Ádebiyat 8-kl

Qaytadan

oyın

baslanadı,

Alpamıs

ta

oyınǵa

aralasadı.

Oyın qızǵan

waqıtta

daladan

bir

jigit

Gúlparshınnıń orama-

lın ákelip beredi!

A l p a m ı s :

— Bul ne?

J i g i t :

— Oramal.

A l p a m ı s :

— Tanıyman,

bul

Gúlparshınnıń

oramalı

ǵoy.

Ne boldı?

J i g i t :

— Baysarı pútkil jalayır, múytendi zorlıq penen

Tayshaxannıń eline aydap alıp ketti.

A l p a m ı s :

— Qashan ketti?

J i g i t :

— Búgin úsh kún boldı. Awıldıń adamları

kóshpeymiz dep edi, Baysarı qırıp-joyıp

aqıret

berdi. Aydap alıp ketti.

A l p a m ı s :

—

Ur

dabıldı

(dalada gernay-sırnay

dabıl

qaǵı-

ladı).

Q o j a l a q :

— (óz

adamlarına)

Jaw

ketken soń

qılıshıńdı

tasqa

shap,

(daladan

qarıw-jaraqlı

adamlar

kiredi).

A l p a m ı s : — El

arası

búlinbesin dep júr edim, Baysarı

degenine

jetken eken.

Asıqpasın,

kórsetemen

qúdiretimdi. Jigitler aǵayin-tuwǵandı jat elge

aydatıp

jiberip

otıra beremiz be? (Qojalaq óz

adamları menen sóylesip turadı).

B i r j i g i t :

— Atlanamız!

2 a d a m :

— Aǵayındi jiberedi

degen ne?

3 a d a m :

— Atlanamız.

Q o j a l a q :

— Jalǵız

qızdıń

keyninen

shabıwıllay

berip

ne bar, ketken el ketip otırsın,

barmaymız.

(Qojalaq jaqlılar).

J i g i t l e r :

— Jamanlıqqa kelgende, Qojalaqtıń qojbańlaytu-

ǵın ádeti.

A l p a m ı s :

— Attıń sırı

iyesine

málim,

Seniń sırıńdı álleqashan-aq bilgenmen.

J i g i t l e r :

— Jerdiń sáni suwı,

Erdiń sáni

eli,

Suwsız jerdiń keregi ne,

Elsiz erdiń keregi ne?

Jalayır múyten, qoldawlını, qońırattı Baysarınıń

aydawına

jiberip qarap otıra almaymız.

Kórinis

(Baybóri kiredi)

B ay b ó r i :

— Haw, janım, bul

ne dawrıǵıp

atırǵanlarıń?

Ne bolıp qaldı?

Jamal:

— Búgin úsh kún Baysarılar kóshipti,

Tayshıxannıń elatına ketipti.

Baysarınıń qısıwmeti

ótken soń,

Qalıń qońırat bul Baysınnan kóshipti.

A l p a m ı s :

— Aq sawıttı bir ilgekten sótemen,

Ketken eldiń keyninen jetemen.

Batırlıqtı tar tabanda kórsetip,

Ketken eldi qaytıp alıp kelemen.

B a y b ó r i :

— Qartayǵanda hár qıyalǵa dónemen,

Aldı menen tamashańdı kóremen.

Ketpe balam, kóshken eldi quwalap,

Bir arıwdı saylap alıp beremen.

A l p a m ı s :

— Bayshubardıń quyrıq jalın óremen,

Báhár bolsa tawdan gúller teremen.

Tezirek, ata, ruqsatıńdı bere ber,

Ketken eldi qaytıp alıp kelemen.

B a y b ó r i :

— Minseń bedew qıya shólde jelerseń,

Bunnan ketip ne sawdaǵa túserseń.

Anıq bunnan keter bolsań jalǵızım,

Neshe ayda, neshe kúnde kelerseń?

