Ádebiyat 8-kl
.pdfawızlı qus balasınıń topıraqqa bılǵanıp |
atırǵanlıǵına |
janı |
|||
ashıǵan |
ol |
uyanı jónlestirip, |
palapandi óz |
uyasına jaylastırıp |
|
ketedi. |
Ol |
usı kúnnen baslap |
palapannan |
tez-tez xabar |
alıp, |
ayrıqsha ǵamxorlıq kórsetedi. Poemanıń sońǵı bólimlerinde
shayır óz kózi menen kórip gúwası |
bolǵan |
búlbúl |
uyası |
||||||
menen onıń jetim qalǵan palapanın |
óz |
awılında |
búlbúldey |
||||||
xosh hawaz muǵallim jigittiń |
táǵdirine |
teńlestirip súwretleydi. |
|||||||
Urıs sebepli ol súygen yarı menen jalǵız qızınan |
ayra |
tú- |
|||||||
siwge májbúr boladı. Poemada muǵallim |
jigittiń |
frontta |
kór- |
||||||
setken erlik isleri, awılda qalǵan kelinsheginiń óz |
yarına- |
||||||||
bolǵan |
sadıqlıǵı |
menen |
opadarlıǵı, |
izinde |
qalǵan |
jalǵız |
|||
qızınıń |
da ákesine |
usap |
xosh |
hawaz |
qosıqshı |
bolıp |
jetilisiwi |
||
lirik qaharmannıń tilinen isenimli túrde súwretlenedi. Urıs sebepli eki ayaǵı menen eki qolınan teńdey ayrılıp mayıp bolıp qalǵan muǵallim jigit óz awılına keliwge arsınadı hám
shańaraǵına |
óldi degen |
«qara qaǵaz» jibertedi. Kelinshegi |
|
kóp jıllar dawamında |
onı |
kútip jasaydı. Poemada usı payıtta |
|
awıl keńes |
baslıgınıń |
jas |
kelinshekke kórsetken zulımlıq is- |
leri, kelinshektiń gáp-sózlerden qashıw ushın basqa birewge
turmısqa shıǵıp ketiwi, lekin |
aradan |
kóp |
jıllar |
ótkennen soń |
|
onıń qızınıń belgıli qosıqshı bolıp erjetkennen |
soń |
shayır |
|||
menen tosattan ushırasıp qalıp, ákesinıń |
tıri ekenligi |
haqqın- |
|||
daǵı xabardı aytıwı, onıń |
aytqan |
qosıqlarınıń |
magnitofon |
||
lentası arqalı berıliwi poema waqıyalarınıń tásırli shıǵıwın támiyinleydi. Poemada súwretlengen búlbúl uyası, búlbúl hám onıń palapanı simvolikalıq mánide súwretlenedi. Poemadaǵı
buzılǵan |
uya, jetim |
qalǵan |
palapan, |
oǵan |
ǵamxorlıq |
etken |
|
lirik qaharman, |
urısqa ketken |
muǵallim |
jigit hám onıń ke- |
||||
linshegi |
menen |
qızı |
obrazları birin-biri |
tolıqtırıp, |
ekinshi |
||
jáhán urısı jıllarınıń |
awır kórinislerin |
kóz |
aldımızǵa |
janlı |
|||
elesletedi.
|
Sorawlar hám |
tapsırmalar: |
|
1. |
Shayır «Búlbúl |
uyası» poemasında qaysı dáwir |
waqıyasın sóz |
|
etedi? |
|
|
2. |
Bul poemanıń |
lirik qaharmanı uyası buzılǵan |
qustıń palapanı- |
na qanday gamxorlıq kórsetedi.
3.Poemada ekinshı jáhán urısı sebepli mayıp bolıp eline qayta almay qalǵan jigittiń táǵdiri qalayınsha súwretlengen?
301
4. Muǵallim jigittiń sońǵı |
táǵdiriniń |
qalayınsha |
ótkenligin |
shayırǵa kim aytıp beredi? |
|
|
|
5.Poemadaǵı urısqa ketken muǵallim jigittiń hám awılda qalǵan kelinsheginiń táǵdiri ne sebepten buzılǵan búlbúl uyasına teńlestiriledi?
6.Sizler de búgingi paraxat turmısta átirapıńızdı qorshaǵan ana tábiyatqa hám quslar uyasına qanday ǵamxorlıq kórsetken bolar edińiz?
