Ádebiyat 8-kl

jerdi, adamdı, úrp-ádetti kemsitiwler de ushıraydı. Biraq bul

baǵdarda alıp barılǵan aytıslar ǵana xalıqtıń óshpes mádeniy

niyazdıń Qız Meńesh penen aytısı, Qulımbet shayır menen

menen qaraqalpaq shayırlarınıń da qazaq jerlerinde bolıp

XIX ásirden baslanıp XX ásirdiń bas gezinde ayrıqsha ra-

221

wajlanǵan. Sol dáwirden miyras bolıp qalǵan Berdaq shayırdıń Ótesh penen aytısı, Gúlmurat penen Sarıbaydıń aytısı,

ara kelisimge kelip, biri-birinen keshirim soraǵan jerleri de

keledi.

Al, Ayapbergen shayır menen Máten shayırdıń aytısı bunnan ózgeshelew usılda beriledi. Bunda da Máten shayır

qaları da bolıp, burınǵı aytıslarǵa qaraǵanda ádewir ózge-

paydalanǵanlıǵı kórinip turadı. Álbette, bul eki shayırdıń da sawatlı hám bilimli bolǵanlıǵınan dárek beredi.

masa da, negizinen, olardıń da sózge sheber, talantlı adamlar

1Muashshaq — Arab háripleriniń tártibi menen belgili bir adamnıń yaki bolmasa zattıń atın jazıw.

222

baylanıslı rawajlanǵanlıǵınan dárek beredi. Jáne de bul janr shıǵarmaları óziniń ideyalıq-tematikalıq, janrlıq ózgeshelikleri menen de awızeki ádebiyatımız benen jazba ádebiyattı baylanıstırıwda qúdiretli kúshke aylandı.

SHAYÍRLAR AYTÍSÍ

Qulımbet penen Kerderi Ábiwbákirdiń aytısı

Q u 1 ı m b e t :

Húrmetli sálem jazaman, Ábiwbákir mollaǵa.

Bir jazaǵan qúdiret, Sıyınaman allaǵa.

Esitilgen qulaqtan,

Búlbúldiń dawısı qala ma?! Toǵaydaǵı ǵarǵaǵa?! Bárin saǵan aytpayman, Jıynalǵan sózim toladı, Par ógiz jekken arbaǵa, Ayıbım bolsa ózime ayt, Meni ayap qarǵama! Esitemen sol jaqta,

223

Orınbor degen qala bar.

Berjaǵında qalanıń,

Kerderi menen toma bar, Ol kerderi mákanı.

Sarı qobda degen sala bar.

Kerderiniń ishinde,

Ábiwbákir degen bala bar.

Biziń jaqqa xabarı, Góruǵlı menen barabar.

Usı xatım jolıqsa, Bizge aytıp jazatuǵın,

Qanday túrli sana bar? Bizge jazıp jiberiń, Siziń jurttı aralar.

Oqıp etsin tamasha, Ulı-kishik balalar.

Tabın, Izim arqalı Berirekte tapsırdım, Joǵaltpayın ala bar! Jan qaltańa sala bar! Biz de biraz elatpız, Sóz biletuǵın dana bar. Insha alla, ózimde,

Jón biletuǵın shama bar.

Ulıq-zatım qaraqalpaq,

Ózim atım — Qulımbet, Xosh bolıńız, aǵalar!

K er d er i Á b i w b á k i r :

Jolıqtım, hey Qulımbet, xatıńızǵa,

Tanıstıq xat júzinde atıńızǵa,

Ruwıń — qaraqaplaq boladı eken,

Túsindim jáne ulıq-zatıńızǵa.

Jıynalǵan sóziń tolsa par ógizge,

Jaqsań da túwesilmes otıńızǵa,

Alıstan eńbek qılıp sóz sorapsań,

Bereyin azıraq sóz haqıńızdı.

Az sózdi kóp sózge qosıp aldıń,

224

Boladı jawırınlı, tolıq kórki, Kiyedi jaz ıssıda kóleńke ushın, Qıs kúni kiymese de bardı erki.

Miǵrajda payǵambarım nurı túsken, Mákanım ol Xorezm jerdiń berki.

