Ádebiyat 8-kl
.pdfQAYRAWDA JALǴÍZ ǴAZ
Qayrawda bir ǵaz tur qanatın qaǵıp, Ǵańqıldaydı eki kózden qan aǵıp, Ayaqtaǵı jipti shaynap jániwar,
Óz erkime ketsem deydi ilaǵıp.
Degen menen sheshilmeydi ayaǵı,
Bul maqsettiń biri pitpey oydaǵı,
Kewildegi kóp qayǵınıń dártinen,
Qara jerge qarıs kirdi tırnaǵı.
Kóterilip qos qanatın qaǵadı,
Kórgen waqta hawadaǵı ǵazlardı,
Toparıma qosılsam dep jániwar,
Qaptalına shaqırmaqshı boladı.
Shaqırǵan dawısın esitip olar, Ál hawada júrip qanatı talar,
Qayrılmay ketiwge kózleri qıymay, Aqırı aynalıp qasına qonar.
Bir-birine úykelesip moyının,
Baslaǵanda quwanıshlı oyının,
Atıwǵa qolaylap beti sur mergen,
Gezede jasırıp turadı boyın.
Bir-birine qosılǵanda intizar, |
|
|
||
Ǵańqıldasıp otırǵanda |
jániwar, |
|
||
Orınsız biygúna |
jas |
janın |
qıyıp, |
|
Sur betli mergenler ordasın buzar. |
||||
Gúlmurat shayırdıń tereń lirizm menen |
jazılǵan «Qay- |
|||
rawda jalǵız ǵaz» qosıǵı tek ǵana shayır |
dóretiwshiliginde |
|||
emes, qaraqalpaq ádebiyatı |
tariyxında |
da |
ayrıqsha orın iye- |
|
leydi. Jámi 24 qatardan ibarat bolǵan bul qosıqtıń ideya-te- matikasında xalıqtıń azatlıqqa umtılıw tilegi ayrıqsha kúshli súwretlengen.
Qosıqtıń orayında turǵan qayrawdaǵı jalǵız ǵaz ayaǵı baylanǵanlıqtan, ǵańqıldap qanatın qaqsa da, óz erkine kete
151
almay, |
kózinen qanlı |
jası aǵıp, ızalı |
qayǵı |
menen tırnaǵı |
bir qarıs |
jerge kiredi. |
Aspanda ǵazlar |
ushıp |
ótedi, sol ǵaz- |
lar toparına qosılıw ushın qayrawdaǵı ǵaz taǵı da talpınadı, aspandaǵı ǵazlardı shaqırmaqshı boladı. Aspandaǵı ǵazlar da
qayrawdaǵı |
ǵazdı qıymastan aynalıp |
qasına |
qonadı. |
Olar |
bir- |
|
birine úykelesip, jańa ushırastıq degende, gezede |
|
jasırınıp |
||||
otırǵan sur |
mergen bir-birine intizar bolıp qosılıp |
ǵańqıl- |
||||
dasqan ǵazlardı atadı. |
|
|
|
|
|
|
Qosıqtıń |
usınday ıqsham hám |
kishkene |
syujetin |
shayır |
||
sonshelli dárejede kúshli lirizm menen súwretlegen. |
Qosıqtaǵı |
|||||
jeke qayǵı |
motivi ulıwma jámiyetlik motiv dárejesine |
kóteri- |
||||
ledi. Qosıqta qayrawdaǵı ǵaz obrazı |
arqalı xalıqtıń |
erkin |
tur- |
|||
mıstı, bas bostanlıǵın árman etiwi sheber súwretlenedi. |
|
|
|
|||
Sorawlar hám tapsırmalar:
1.Gúlmurat shayır shıǵarmalarında ózi jasaǵan dáwirdiń shınlıǵı, miynetkesh xalıqtıń turmısı qalayınsha súwretleniwin tapqan?