TÓLEPBERGEN QAYÍPBERGENOV
(1929 — 2010)
Ózbekstan Qaharmanı, Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan xalıq jazıwshısı Tólepbergen Qayıpbergenov 1929-jılı 7-
mayda Kegeyli rayonında |
(házirgi Nókis |
|
rayonınıń |
Shortanbay |
awılında) |
tuwılǵan. 1947-jılı Xojelidegi ped-
uchilicheni |
tamamlap, awıllıq |
mektep- |
|
te muǵallim bolıp isleydi. |
|
||
«Ámiwdárya» |
jurnalında |
ádebiy |
|
xızmetker, |
Qaraqalpaqstan Jazıwshılar |
||
awqamınıń juwaplı xatkeri, Qaraqalpaqstan radiosında aǵa redaktor, baspa sóz boyınsha mámleketlik komitet
baslıǵınıń orınbasarı, 1980-jıldan 2010-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı bolıp isledi.
Jazıwshı T. Qayıpbergenov |
jámiyetlik jumıslardı |
atqarıw |
menen birge óz dóretiwshilik tájiriybesin jetilistiriw |
ústinde |
|
tınbay miynet etti. 1956-jılı |
onıń «Sekretar» atlı |
birinshi |
povesti járiyalandı. Bunnan keyingi jılları «Muǵallimge rax-
met» povesti, «Sońǵı hújim» romanı, |
«Bloknot |
sóyleydi» |
||
gúrriń hám ocherkler toplamı, «Qaraqalpaq qızı» |
romanı, |
|||
«Suwıq tamshı», «Uyqısız túnler» povestleri, |
úlken |
tariyxıy |
||
dáwirdi óz ishine qamtıǵan «Qaraqalpaq |
|
dástanı» |
roman- |
|
trilogiyası (1968, 1971, 1976), «Kózdiń |
qarashıǵı» |
romanı, |
||
«Tánha ózińe málim sır» |
dóretpeleri baspada jarıq kórdi. |
|||
T. Qayıpbergenovtıń |
«Qaraqalpaqnama» |
roman-essesi tek |
||
ǵana qaraqalpaq prozasında ǵana emes, al házirgi Oraylıq
302
Aziya xalıqları ádebiyatlarında ayrıqsha ádebiy qubılıs boldı. Ǵárezsizlik jıllarında jazıwshınıń esseleri hám publicistikalıq
shıǵarmaları jáne de jańasha kórkemlik tús aldı. |
Onıń |
«O |
||
dúnyadaǵı atama xatlar», |
«Qálbimniń |
qamusı», |
«Túrkiy- |
|
nama», «Qaraqalpaqtıń óz |
qalpaǵı menen sırlasıwı», |
«Jol |
||
jónekey berilgen asıǵıs sorawlarǵa juwaplar», «Qaraqalpaqpan.
Táwekelshimen» roman-esseleri |
hám publicistikalıq shıǵarma- |
|||
ları qaraqalpaq ádebiyatın jańa janrlar menen bayıttı. |
||||
T. Qayıpbergenovtıń shıǵarmaları |
kóp |
ǵana tillerge awdarı- |
||
lıp járiyalanǵan. Rus tilinde |
«Дастан |
о |
каракалпаках», «Из |
|
юрты в мир». «Время, |
мир, |
жизнь», |
«Каракалпакнаме», |
|
ózbek tilinde «Qoraqalpoq dostoni», «Bobomga xatlar», «Qoraqalpoqnoma» shıǵarmaları kitap bolıp basılıp shıqtı.
Jazıwshınıń |
«Qaraqalpaq |
qızı» |
romanı |
boyınsha |
qaraqalpaq |
||||||
hám ózbek tillerinde |
teleradiopostanovkalar, |
Tashkentte Mu- |
|||||||||
qimiy atındaǵı |
teatrda |
spektakl, |
«Ózbekfilm» |
kinostudiyası |
|||||||
tárepinen |
«Qaysar qız» |
atlı kórkem |
film |
jaratıldı. |
«Qaraqal- |
||||||
paq dástanı» |
trilogiyası |
tiykarında |
ózbek |
hám |
qaraqalpaq |
||||||
tillerinde |
tele |
hám |
radiopostanovkalar, |
trilogiyanıń |
birinshi |
||||||
kitabı («Maman biy ápsanası») boyınsha Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik sazlı teatrında spektakl qoyıldı. Sondayaq, «Familiya», «Berdaq» («Sahra búlbúli»), «Aydos baba» dramaları qaraqalpaq hám ózbek tillerinde basılıp shıqtı.