A l p a m ı s :

— Bunnan ketip ara shólden ótermen,

Kóshken eldiń keyninen jetermen,

Kóp irikpesten pátiyańdı ber, ata,

Altı ayda kelindi alıp kelermen.

B a y b ó r i :

— Bellerime altın qamar buwǵanım,

Qartayǵanda neden boldı gúnayım.

Keter bolsań uzaq jolǵa atlanıp,

Aman barıp, saw kelgeyseń, palwanım.

Atıńa taqqanıń tilla sádepti,

Xızmetińe

tánde

janım

kabaptı.

Aman barıp, saw kelgeyseń perzentim,

Atań saǵan berdi búgin juwaptı.

A l p a m ı s :

— Jigitler!

El

namısı,

er

namısı,

El

ushın,

namıs

ushın,

Kóshken eldiń keyninen atlanamız!

Qıyın-qıstaw kún bolıp,

Qanjıǵadan qan aqsa, jat elde,

Tarıǵatuǵın kún

bolsa,

Tabansızlıq isleytuǵın bolsańız,

Maǵan ermeńler.

J a m a l :

— Janımızda, tánimizde,

Seniń menen birge batırım,

Sen

ólgen

jerde

ólemiz,

Solay emes pe jigitler.

J i g i t l e r :

— Solay!

— Solay!

A l p a m ı s :

— Qojalaq, sen

de

solay ma?

Q o j a l a q :

— Hawa batır,

men

de

solay.

A l p a m ı s : — Aqılsız dostan,

Aqıllı dushpan

artıq.

Barmay-aq qoysań da bolar edi.

(oylanıp) Kel

endi júre ber.

Q o j a l a q :

— (óz adamlarına)

Alda

talay ótkel bar, Kórer-

men

seniń

kúshińdi.

Qalmaqtıń

elinen Baysın-

ǵa kelmestey etermen ele.

A l p a m ı s :

— Bayshubarǵa

minemen,

Quyrıq jalın óremen.

Belime qamar buwaman,

Námert bolsam

anadan,

U1

bolıp

nege

tuwaman?

244

Ketken eldiń keyninen,

Ólgenimshe quwaman,

Ketken eldi qaytarıp,

Aǵayindi

jarastırıp,

Jiydeli baysın jerinde.

Sultanlıq ózim quraman.

Gúlparshındı ákelip

Úlken toy,

tamasha qılaman.

PERDE

III AKT

1-

kartina

Aq bulaqtıń boyı. Tawdıń etegi.

Tawdan

tómen

qarap

bulaq aǵıp

atır. Bulaqtı

jaǵalay qonǵan qalıń

awıl.

Saxna

ashılǵanda

eki úydiń ishki kórinisi.

Birewinde

Tayshaxannan

bolıp, qudalıq sóylesip atırǵan waqıt. Ekinshi

úyde

Altın-

shash jip keleplep otır. Awıldıń

sırtındaǵı bulaqtan

tómen

qarap, Gúlparshın birneshe

qızlar

menen

qosıq

aytıp

tómen

túsip kiyatır.

B a r s h ı n :

— Atam erip dushpanlardıń sózine,

Jasımnan daǵ tústi qızıl júzime.

Árman menen

kisi elinde

zarlanıp,

Óler boldım yarım seni kórgenshe.

Qara shashım álwan-álwan tarayman,

Nalıs etip men kimlerge jılayman,

Ele turman saǵan bergen wádemde

Kisi elinde jollarıńa

qarayman.

S a p a r :

— Ádiwli qonaqlar,

jón

soraspaqtıń ayıbı joq.

Kelgen jumıslarıńızdıń ózin

aytıp

otırıń.

B a y s a r ı :

— Hawa, jón sorasıp

otırǵan

jón.

K ó k a m a n : — Ha, Baysarı, Baysarı

Altın taqqa mineseń.