2. |
«Qayrawda jalǵız ǵaz» qosıǵın oqıp, ideyasın aytıp |
beriń. |
|
|||||||||||
3. |
Qayrawdaǵı ǵaz hám gezede jasırınıp turǵan |
sur mergen kim? |
||||||||||||
4. |
Qosıqtı |
yadlap |
alıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
SARÍBAY SHAYÍR |
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
(1830 — 1898) |
|
|
|
|
|
|||
|
Sarıbay |
shayırdıń |
ómiri |
hám dóretpeleri |
|
haqqında |
saqla- |
|||||||
nıp |
qalǵan |
maǵlıwmatlar kútá |
az. |
Sonnan |
bolsa |
kerek, |
sha- |
|||||||
yır |
dóretiwshiligi |
haqqında |
da |
izertlengen |
ilimiy |
miynetlerdi |
||||||||
az ushıratamız. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
Házirshe bizge |
shayırdıń |
«Jarǵanat |
penen |
|
aytısıw», |
||||||||
«Shımshıq |
penen |
aytısıw» |
degen |
tımsalları |
hám |
«Qurısın |
||||||||
jasım, qurısın», |
«Yarım», «Ǵárip |
anam xosh |
endi», |
«Qostar- |
||||||||||
sız jaman», «Qızıl ógizim» sıyaqlı birneshe qosıqları |
kelip |
|||||||||||||
jetken. Bulardan |
basqa |
dostı |
hám |
zamanlası |
Gúlmurat |
sha- |
||||||||
yır |
menen |
aytısı |
bar. |
Usı |
shıǵarmalardıń |
mazmunına |
hám |
|||||||
xalıq arasına |
taralǵan |
dereklerge |
qaraǵanda |
Sarıbay |
Aral |
|||||||||
teńiziniń jaǵasında, belgili Terbenbes atawınıń |
|
átirapında |
||||||||||||
tuwılǵan hám ómir súrgen. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
152 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Sarıbaydıń ata-anası jarlı adam bolǵan. Bul tuwralı shayırdıń zamanlası Gúlmurat shayır Sarıbayǵa qosıq penen qaytarǵan juwap aytısında mınanday qatarlardı keltiredi:
Aydın bozǵa egin egip pitpegen,
Bul dúnyada bir jaqtılıq kórmegen,
Sarıbay jartıwmash ákeń bar edi,
Jaman tonı dizesine jetpegen.
Usı aytıs qosıǵında Gúlmurattıń jazıwına qaraǵanda, Sarıbaydıń ata-anası asharshılıqtıń saldarınan qaytıs bolǵan.
Sarıbaydıń óz qosıqlarına qaraǵanda da shayırdıń ómiri awır mútájlikte ótken. «Ǵárip anam, xosh endi» degen qosıǵında shayır jas waqtınan baslap-aq, elden, úyden ayra túskenligin aytıp nalınadı:
...Men uzaqqa kettim saǵan jetpes qol,
Janım anam kóp aytarlıq sózim sol, Kóre almasaq aq sútińe ırza bol, Kóriskeymiz ǵárip anam, xosh endi.
Shayırdıń «Yarım» |
qosıǵında da zalımlardıń quwdalawı- |
nan, maqsetke jetiw |
jolında kese turǵan qáwip-qáterden na- |
lınıw sezimleri bar. Al, «Qostarsız jaman» qosıǵında bolsa,
qartayǵanda hayalı ólip, |
jarlılıqtıń |
ústine jetim balaları |
me- |
||||
nen qalǵanlıǵı sóz etiledi. |
|
|
|
|
|
||
Sarıbay |
ómiriniń |
aqırına shekem |
jarlılıq, |
mútájlik |
tur- |
||
mısta kún |
keshirgen. |
Bul |
tuwralı |
ol |
óziniń |
«Qurısın |
jasım, |
qurısın» qosıǵında bılay jazadı:
Eki kem jetpiske keldim,
Qurısın jasım, qurısın,
Shıǵıp dúnyaǵa ne kórdim,
Qurısın jasım, qurısın.
Teńselgen jorǵa minbedim,
Jaynatıp kiyim kiymedim,
Joqlıqtan basqa kórmedim,
Qurısın jasım, qurısın.