T. Qayıpbergenovtıń respubikamızdıń mádeniyatı hám ádebiyatına qosqan salmaqlı úlesi joqarı bahalandı. Ol «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı» (1974), Ózbekstan xalıq jazıwshısı (1993) húrmetli ataqlarına miyasar boldı. «Qaraqalpaq qızı» romandilogiyası ushın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń (1967), «Muǵallimge raxmet» povesti ushın Hamza atındaǵı Ózbekstan mámleketlik sıylıǵınıń (1971), «Qaraqalpaq dástanı» roman trilogiyası ushın burınǵı awqam mámleketlik sıylıǵınıń (1986), «Pravda» gazetasınıń (1987), «Krestyanka» jurnalınıń
(1988), «Qaraqalpaqnama» roman-essesi ushın Mahmud
Qashǵariy atındaǵı Xalıqaralıq sıylıqtıń, «O dúnyadaǵı atama xatlar» dóretpesi ushın M. Sholoxov atındaǵı sıylıqtıń laureatı boldı. Jazıwshıǵa 2003-jılı «Ózbekstan Qaharmanı» húrmetli ataǵı berildi.
303
|
|
|
ISIŃ SÓZIŃDEY EMES |
|
|
|
||||
|
|
|
|
(gúrriń) |
|
|
|
|
|
|
Dem alıstan |
burınǵı kúni |
edi. |
Tórebay |
úyine |
kelse, |
apa- |
||||
sı jumısqa ketip qalǵan eken. Esikti ashtı da, ishke |
kirdi. |
|||||||||
Jaydıń |
ishinde |
jańa |
ǵana |
pisirilgen |
awqattıń |
iyisi |
ańqıp |
|||
tur. Onıń birden awqat jegisi kelip, |
awzınan |
suw shubıra |
||||||||
basladı. Óyer-búyerdi |
qaradı. |
Tıpırshılap |
júrip, peshtiń |
quwı- |
||||||
sınan |
aq |
kastryuldı |
tawıp |
aldı. |
Qaqpaǵın |
ashıp jibergeni, |
||||
kúni menen demigip turǵan sorpanıń puwı burqıray |
tústi. |
|||||||||
Tórebay eriksiz eziw |
tarttı. |
«Apam |
qanday |
mehriyban», |
dedi |
|||||
ol góshti |
jep |
otırıp. |
— Meniń ash bolıp keletuǵınımdı |
bilip, |
||||||
dem alıs waqtında da tınbay awqat tayarlaǵan. Erjetip úlken
adam bolǵan |
soń, |
onı |
jerde |
otırǵızbastan |
arqalap júrsem |
kóplik etpes edi-aw! |
|
|
|
|
|
Awqattan |
keyin |
biraz |
dem |
aldı. Soń |
sabaq tayarlawǵa |
stolına kókiregin berip, otırıp aldı. |
|
|
|||
—Keshte Amangúl jeńgey jumıstan keldi.
—Keldiń be, apa? — dedi Tórebay apasın saǵınǵanday aldına shıǵıp.
— Erkelep |
aldına juwıra |
|
shıqqan ulınıń |
mańlayınan |
súyip |
|||||||
aldı da Amangúl jeńgey shıranı jaǵıp jiberdi. |
|
|
|
|
|
|||||||
Apam meni «nám-naǵan |
bolǵansha |
bóbektey |
súyedi», |
|||||||||
— dep marapatlandı Tórebay, biraq ol usı oyın |
anasına |
esit- |
||||||||||
tirmedi. Tek qıp-qızıl erinleri búlkildedi de qoydı. |
|
|
|
|||||||||
Amangúl jeńgey awqat tayarlawǵa kiristi. |
|
|
|
|
|
|||||||
— Búgin túste nege keshiktiń, balam? — |
dedi ol |
balasına |
||||||||||
awqattı tayarlap bolǵan soń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Bul waqıtta Tórebay peshtiń quwısında |
otırǵan |
edi. |
Ornı- |
|||||||||
nan ushıp-aq turdı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Jıynalıs boldı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Amangúl jeńgey basqa |
sóz |
aytpay, |
awqattı |
tarelkalarǵa |
||||||||
salıstıra basladı. Balasınan |
qanday |
jıynalıs |
bolǵanın |
soraǵan |
||||||||
da joq. Kim bilsin, jıynalısta |
bolatuǵın sóz, |
qaralatuǵın |
má- |
|||||||||
sele oǵan belgili shıǵar! |
Tórebay |
ári-beri |
apasınıń |
soraw be- |
||||||||
riwin kútti. Aqırı shıdamadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
— Búgingi |
jıynalısta |
úlkenlerdi |
húrmetlew |
jóninde |
másele |
|||||||
qaraldı, — dep baslaǵan sózin anası sorawı menen bóldı. |
|
|
||||||||||
304 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
—Qalay húrmetlew kerek eken?