S a p a r :

— Baysarı inim, bul

bir

maqul is kórinedi...

B a y s a r ı :

— Qaydan bileyin,

ózlerińiz

sóylesip

kóre be-

rersiz

daǵı.

Bası

baylı

nashar

edi.

Onıń

ústine,

Qarajannıń

tawda

júrgeni

anaw.

Olardı

da eske alıw kerek.

K ó k a m a n : — Xan menen

qara

talasa

ala

ma?

Qayaqtaǵı

qashıp

júrgen

qaraqshını

araǵa

ákep salǵanıń

ne qılǵanıń? Ashıwlansa xan xanlıǵın islemey

me?

B a y s a r ı :

— Sirádaǵısın aytıp atırman-aw.

S a p a r :

— Wa, quda, basqa sózdi ne qılasız, xannıń

beretuǵın qalıń malı qansha?

K ó k a m a n :

— Qansha

dep,

xannan

mal

tabılmas

deyseń

be? Qız sizlerdiki, soray berińler.

S a p a r :

— Seksen tuwar,

qos

jorǵa.

K ó k a m a n :

— Xannıń

malı

tawsılar

deyseń

be?

Maqul.

Pátiya bolsın.

S a p a r :

— Qurıǵa pátiya

júreme, maysók

ákel,

maysók.

B a r s h ı n :

— Kishe,

kelgen-ketkenlerden

hesh

xabar bol-

may ketti-aw.

K e l i n s h e k : — A a biykeshjan-ay,

xabar-atar

esitetuǵın

jer-

ge kelip otırmız ba?

B a r s h ı n :

— Qáyteyin,

dártim ishime sıymaǵan soń so-

rap turman-aw. Mına

qalmaqlar

ne

jaqsılıqqa

kelip otırǵandı deyseń.

246

K e l i n s h e k : — Kóz

kórmes,

qulaq esitpes

túpkirge

keldik

ǵoy.

B a y s a r ı :

— Nashar

bala

erjetken, onıń

ústine

Barshın

tik minez, maǵan azıraq máwlet beriń.

bir juwabın alıp ketiwimiz kerek.

B a y s a r ı :

— Men

úyge kirip

shıǵayın.

K ó k a m a n :

— Onda

eglenbe,

tez shıq. (Baysarı úyge ki-

rip, qızına ayta almay tómen qarap).

B a y s a r ı :

— Haw

qızım...

Barshın...

Altınshash...

B a r s h ı n : — Ashılǵan

baǵımnıń gúli

soldı

ma,

Ájel jetpey paymanamız toldı

ma

Nege munsha oylanasań,

jan ata,

Aq ordańa nashar tulǵa boldı ma?

Shashkenemdi árman menen tarayman,

Muńlı nashar ne múshkilge jarayman.

Sóyleseń-ó ishim janıp baratır,

Ata-janım, nege jerge qaraysań.

B a y s a r ı :

— Ziya

zulpıń

besten

tallap

óreseń,

Qız da bolsań aq ordaǵa tóreseń,

Tayshıxannan jawshı keldi perzentim,

Kel esikke, qanday juwap bereseń?

A l t ı n s h a s h : — Sáhár

waqta

sarı

atıńdı

aydadıń,

Jetemen

dep tánde

jandı

qıynadıń,

On mıń úydi Baysın elden ayırıp,

Qalmaqlarda qansha dúnya jıynadıń?

B a r s h ı n :

— Minip bedew qıya shólde jelmey me,

Yarınan ayrılǵan palwan ólmey me,

Óziń qálep berdiń qońırat sultanǵa

Aman bolsa tezden izlep kelmey me?

At kekilin besten tallap óreseń,

Íǵbalıńdı talayıńnan kóreseń.

Erteńgi kún mal bergeni kelgende,

Janım ata ne dep juwap bereseń?

