtı xosh bop erkinlikte júrmedi.

Bay zalımnıń qısıwmetin kóp shegip,

Miynetkeshler shadlı dáwran súrmedi.

Basqa túsip joqshılıqtıń saldarı,

Kúnnen-kúnge júrekke dárt ornadı.

Mudamı sarsılıp iste júrse de,

Gedeylerge bir erkinlik bolmadı.

Berdaqtı da qapashılıq kernedi,

Sondadaǵı namıs-ardı bermedi.

Jazdı qálem ushın ótkir shıǵarıp,

Erlik isi kúnnen-kunge órledi.

Bir kún Ótesh shayır Berdaqqa keldi,

Kópten saǵınıshlı sálemin berdi. Qumsawıtqa qıdırdılar ekewi, Ármansız sóylesip tarqatıp sherdi.

283

Joldas bolıp eki shayır sóylesip,

Aytqan sózi bir-birine úylesip,

Berdaq áńgimesin baslap jiberdi,

At basınday árman yadına túsip.

— Ómir súrdik sum qayǵılı zamanda,

Kún júzin bult basqan qara dumanda. Kewilli júrmedik kewilsiz júrdik,

Ezildik, jenshildik qalıp tabanda.

Jazǵandı qádirler zaman keler dep, Sózlerimdi keyingiler kórer dep, Ótesh shayır isenishim kóp meniń, Álpeshlep, qásterlep baha berer dep.

Bul kárada yaran dosların kórip, Ótesh penen birge qıdırıp júrip, Xosh aytısıp eki shayır tarqastı,

Dálkeklesip más bop, oynap hám kúlip.

Kelip Húrlimannıń úyine bardı,

Baqsı qızın kórip kútá shadlandı.

Oynap júrgen Qarajanǵa qaradı,

Duwtarın shertkizip oǵan ser saldı.

Hám de aqlıǵına usınıp sazın,

— Atadan estelik alıwı lazım —

Dedi jáne Húrlimanday qızına —

Saz benen ósirsin bilim sanasın.

Ayttı Berdaq baqsı qızına bárin,

Usı pikirlerin qıldı ol málim.

Sóytip uzaq jıllar ótip aradan,

Ketti shayır jazıp sóz baylıq kánin.

Bul poemada shayır Berdaqtı balalıq turmısınan baslap, onıń ómirine tiyisli waqıyalardı súwretleydi. Poemada Berdaqtıń shayırlıq talantı menen qosa baqsıshılıq jolı da ashıladı. Álbette, shayır Berdaq obrazın dóretiw ushın ol jasa-

284

Mártlikke úyreniń bolsań da jarlı,

Shekseńiz de balam kemtarlıq zardı.

Sóz kelgende tartınbaǵıl dushpannan,

Qolıńnan jiberme namıstı-ardı.

3.Aqımbet baqsınıń Berdaqqa óz duwtarın sawgá etiwiniń sebebi nede?

7.Poemanı oqıp mazmunın aytıp beriń hám Berdaq obrazınıń jasalıwına sıpatlama beriń.

ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT

Poema — grek sózi — dóretiw, dóretiwshilik degen mánisti

múmkin. Onıń qanday formada bolıwı shayırdıń tayarlıǵına, mádeniyatına baylanıslı.

bunı tastıyıqlaydı. Mısalı, áyyemgi grek ádebiyatında iri-iri batırlardı, qudaylardı jırlaytuǵın shıǵarmalardı poema dep ataǵan bolsa, al bizde túrkiy xalıqlar ádebiyatındaǵı epikalıq

ıǵbalı», «Dala ármanları», «Búlbúl uyası», T. Mátmuratovtıń

«Urıs dártleri», «Sadıqlıq», K. Raxmanovtıń «Tazadan kelgen

IBRAYÍM YUSUPOV (1929 — 2008)

Ózbekstan Qaharmanı, Ózbekstan hám

Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım

Yusupov 1929-jılı 5-mayda Shımbay rayonınıń Azat awılında dúnyaǵa kelgen.

1949-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamlap, usı institutta oqıtıwshı bolıp islep qaladı. 1961 — 1962-jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı, 1962 — 1965-jılları N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmet-

toplamı 1955-jılı basılıp shıqtı. Sońınan «Kúnshıǵıs jolawshısına»

(1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1961),

«Ǵarrı tuttaǵı gúz» (1963), «Dala ármanları» (1966), «Zaman aǵımı», «Tumaris hám basqa poemalar» (1968), «Kewil kewilden suw isher» (1971), «Tumaris hám basqalar» (1974),

dúnya bul» (1987), «Duzlı samallar» (1988), «Kewildegi keń

awdarıldı. Rus tilinde «Песни горного рушья» (1960), «Меридианы сердца» (1966), «Глаза ящерицы» (1973), «Стихи» (1976), «Степной орфей» (1975), «Розы и полын» (1980), «Звон стремени» (1981), «Стремлюсь всей душой» (1986),

ózbek tilinde «Buloqlar qaynaydi» (1960), «Oltin qirǵoq» (1962), «Sahro orzulari» (1967), «Sho‘l to‘rǵayi» (1972),

nıń gewishi» gúrrińi qaraqalpaq ádebiyatında usı janrdaǵı eń kórnekli shıǵarmalardıń biri bolıp qaldı.

Dramaturgiya tarawında ol Á. Shamuratov penen birge qaraqalpaq qaharmanlıq dástanı tiykarında «Qırq qız» muzıkalı dramasın jazdı. Avtordıń «Aktrisanıń ıǵbalı» liro-dramalıq poeması, «Ómirbek laqqı» komediyası, «Ájiniyaz» operasınıń librettosı, «Máńgi bulaq» (ápsanawiy-fantastikalıq poema) qaraqalpaq dramaturgiyasınıń jetiskenliklerinen bolıp tabıladı.

Sonday-aq, poeziya ıqlasbentleri ushın shayırdıń tańlamalı

Suwǵa ne? Bári bir qayda tolǵanda,

Jańa jaǵıslardı jatırqay bilmes.

Qay jerde suw bolsa, shaǵala sonda,

Qurǵaqtıń qımbatın qádirley bilmes.

Qumshawıt jaǵısta oyǵa talaman,

Shańǵıt kóz ashtırmas, júziń kórinbes.

Eski ultan menen ketip baraman,

Qayırılsam, artımda izim kórinbes.

Kemeler qawsaǵan qayırda tozıp,

Korseń júrek sızlar, dártleriń qozıp.

Qansha qarasam da moynımdı sozıp,

Kóz ushında kók teńizim kórinbes.

Házir dárkar emes maǵan toy-bayram,

Awlaq júrip qıyal súrgim keledi.

Bul apat islerden aqıllar hayran,

Sebeplerin serlep bilgim keledi.

Tasıwdan awıllar jawraǵan gezde,

Burın qurban bergen dárya, teńizge.

Qaytıp berer bolsa Araldı bizge,

Jandı qurbanlıqqa bergim keledi.

Toy tarqaǵan alań yańlı átirap,

Jaǵısta awıllar jetim qalǵanday.

Suwsız balıqshınıń isi patırat,

Kemesi kóshkisiz ketip qalǵanday.

Sonıńday márt edi bunda adamlar,

Dawıl hám tolqında sınnan ótkendey.

Xosh kewilli, eden edi adamlar,

Bekire kespelep qonaq kútkendey.

Qısta muzdan muzǵa sekirer edi,

Dawılda kók tolqın ókirer edi.

Shadlıǵın, ruwhın, bekirelerdi

Endi bárin birew urlap ketkendey.

290