—Apa-aw! Ata-analarǵa, awırıwlarǵa kóshede, jolda, mek-
tepte, qısqasın aytqanda, olar menen |
gezlesken |
jerde |
húrmet |
|||
etiw kerek. Mısal ushın, olar |
menen |
teatrda, jıynalısta, ma- |
||||
shinaǵa mingende, eger orın awıspay qalsa, ornıńdı |
olarǵa |
|||||
bosatıp beriw kerek. |
|
|
|
|
|
|
Ana balasınıń sózine kewili tolıp, |
qızıqsınıp: |
|
|
|
||
— Usıǵan qasaqana júretuǵın biytártip balalar |
siziń |
klasta |
||||
bar ma? — dep soradı. |
|
|
|
|
|
|
Tórebey basın qasıp dım úndemey |
biraz |
otırdı |
da |
birew |
||
shımshıp alǵanday selk etip keskin juwap berdi: |
|
|
|
|||
— Joq! |
|
|
|
|
|
|
Balasınıń juwabına ana quwanıp |
ketip, |
burınǵı |
ádetinshe |
|||
qasına bardı da mańlayınan shorp etkizip súydi. |
|
|
|
|||
Erteń dem alıs kúni olar Xojelidegi Amangúl |
jeńgeydiń |
|||||
sińlisiniń úyine qıdıratuǵın |
boldı. Ekewi |
de |
azan |
menen |
||
mashina kútetuǵın jerge keldi. Jolawshılar oǵada kóp eken.
Mashinaǵa |
gezek |
kútiw |
kerek |
boldı. |
Topar-topar |
adam |
ma- |
||||
shinaǵa asıǵıp minip atır. Állen waqıtta bularǵa |
da |
|
gezek |
||||||||
keldi. Adamlardıń arasınan barıp Tórebaydıń |
mashinaǵa |
|
min- |
||||||||
genin |
ana |
eskermegen |
edi. Mashinaǵa |
minip |
bolǵannan ke- |
||||||
yin, balasın izlep hawlıǵa basladı. Qaytıp túseyin |
dese, |
|
esik |
||||||||
bekitilip qalǵan, konduktordıń qasına kelip shıja-pıjası shıqtı. |
|||||||||||
— Túsir |
meni! |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— Túsetuǵın bolsań nege mindiń? |
|
|
|
|
|
|
|||||
— Balam sırtta qalıp |
qoydı. |
|
|
|
|
|
|
||||
Mashinanıń aldı betinde ornıǵıp alǵan Tórebaydıń |
esinde |
||||||||||
anası |
joq |
eken. |
Onıń |
shır-pır |
bolıp |
atırǵan |
ayanıshlı |
sestine |
|||
ǵana dawısladı: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
— Apa! Men |
mındaman! |
|
|
|
|
|
|
|
|||
Amangúl jeńgeydiń |
júregi |
ornına |
túsip |
quwanıp |
|
qaldı. |
|||||
Alısıraqta |
turǵanına da |
taqatı |
bolmay, |
balasınıń |
qasına |
bar- |
|||||
dı. Tórebay aldı |
menen |
orın |
alǵanına |
maqtanıp, |
«shaqqanlı- |
||||||
ǵımdı kórdiń be?» degendey, melshiyip otıra berdi. Ana onıń
basınan sıypalap tur. |
Mashina zıńǵıp kiyatır. |
Oylı-bálent |
||
jerge kelgende mashina asaw |
attay |
óńkip ketip, |
Amangúl |
|
jeńgey bir jaǵına qulay |
jazladı. |
Biraq |
qasındaǵı adamlar onı |
|
súyep qaldı. Tórebay ele ornınan tapjılǵan joq edi. |
|
|||
20 — Ádebiyat, 8-klass. |
305 |
— Apa, — dedi ol mardıyıp. — Aldıńa qarap turmasań, jıǵılasań!