Aq pushta etik kiyealmay,
Tósekli jerde jatalmay,
153
Bir jaynap-jasnap júre almay,
Ótti ǵoy búgin ómirim.
Qosıqta shayır ómiriniń |
aqırına |
shekem |
joqshılıqtan bas- |
|
qa heshnárse kórmegenligin, |
miniwge bir |
jorǵa atı, |
jaynap- |
|
jasnap kiyiwge kiyimi bolmaǵanlıǵın |
tereń |
nalınıw |
sezimleri |
|
menen súwretlegen. Shayır usı qosıǵında jarlılıq penen birge shańaraǵında ushırasqan baxıtsız hádiyselerdiń biri — balaları qalmaǵanlıǵın aytadı.
|
JARǴANAT PENEN AYTÍSÍW |
|||
Sarıbay: |
— Qarap tursam kelbetińe, |
|||
|
Sın-sımbat hám |
de qálpińe, |
||
|
Ne bále boldı párińe? |
|||
|
Jardaǵı turǵan, |
jarǵanat? |
||
J a r ǵ a n a t : |
— Basıńda |
jaman |
malaqay, |
|
|
Sóylegen |
sóziń |
bul |
qalay, |
|
Sın taǵasań maǵan |
qalay, |
||
|
Abaylap sóyle, adamzat. |
|||
S a r ı b a y : |
— Jarda otırsań jarbıyıp, |
|||
|
Ayaǵıń jaman tarbıyıp, |
|||
|
Qazaqı qaptay tırrıyıp, |
|||
|
Neǵıp otırsań, jarǵanat? |
|||
J a r ǵ a n a t : |
— Qalay-qalay aytqan sóziń, |
|||
|
Jin urǵanday eki kóziń, |
|||
|
Shırrıyǵan tırbıq tap |
óziń, |
||
|
Abaylap sóyle, adamzat. |
|||
S a r ı b a y : |
— Mákan etip úlken oyda, |
|||
|
Qaydan taptıń bunday payda, |
|||
|
Gúllán páriń qaldı qayda, |
|||
|
Jardaǵı turǵan, jarǵanat? |
|||
J a r ǵ a n a t : |
— Juwap bersem usı sózge, |
|||
|
Mákan jayım aytsam sizge, |
|||
|
Qısım etken patsha bizge, |
|||
|
Sonlıqtan |
joq boldı, |
párim. |
|
154 |
|
|
|
|
S a r ı b a y : — Kúnlerdiń júzi dumanda, Patshańız bar ma bulmanda, Ya soradı qay zamanda,
Jardaǵı turǵan, jarǵanat?
J a r ǵ a n a t :
S a r ı b a y :
— Bir qudayǵa men jılayman, Bizge burın qısım qılǵan, Patshanıń atı Sulayman, Sonlıqtan joq boldı párim.
—Sulayman eken patshańiz,
Joq hám quyrıq qanatıńız, Patshaǵa qanday gúnańız, Bolıp edi, jarǵanatım?
J a r ǵ a n a t : |
— Patsha |
quslardı |
jıynaǵan, |
||
|
Shıbın |
janların |
qıynaǵan, |
||
|
Aldı menen bizdi julǵan, |
||||
|
Sonlıqtan joq |
boldı, |
párim. |
||
S a r ı b a y : |
— Ne sebepten |
patsha |
seni juldırdı, |
||
|
Ne sebepten jas janıńdı soldırdı, |
||||
|
Párlerińdi ne hájetke asırdı? |
||||
|
Xabar ber bunnan, |
jarǵanat? |
|||
J a r ǵ a n a t : |
— Men aytsam |
patsha |
tilegin, |
||
|
Kótergen qayqı iyegin, |
||||
Hámme quslardıń súyegin,
Jıynamaq boldı adamzat.
S a r ı b a y :
J a r ǵ a n a t :
—Sonsha qustı qırǵanınsha, Jas janlardı qıyǵanınsha, Qus súyegin ne qılmaqshı, Bolǵan patsha jarǵanat?
—Qustıń súyegin jıydırıp, Hámmesin jerge úydirip, Kúl qılmaq párin kúydirip,
Joq qılmaq patsha, adamzat.