Pútkil jurt qonısına ortaq emes, Bahadır biz xalıqpız qorqaq emes, Sóyleymiz jigirma toǵız hárip penen, Tilimiz bek, ajarlı jalpaq emes,

Bar bolsa bizde bórik, sizde tumaq,

Jırtıqqa tesik kúlgen ántek emes, Aynala bir aylıq jol Xorezmniń, Ishinde bálent ashqan qaǵazıńnıń,

Qazaq penen qaraqalpaq atası bir,

Altı alash, túrkpen, qalpaq, qazaq, ózbek.

Altaw dep qırǵız estek, ayttım gózlep. Aǵası altı alashtıń túrkpen jurtı, Shıraǵım, qabıl alsań munı sóz dep, Atası ǵawırlardıń Qabıl dedim.

Bilipti kitaplardan taptım izlep, Kim bolsa maǵal jurtı qalmaq sonnan,

Maǵanasın ushbu sózdiń sorasań biz dep,

Bárshesin túwel aytqan shejire joq, El ótken bizden burın dizbek-dizbek.

Awǵannıń túbi noǵay, sart, estekten, Altı alash, túrkpen jurtı bir násipten, Ayıpqa qáte bolsa buyırmańız, Aǵańnıń keńesi usı bu kórsetken. Jeti ıqlım jerdiń júzi jeti bólim, Aytayın bilgenimdi bul esaptan.

Tórt bólim: úshewi suw, birewi qurǵaq, Qara jer suw ústinde turǵan zırlap,

Bir ıqlım Mákke menen Mádiynedur,

Mollla emes, sayaqlardan bildim tıńlap. Ekinshi-Quddıs penen Sham boladı, Úshinshi-Baǵdat, Feruz hám boladı, Tórtinshi-Qırım, Rum degen sháhár, Besinshi-Shınmashın hám Qıtay xalqı, Adamnıń oyı jetpey tań boladı.

226

Altınshı-Máskew menen Edil jurtı, Sháhárler sonday-aq onda mol boladı.

Jetinshi-Sharjaw, Buxara, Xorezmlik,

Soraǵan jeti ıqlımıń sol boladı, Dáryası jeti ıqlımnıń sonnan shıǵar. Dáryaǵa, muxiyt, teńiz oram shıǵar,

Bilsem xosh, bilmese de ayıp kórme, Aǵańız oqımaǵan, nadan shıǵar,

Eger de, bile qalsam ıqlım júzin, Soraǵan juwaplarıń tamam shıǵar. Ábiwjan, xosh aman bol kórgenimshe.

Duwadan siz de bizdi taslamańız, Shıraǵım, qımbat kóriń Kerderińshe. Jiberdim qalashıdan qaǵaz jazıp, Ózimniń hárne bar bilgenimshe.

K er d er i Á b i w b á k i r :

Quleke, bes jıl boldı xatıń keldi,

Qulımbet shayır degen atıń keldi,

Bul jaqtan «pomoshnik» biy barǵanda, Maqtapsań tumaq kiygen hákimlerdi.

Ol biyler mırzalıq penen seni sıylap, Qaysısı shanı menen atın berdi? Degenge «bórkiń úlken awır kórdiń, Bul isiń jamanlıqqa jaqın keldi.

Tumaqtı onda maqtap, onda kem dep, Jeńiltek sizden eki aqıl keldi,

Mına sóz siz aytpaytın juwap edi, Awızıńa ańlawsızda ǵapıl keldi.

«Qaraqalpaq xalıq, — depseń, — erkin ósken», Aytıpsań «Kókiregin miynet tesken», Sháhárine hám Xorezm, hám Xiywalınıń, Miǵrajda rásiwliniń nurı túsken.

Jerinde káramatlı áwliye kóp,

Ot jaqpay, qazanında awqat pisken,

Kóp nadan, paqırıńız qaraǵanda, Sekilli ádeti kóp nurdan kóshken. «Qorqpaytın qaraqalpaq batır» depseń, Bilindi batırlıǵı qaysı isten?