Tórebay bul sózdi aytıp, bolmay-aq onıń qaptalında birge
otırǵan qızıl júzli, semizshek bala ornınan turdı: |
||
— Sheshe, meniń ornımda otıra |
qoyıńız. |
|
— Raxmet, shıraǵım, jaqınladıq |
ǵoy, usılay-aq baraman. |
|
Jańaǵı bala qoyarda-qoymay Amangúl |
jeńgeydi ornına |
|
otırǵızıp ózi tikeyip túrdı. |
|
|
—Sheshe, mınaw balańız ba? — dedi ol Tórebaydı kór-
setip.
Tórebay apasınan burın jılmań etip:
—Bul meniń anam! — dedi.
Anaw bala salmaqlılaw kórindi. |
|
|
|
— Him, — dedi |
basın shayqap. — Neshinshi |
klasta |
oqıy- |
sań? |
|
|
|
Ózine berilgen sorawdı Tórebay qolaysız kórdi. Degen |
|||
menen juwap bermey qalsa, uyat bolatuǵının sezdi de: |
|
||
— Tórtinshi. Óziń-she? — dedi. |
|
|
|
Jaqın orınlarda |
otırǵanlar eki balanıń sózine |
qulaq |
túrdı. |
—Men de tórtinshi klasta oqıyman. Oqıwshılar qádesin oqıdıń ba?
—Há, oqımay? — dep shártimeklendi Tórebay. — Sawatsız dep oylaysań ba!
—Qayerde oqıdıń?
—Mektepte. Koridorda qaǵıwlı tur. Kúndelik dápterde de jazıwlı. Dus kelgenin oqıp júrmen.
— Siziń klasta |
oqıwshılar qádesin |
buzıwshılar kóp |
pe? |
— Onday birde |
bala joq! |
|
|
Amangúl jeńgey tanıs emes balanıń bergen sorawlarına |
|||
tańırqanıp otır. |
|
|
|
— Joq emes, — dedi biytanıs bala |
Tórebayǵa jaqınlap. |
||
Sen qalay bileseń? Biziń klastı |
ómiriń tuwıp |
kórgeniń |
|
joq! |
|
|
|
—Seni kórip otırman.
—Men ne qıldım?
— Sen, hátteki, basqa birewdiń |
ata-anası |
túwe, óz anańa |
|||
da ornıńdı bermey kiyatırsań... |
|
|
|
||
Tórebay |
sóyley almadı. |
Beti |
burıshtay |
qızardı. |
Bası tó- |
men qarap |
salbırap ketti. |
Baǵanadan beri |
bolıp |
kiyatırǵan |
|
306 |
|
|
|
|
|
áńgimeniń nege |
toqsıralajaq |
ekenin |
kútip kiyatırǵan |
jolawshı- |
|
lar Tórebaydı kóz janarları |
menen |
atqıladı. |
Keshe |
jıynalıstan |
|
ulınıń keshigip |
kelgenin |
esine |
túsirgen |
ana oǵan qarap |
|
ásten ǵana: |
|
|
|
|
|
— Áy, shıraǵım, isiń sózińdey emes ǵoy, — dedi. Tórebay únsiz tómen qarap astıńǵı ernin tisledi.
** *
T.Qayıpbergenovtıń dáslepki gúrrińleriniń tematikası tiykarınan jaslarǵa arnalıp, tálim-tárbiyalıq mazmunda bolıp keledi. Olarda jaslardı miynetke tárbiyalaw, ádep-ikramlıq
máseleleri |
qozǵaladı. «Isiń sózińdey |
emes» |
gúrrińinde |
de |
||
mektep oqıwshısı |
Tórebaydıń |
jaramsız |
is-háreketleri |
arqalı |
||
isi sózine |
say emes |
balalardıń |
ruwxıy |
kelbetin |
ashıp beredi. |
|
Mısalı, oqıwdan kelgen Tórebay anasına: — Búgingi jıynalısta
úlkenlerdi húrmetlew jóninde másele |
qaraldı, — dep aytadı. |
||||
Anası |
oǵan: — Qalay |
húrmetlew kerek |
eken? — deydi. |
Tóre- |
|
bay: Ata-analarǵa, awırıwlarǵa kóshede, |
jolda, |
mektepte, |
qıs- |
||
qasın |
aytqanda, olar |
menen gezlesken |
jerde |
húrmet etiw ke- |
|
rek. Mısal ushın, olar menen teatrda, jıynalısta, mashinaǵa
mingende, eger orın awıspay qalsa, |
ornıńdı |
olarǵa |
bosatıp |
|||||||
beriw kerek, — dep aytıldı deydi. |
|
|
|
|
|
|
||||
Lekin dem alıs |
kúnleriniń |
birinde |
|
Tórebay |
anası |
menen |
||||
qıdırıp |
baratırıp, |
avtobusqa |
anasınan |
burın |
ózi |
minip, |
orın |
|||
tawıp otırıp aladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— Apa, — dedi ol mardıyıp. — |
Aldıńa |
qarap |
turmasań, |
|||||||
jıǵılasań! — dep |
eskertiw |
jasaydı. Bul |
jaǵdaydı |
kórgen ózi |
||||||
menen |
teńles bala |
Tórebaydıń |
anasına |
qoyarda-qoymay |
orın |
|||||
beredi. Jazıwshı usı kishkene waqıyanıń syujeti, qaharman-
lardıń is-háreketleri menen |
dialogları arqalı-aq, isi |
sózindey |
|
emes balalardı áshkara etedi |
hám |
hámme balalardı |
qay jer- |
de bolmasın ata-analar menen jası |
úlkenlerdi húrmet |
etiwge |
|
hám sıylawǵa shaqıradı. |
|
|
|
Sorawlar hám tapsırmalar:
1.«Isiń sózińdey emes» gúrrińinde Tórebay anasına nelerdi aytıp beredi?