S a r ı b a y : |
— Arqa jaqqa awıstıń, |
|
Bul jerge zordan quwıstıń, |
|
Aytıp sózimdi tawıstım, |
|
Jolıń bolǵay jarǵanatım. |
155
Shayırdıń bul tımsallarında ózi ómir súrgen dáwirdegi eń áhmiyetli sociallıq teńsizlikler, ayanıshlı jaǵdaylar súwretlenedi. Ótkendegi qaraqalpaq xalqınıń turmısında júz bergen hádden zıyat feodallıq eziwshilikler xalıqtıń ayanıshlı turmısı
zalımlardıń zulımlıǵı menen awır salıqlar, |
shennen |
tıs social- |
lıq teńsizlikler, Sarıbaydıń tımsallarınıń |
tiykarǵı |
mazmunın |
quraydı. Shayırdıń «Jarǵanat penen aytısıw», «Shımshıq penen aytısıw» degen tımsalları qaraqalpaq ádebiyatında oǵada
áhmiyetli |
|
orın |
tutadı. |
Bul |
tımsallarda |
shımshıq |
hám |
|
jar- |
|||||||||
ǵanat tuwralı sóz bolǵanı menen |
olar |
qus túrinde |
emes, |
al |
||||||||||||||
belgili bir social1ıq tipti ańlatıw ushın qollanılǵan. Mısalı, |
|
|
|
|||||||||||||||
«Shımshıq |
penen aytısıw» |
tımsalında |
barlıq |
párinen |
ayrılıp, |
|||||||||||||
jurday bolǵan shımshıqtıń ayanıshlı jaǵdayǵa túsip |
|
qalıw |
||||||||||||||||
sebebin |
soraydı. |
Álbette, |
tımsalda |
sóz |
shımshıq |
haqqında |
||||||||||||
emes, sol arqalı astarlı túrde miynet |
adamlarınıń |
awır |
|
tur- |
||||||||||||||
mısı haqqında sóz etiledi. Sarıbay |
tımsalda |
shımshıqqa |
|
qa- |
||||||||||||||
rata «Palapanıń qızıl shaqa» dese, |
jarlı |
balalarınıń |
jalańash- |
|||||||||||||||
lıǵın |
«Ólgenge |
megzer |
kelbetiń, |
pársiz |
qızıl |
shaqa |
|
etiń» |
||||||||||
dese jarlınıń da |
ash-jalańashlıǵın, |
onıń |
bas |
|
kótertpeytuǵın |
|||||||||||||
qayǵısın aytqanı bolıp esaplanadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||
Ótkendegi |
xalqımızdıń |
turmısına |
názer |
taslasaq, |
|
elde |
||||||||||||
kámbaǵal |
adamlar |
kóp |
boldı. |
Shayır |
usılarǵa |
tiykarlana |
||||||||||||
otırıp, |
isherge |
|
tamaǵı, |
|
kiyerge |
kiyimi joq, ash-jalańash |
||||||||||||
adamlardıń |
basqalarǵa |
járdem |
bermek |
túwe |
|
ózleriniń |
|
kún |
||||||||||
kórip |
tirishilik |
etiwiniń |
múshkil |
ekenligin |
|
óz |
tımsalında |
|||||||||||
sheberlik penen sáwlelendirgen. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||
Shayırdıń «Jarǵanat penen aytısıw» tımsalında xalıqqa |
||||||||||||||||||
salınatuǵin awır salıqlardı, usı salıqlardıń |
esabınan |
|
azap |
|||||||||||||||
shekken |
miynetkesh |
xalıqtı, patshalardıń |
jawızlıq |
háreketleri |
||||||||||||||
astarlı mánide áshkaralanadı. Tımsalda erte |
dáwirlerde |
|
ja- |
|||||||||||||||
saǵan |
Sulayman |
patsha |
quslardıń |
párin |
jıydırıp |
alǵanlıǵı, |
||||||||||||
sonıń |
ushın da jarǵanattıń |
da |
pársiz, jalańash |
qalǵanlıǵı |
|
sóz |
||||||||||||