227

Jerińe qazaq awıp talay bardı,

Hesh nárse kóre almadıq ǵayrat-kúshten, Soradım Xorezmdi qansha el dep,

Aytıpsań aynalasın aylıq jol dep, Sorasam el shamasın jol etipseń, Aytayın bul sózińdi neshik ol dep?!

«Atası altı alashtıń Ánes» depseń, Shıǵardıń bul sózińdi sulıw, jón dep. «Aǵası bárshesiniń túrkpen» dediń, Úlkeni ózbek eken kettiń kólbep, Dúnyanı topan suwı qaplaǵanda,

Hám Samlar keme minip shıqqan demlep.

Nuxtıń Kinǵan uǵılı tilin almay, «Qalaman» dep tawǵa shıǵıp ólgen meńlep. Kóp qáwim sol Kinǵannıń násili eken, Jetisseń ullı elge sonnan órlep,

Bulardan basqa hesh bir jurt qalmaǵan, «Iymansızlar-Qabıl» depseń biykar shóllep, Qaldırıp qızıl bastı bildiń qalmaq, Aytıpsań jeti ıqlımdı terisin jón dep,

Jeti ıqlım sháhár, dárya men aytayın,

Quleke, zeyniń jetse, qara ańlap.

Awele, Babıl menen Ǵajam sháhári,

Ekinshi — Indistanda ılǵıy sańlaq. Úshinshi — Hiyjaz, Emen, Mákke boldı.

Bir sheti bu ıqlımnıń Kafta boldı. Tórtinshu — Afrika hám Andalis, O Diyar, Mısr sheti taqta boldı.

Besinshi — otız sháhár Sham menen Rum,

Sháhár az jaratılǵan munnan burın. Altınshı — Túrk penen Sahaliba, O házir ullı xalıq bolar dedim, Jetinshi — Shanı-Idilde o Bulǵarı, Faqırı bunı bilmek ullı bilim, Dúnyada teń boladı jan uyası, Keńestiń úlgi bolar járiyası,

Ullı muxiyt penen okeanı, Íqlımnıń bul birinshi dáryası,

Ekinshi — Shın dáryası joqarı aqqan.

228

Úshinshi — Ind dáryası shıqqan Kaftan, Tórtinshi — Farsı dárya shıǵadı,

Xorezmlik Buxara jaqtan,

Besinshi — Xalzam bári ullı dárya, Altınshı — Jurjan báhri, óziń oyla. Jetinshi — Maǵriftiń dáryası, Shıǵarsań onı izleseń otız ayda. Úyretken saǵan molla qáte etipti, Arası bu ıqlımnıń álle qayda?!

Bul sózler maǵınalı úlken keńes, Aytatuǵın óleń emes qız benen toyda. Quleke, bildim siziń úlken jasıń Beriwge eliń alıs qoydıń basın,

Ulına musılmannıń duwashımız, Kórsetken bul da meniń ıqlasım,

Bar bolsa jáne sóziń taǵı jiber,

Qızıqlı xalayıqqa keńes bolsın.

Ábiwbákir menen aytısıw ushın Orenburgqa xat jazadı. Ábiwbákir

menen bolǵan social-ekonomikalıq, mádeniy baylanısların sóz etetuǵın iri sociallıq-turmıslıq, tariyxıy-geografiyalıq sorawlar beredi. Bul sorawlardı beriw arqalı qaraqalpaq hám qazaq

229

xalıqlarınıń áyyemnen kiyatırǵan doslıq qarım-qatnasların úgit-násiyatlaǵısı keledi:

Kóp sálem Qulımbetke, qaraqalpaq,

Ekewmiz tuwısqanbız saltı ortaq.

beriwi, biraq Ábiwbákirdiń názerde tutqan ańızı Qulımbettiń

mastan, eki xalıq, qazaq-qaraqalpaq xalıqları arasındaǵı uzaq waqıtlardan kiyatırǵan doslıq, tatıwlıq qatnasıqlardıń barlıǵın kórsetiwshi gúwanama sıpatında da kórinedi.

5.Qaraqalpaq ádebiyatında jáne qaysı shayırlardıń aytısın bilesiz? Túsinigińizdi aytıń.

230