2. Tórebaydıń anası menen qıdırıp baratırǵanında |
mashinada |
qanday waqıya júz beredi? |
|
|
307 |
3. Mashinada Tórebaydıń anasına kim ornın beredi?
4.Tórebay ne ushın uyalıp qaladı?
5.Anası Tórebayǵa qanday sóz aytadı?
6.Sizler de kóshede, mashinalarda hám taǵı basqa orınlarda óz ata-
|
analarıńızǵa |
|
hám |
jası úlken adamlarǵa |
qanday |
qatnasta bolar |
|||||||
|
edińiz? |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
MEHIRLILIKTIŃ KELBETI |
|
|
|||||||
|
|
|
|
|
|
(ocherk) |
|
|
|
|
|
||
|
Allaniyaz |
Óteniyazovqa |
studentlik |
jıllarında |
«Universal» |
||||||||
degen |
laqap |
taǵılǵanı |
esimde. Bul laqap orta dármiyan ápi- |
||||||||||
wayı studentke, |
onıń álleqanday dárejede hár tárepleme ót- |
||||||||||||
kirligi |
ushın |
berilgen |
emes, |
al |
miynetkeshliginiń húrmetine |
||||||||
onı |
usılay ataǵan. Atız |
miynetkeshi, |
dep |
esaplanǵan |
univer- |
||||||||
sal |
traktorınıń, |
hár |
máwsimde |
hár |
iske |
qolaylastırılatuǵın |
|||||||
traktor |
ekenligi |
yadıńızda shıǵar? Paxta teriminde Allaniyaz |
|||||||||||
tap usı |
traktor |
menen |
barabar |
miynet |
isledi! Onıń |
qarıqlar |
|||||||
boylap eńkeyip júrip tınımsız etken háreketleri hám shaqqan
qollarına kóz ilespeytuǵın edi...
Onı |
jumıs islew uqıbı boyınsha, |
álbette |
traktorǵa emes, |
|
al paxta teriw mashinasına teńgeriwge bolar |
edi, biraq ol |
|||
gezleri |
bunday mashinalardıń sanı |
kútá |
az |
bolǵanlıqtan, |
oǵan teńgerilmedi. Allaniyazdıń tergen paxtasınıń taw bolıp
úyilip atırǵanın kórip adamlar |
hayran qalısatuǵın |
edi. |
Son- |
|||||
day miynet etse de, ol tergen |
paxtasıńıń |
barlıǵın |
óz |
atına |
||||
jazdırıwǵa |
asıqqan |
emes. Onıń |
bir |
bólegin norma |
orınlay |
|||
almaǵan, |
yamasa |
orınlawǵa shaması |
kelmegenlerge úlestirip |
|||||
júrdi. Sonda da ol |
óz |
atına |
ótkergenleri |
ushın-aq |
ádewir |
|||
muǵdarda |
miynet |
haqı |
alatuǵın edi. |
Tek |
ǵana |
stependiya |
||
menen jasaytuǵın student ushın bul aqshalar, álbette, oǵan
xoshametgóy bolatuǵın edi. Biraq ol paxta |
terip |
tapqan |
|||
aqshasın heshqashan |
úyine |
alıp |
kelmewge |
tırısıp, |
ulları |
1941 — 1945-jıllarǵı |
Ekinshi |
jáhán |
urısında |
qaytıs |
bolǵan |
jalǵız baslı analarǵa, |
jawıngerlerdiń |
jesirlerine |
úlestirip |
júredi. |
|
Onıń ózi de usınday xojalıqtan. Anası Jumagúl Erniyazova urıstıń ortalarında «qara qaǵaz» aldı. Allaniyazdıń ákesi Óteniyaz qırq úshinshi jılı Kursk qalasında qaza taptı.