etiledi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Shayır pársiz, ash-jalańash qalǵan jarǵanattıń |
awır |
|
jaǵ- |
|||||||||||||||
dayın súwretlew menen |
birge |
onıń |
bul |
awhalǵa |
túsiwiniń |
eń |
||||||||||||
baslı sebebi patshanıń qısımı ekenligin ashıq |
|
túrde |
súwret- |
|||||||||||||||
leydi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
156 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kúnlerdiń |
júzi |
dumanda, |
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
Sol patsha |
bar |
ma |
bul |
manda? — |
|
|
|
||||
dep |
jarǵanatqa |
soraw qoyıw |
|
arqalı |
óziniń |
joqarıdaǵı |
maq- |
|||||||
setin ele de ayqınlastıradı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Sarıbay |
shayır |
óz |
tımsalların |
jazarda |
xalıq |
awzındaǵı |
||||||||
mine usınday |
ańgimelerden |
|
paydalanǵan |
bolıwı |
múmkin. |
|||||||||
Biraq ol óziniń sóz eteyin |
degen |
máselesine |
qaray, |
xalıq |
||||||||||
awzındaǵı |
ańız-ápsanalardı |
pútkilley |
ózgertip |
paydalanǵan. |
||||||||||
Shayır tımsallarınıń ideyasında dáwir haqıyqatlıǵı |
hár |
tárep- |
||||||||||||
leme ashıp beriledi. Sarıbay bul |
tımsalında |
óziniń |
awır |
|||||||||||
turmısın qosa súwretlegenligi |
sezilip |
turadı. |
Bunı |
tımsaldıń |
||||||||||
ulıwma mazmunınan kóriwge boladı. |
|
|
|
|
|
|
||||||||
Sarıbay |
tımsallarınıń |
qurılısı |
dialog |
formasında |
beriledi. |
|||||||||
Ol |
óziniń |
aytıs |
tımsalında |
aytajaq |
oy-pikirin tilsiz quslarǵa |
|||||||||
til |
pitiriw |
usılında beredi. Tımsalda |
sózdi |
áweli |
Sarıbaydıń |
|||||||||
ózi baslaydı. Mısalı, ol óz |
sózin |
shımshıqtıń yaki jarǵanat- |
||||||||||||
tıń |
awhalınıń biysharalıǵınan |
|
baslaydı. Sońınan aytıs basla- |
|||||||||||
nıp ketip, |
qus ta óz |
gezeginde |
Sarıbaydıń óziniń de |
awhalı- |
||||||||||
nıń |
jaqsı |
emesligin |
aytadı. |
Shayır |
tımsallap |
aytıw |
menen |
|||||||
ozi jasaǵan dáwirdiń haqıyqatlıǵın ashıp beredi. |
|
|
|
|
||||||||||
Sorawlar hám tapsırmalar:
1.Sarıbay shayır shıǵarmalarında dáwir haqıyqatlıǵınıń súwretleniw ózgesheligi nede?
2. Shayır «Jarǵanat penen aytıs» tımsalınıń mazmunında neni sóz etken?
3.«Sarıbay — qaraqalpaq ádebiyatındaǵı birinshi tımsalshı shayır» degen temada shıǵarma jumısın jazıń.
ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT
Lirikalıq qosıqlarda simvolikalıq súwretlew, tımsal hám tariyxıy dástan tuwralı túsinik
Lirikalıq shıǵarmalar sırtqı ortalıqtıń tásirinen payda bolǵan quwanısh, súyinish, qayǵı-hásiret, kóterińki keyipti h.t.b. sezimlerdi, tuyǵılardı, ishki keshirmelerdi, ruwxıy halatlardı, oypikirlerdi emocional qızǵınlı (tolqınlanǵan) sózler arqalı beredi.