Ziya zulpım besten tallap óreyin,

Íǵbalımdı talayımnan

kóreyin,

B a y s a r ı :

— Balam...qızım...

qattı

sóz

aytpay-aq

qoy.

Xanǵa maqul deygór.

A l t ı n s h a s h : — Aljıǵan...

B a r s h ı n :

— Aqılsız

áke,

ol

ne

degeniń!

Xanǵa

tiysem

de el búlinedi. Batırǵa

tiysem

de

el búlinedi.

Meni

otqa

salǵanıń

menen turmay,

eldi

de

otqa

salmaqshımısań? (Baysarı

ekinshi

úyge

baradı. Barshın kiyine baslaydı)

S a p a r :

— Qáne, Baysarı inim, maysók

te

tayın

bol-

dı.

B a y s a r ı :

— Barshınjannıń

ózi

kiyatır.

B a r s h ı n : — Xannan kelgen xan aǵa.

Biyden kelgen biy aǵa,

Úlkenińiz qaynaǵa.

Kishkeneńiz mırzaǵa,

Ortanshıńız

qurdasım,

Qabıl bolǵay kóz jasım,

Baysınnan kóship kelgende,

Nan tappay bizler kelippek,

Mal jaymaǵa qaynaǵa,

Kól tappay bizler kelippek,

Telegen arba júrmestey,

Teńselmemedi jerińiz, Ǵárip-

qáser júrmestey,

Tergewlimedi elińiz.

Qanǵa tiysem qaynaǵa,

Batırdıń keler kewline,

Batırǵa tiysem, qaynaǵa,

Xannıń keler kewline.

Jurtıń

eki

bóliner,

Jaqınına at jollap,

Eli-jurtın jıydırsın,

Qırq

kúnshilik

jollarǵa,

At jibersin bayraqqa,

Sorlı

bolǵan

basımdı

At bayraqqa tigemen.

Kimińdi qul demeymen,

Kimińdi batır demeymen,

Kimińdi xan demeymen,

Kimińdi qara demeymen,

Kimińdi bala demeymen,

Qalıs bolsın, qaynaǵa,

Atı ozǵanǵa tiyemen.

(iyilip

shıǵıp ketedi)

K ó k a m a n :

— Durıs

aytılǵan

sóz.

Sóz júyesin

tapsa,

mal

iyesin

tabadı,

degen

xanǵa

aytıp

barayıq.

Xan da maqul der.

B a r l ı ǵ ı :

— Durıs sóz, solay bolsın.

K ó k a m a n :

— Onda

qudalar,

bizler

atlanayıq.

B a y s a r ı :

— Ha

balalar,

qonaqlardıń atın sheshiń (Bar-

lıǵı shıǵadı. Saxna az ǵana bos. Baysarı me-

nen Altınshash sóylesip kiredi).

B a y s a r ı :

— Xannıń

atı

kelmegende

kimniń

atı

keler

deyseń.

A 1 t ı n s h a

s h

: —

Xanıń da qurısın,

atı da qurısın

basımdı

aylandırma. (beldewdegi súzbeni bılǵaydı).

B a y s a r ı :

— Hay,

aqılsız,

xannıń

atası

boldıń

ne,

xan

boldıń ne, báribir emes pe?

A 1 t ı n s h a s h : — Sen

aqılsızǵa

xanlıq

túsip

qalıptı.

(Ekewi

de shıǵıp

ketedi.

Barshın

qızlar

menen

qosıq

aytıp bulaqtıń basına baradı).

B a r s h ı n :

— Árman menen bir-birewdi kóre almay,

Azǵana kún dáwran súrip júre almay,

Torǵa túsken qarshıǵaday tawlanıp,

Men jılayman saǵan jaqın bara almay.

Qamıstıń

basların

qálem

degeyseń,

Barsań Alpamısqa sálem degeyseń,

Aq suńqarıń qara qusqa

jem

bolıp,

At bayraqqa basın tikti degeyseń.

249