308
Artında úsh |
perzenti qaldı. |
Úlken |
eki |
qızı |
turmısqa |
shıqtı, |
||||||
al, Allaniyaz bolsa |
pedagogikalıq |
instituttıń |
shet tiller |
fakul- |
||||||||
tetine |
oqıwǵa |
tústı. |
Ol |
ózi |
haqqında az sóyler edi, lekin, |
|||||||
bári |
bir, instituttaǵılar |
ol |
tuwralı |
kóp |
nárseden xabardar |
|||||||
boldı, jasıratuǵını joq, olardıń ayırımları onı mısqıllap, |
|
|||||||||||
«adamlarǵa |
jaqsılıq |
etiwdiń |
de |
shegin |
biliw |
kerek» — desip |
||||||
júrdi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bir jaqsı jeri jazǵı dem alıs waqtında onıń ne menen |
||||||||||||
shuǵıllanǵanın |
instituttaǵılar |
bilmedi. |
Birinshi |
kurstı |
tamam- |
|||||||
lap, óziniń tuwılǵan awılına keliwden qartayǵan qońsısı Qur-
baniyazovlardı ayap, olarǵa jay salıp beriwge |
kiristi. |
Qońsısı- |
|||||||||||||||
nıń jalǵız perzenti |
|
frontta |
qaza |
tapqanlıǵı |
sebepli |
xojalıq |
|||||||||||
sıpatında |
ele |
qáddin |
dúzete |
almay |
júdá jaman ılashıqta ja- |
||||||||||||
saytuǵın edi. Írasın aytqanda, sol |
qońsısınıń |
ılashıǵında |
ja- |
||||||||||||||
saw bılay tursın, sırtınan qarawdıń ózi qorqınıshlı edi. |
|
|
|
||||||||||||||
... Allaniyaz basqalar kibi |
bul |
jayǵa |
qarap, |
ayanısh |
sezim- |
||||||||||||
lerin |
bildiriw |
menen |
sheklengisi |
|
kelmedi, |
dárhal |
is |
baslap, |
|||||||||
jay salıp berdi. Álbette, qalıs saldı, sebebi |
olardıń |
tóleytuǵın |
|||||||||||||||
aqshası da joq edi. Bir ózi ılaydan |
birneshe |
mıń |
gerbish |
||||||||||||||
quydı da, diywalların tiklegen soń, taqtay, cement, |
funda- |
||||||||||||||||
mentke |
tóseytuǵın |
|
qara |
qaǵaz, |
áynek-qapıların tabıstırdı, |
||||||||||||
qullası |
qartayǵan |
kempir |
menen |
ǵarrını |
suwıq |
túspey-aq, |
|||||||||||
taza jayǵa kirgizdi... Bul onıń, |
studentlik |
gezinde |
salǵan |
||||||||||||||
dáslepki |
jayı |
|
edi. Onıń |
tek |
rayonlardaǵı |
ǵárip-qáserlerge |
sa- |
||||||||||
lıp bergen jaylarınıń sanı 19 dan asıp ketti... |
|
|
|
|
|
||||||||||||
Haqıyqatın |
aytsam, |
onı |
izlep, |
dáslep |
jergilikli |
mekteptiń |
|||||||||||
direktorı menen ushırastım. Ol Allaniyazdı |
qısqasha |
táriyip- |
|||||||||||||||
lep: «Ápiwayı adam, muǵallim sıpatında da jaman emes», |
|
|
|||||||||||||||
— dedi. |
Jol-jónekey |
|
birewler |
menen |
|
sóylesip Allaniyazdıń |
|||||||||||
hayalı, úsh |
perzenti, |
qartayǵan |
|
anasınan |
ibarat |
xojalıǵınıń |
|||||||||||
kútá |
tatıw |
turatuǵınlıǵın bildim. |
Olardıń |
xojalıǵında |
artıq- |
||||||||||||
aspay hesh nárse joq kórinedi... |
|
Sonda |
nege |
ol, |
haqıyqıy |
||||||||||||
mánisinde |
social-támiynat |
bóliminıń |
|
awıldaǵı |
jámiyetlik |
||||||||||||
shólkemlerdiń wazıypaların óz moynına alǵan? Ne ushın? Qullası, gáptiń ırası, men Allaniyazdı kóriwge niyetlenip ǵana qoymastan, onday insandı kóriw, anıǵıraq aytqanda, ózimniń parızım dep túsindim. Óytkeni bunday mehirli adamlar aramızda oǵırı siyrek ushırasadı. Sonıń ushın da onıń menen tanıspaw, men ushın gúná bolıp túyilip júrgen edi.
309
Shofyor menen birge onı kóp izledik. Állekim bizlerge
onıń ketken |
jaqların |
siltedi... |
Awıl |
posyolkasında |
bolsa |
kóp |
|||||
kósheleriniń |
atamaları |
joq. Kóp |
izlestirip, |
úyin |
taptıq, |
biraq |
|||||
úyinde |
heshkim |
joq |
eken, |
qapısı |
ashıq |
qalıptı. |
Qartayǵan |
||||
anası da álleqayda ketken qusaydı, al |
hayalı |
jumısta |
bolsa |
||||||||
kerek. Úyde aytarlıqtay zat ta joq. Kishkentay stol onıń |
jo- |
||||||||||
qarısında, diywaldaǵı |
shegege ilingen |
bir |
papka |
turıptı, |
onıń |
||||||
da tozıwı jetken, |
bir |
múyeshte |
ápiwayı |
tigiw |
qol |
mashinası |
|||||
kózge |
taslanadı. |
Esiktiń |
aldına |
shıǵıp |
qayda |
izlerimizdi |
|||||
bilmey tur edik, bir qońsısı bizlerge jaqınladı: |
|
|
|
||||||||
— Úydiń |
iyesi gerbish |
quyıp atırǵan |
shıǵar. Azanda |
bala- |
|||||||
sın eritip ketken edi, — dedi. Sóytip ol bizlerge awıldıń shetiregindegi keń atızlıqqa qaray iyek nusqadı.
...Balshıqlı maydanshanıń átirapında birneshshe terekler ósip tur sol tárepte — mákke atızları, oń tárepte pálekleri shiyratılǵan qıyarlar, art jaǵımızda qawın-atızları. Maydan-
shanıń ortasında kishkene |
háwiz, |
onıń qaptalında |
úyilgen |
||
ılay |
hám deneleri quyash |
áptabına |
kúyip |
qaraltım |
tartqan |
eki |
adamnıń gúybeńlep jumıs islep |
tırǵanın |
kózim |
shaldı. |
|
Olardıń biri eresek, ekinshisi jas óspirim ekenligi alıstan-aq málimlendi. Shofyorımız ekewmiz solay qaray júrdik... Kók-
kómbek |
egis atızlarınıń ortasındaǵı surǵult |
túsli maydansha- |
nıń qalıń |
bóleginde keptiriw ushın qatar |
jayıp qoyılǵan |
gerbishler birinshi qaraǵan kózge sál-pál qarawıtıp kórinedi.
Mashinasız, |
qol |
menen |
quyılǵan |
mıńlaǵan gerbishler |
|
jatır. |
||
Bul bizler ushın biraz tańlanarlıq kórinis boldı. |
|
|
|
|||||
Ele onsha keppegen qam gerbishlerdi basıp almaw |
ushın |
|||||||
qádemlerimizdi |
abaylap |
basıp, |
olardıń |
arası |
menen |
alǵa |
||
qaray júrdik. |
Eresek adam bizlerdi kórdi |
de |
qolındaǵı |
bos |
||||
qálibin uslawı menen bizlerge jaqınlap sálemlesti. Bul Alla-
niyaz eken. «Gerbishti sındırıp alamız, |
dep |
qorıqpay-aq |
qoyıńlar ústinen basıp óte berińler» — dedi |
ol. |
Endi batıl |
túrde gerbishlerdiń ústinen alǵa júrdik. Olardıń ılayı pisik bolǵanı ushın gerbishleri kútá bekkem eken, «mıńq etpedi».
Allaniyazdiń túrine qarap onıń jası 50 |
de, |
hátteki |
60 |
ta |
shıǵar dep oylaysań, biraq shoyınnan quyıp |
qoyǵanday |
mı- |
||
ǵım denesi onı jasartıp kórsetedi. A1 |
bet |
álpetin |
ájimler |
|
basqanına qaramastan jaslıǵında sulıw bolǵanǵa uqsaydı, |
|
|
||
310 |
|
|
|
|