157
Lirikalıq janr shıǵarmaların mazmunı hám tematikası boyınsha muhabbat qosıqları, táriyip qosıqları, aqıl-násiyat (didaktikalıq) qosıqları, tábiyat lirikası, azamatlıq (grajdanlıq) lirika h.t.b. túrlerge bóliw múmkin. Al, forması boyınsha,
yaǵnıy |
bántleri |
(strofa), |
qatar sanları, |
buwın |
sanları, |
uyqas |
||
túrleri, |
qosıq |
ólshemleri |
boyınsha |
da |
ǵázzel, |
muhammes |
||
(muxalles) rubayı, tórtlikler, murabba, sonet, |
oktava |
sıyaqlı |
||||||
birneshe janrlarǵa ajıratıw múmkin. Lirikanıń bul janrlarınıń
kópshiligi derlik házirgi dáwir shayırlarınıń |
poeziyasında |
||||||||
ushırasadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Demek, lirikalıq qosıqlardıń |
xarakterli |
belgisi |
onda |
obraz- |
|||||
lılıq, |
pikirdiń |
juwmaqlanǵan |
bolıwı, |
avtor |
súwretlegen |
wa- |
|||
qıya, |
sezim kópshilikke ortaq |
sıpatqa |
iye |
boladı |
hám |
lirika- |
|||
lıq shıǵarmalar tek |
qosıq |
penen |
jazıladı. |
Lirika |
shayır |
||||
adamnıń ishki jan dúnyası menen |
baylanısadı, |
onıń |
quwa- |
||||||
nıshı |
menen |
qayǵısın |
súwretleydi, adamnıń júrek |
sırın |
kór- |
||||
kem obrazlı sózler menen jetkeredi. Al, lirikalıq qosıqlarda simvolikalıq súwretlew (simvol — grek sózi) — bul turmıstaǵı
waqıyalardı tuwra |
óz mánisinde |
aytpay, astarlı |
túrde |
aytıw- |
dıń bir túri. Ol |
ádebiyattanıwda |
metaforanıń |
bir túri |
sıpa- |
tında da qollanıladı. Bunday simvolikalıq súwretlew arqalı jazıwshıshayırlar turmıs haqıyqatlıǵın tásirli hám obrazlı túrde óz oqıwshılarına jetkerip otıradı. Mısalı, Berdaq «Jaz keler me?» qosıǵında «duman», «jaz», «qıs», «dawıl» sózlerin simvolikalıq súwretlew usılı, simvolikalıq obrazlar retinde sol dáwirdiń turmısın kórsetiw ushın paydalanǵan. Mısalı:
Dawıl turdı, úrgin úrdi,
Qosımnıń qamısın túrdi,
Duman bastı aspan, jerdi,
Puqaraǵa jaz keler me?
Usılayınsha, turmıstı simvolikalıq súwretlew |
arqalı |
obraz |
|
jasaw usılın Kúnxojanıń «Aq qamıs» qosıǵındaǵı |
«qamıs», |
||
Gúlmurattıń «Qayrawda jalǵız ǵaz» qosıǵındaǵı |
«ǵaz» |
obraz- |
|
larınan da kóriwge boladı. Olar miynetkesh |
xalıq |
|
obrazın |
simvolikalıq súwretlew usılında beredi. |
|
|
|
Tımsal — kóbinese allegoriyalıq (astarlap aytıw) usılında qollanıladı. Tımsaldıń atamasınıń ózi de «tımsallap aytıw»,
158
yaǵnıy «astarlap aytıw» degen mánisten kelip shıqqan. Aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye boladı. Tımsal — tamamlanǵan jıynaqlı pikirdi óz ishine alatuǵın aqıl hám násiyat formasındaǵı ironiyalıq yamasa satiralıq shıǵarma. Tımsal-kó- binese poeziyalıq sıpatqa iye bolıp keledi. Olarǵa haywanlar, quslar, ósimlikler personaj sıpatında kirgiziledi. Olardıń minez- qulqın, peyil-ıqpalın, tábiyiy ózgesheliklerin beriw arqalı adamlardıń jıynaqlanǵan obrazların beredi.
Tımsal janrı ádebiyatta erte zamanlarda payda bolǵan. Antik grek ádebiyatında qara sóz benen aytılǵan kóplegen tımsallardı Ezop degen ápsanawiy danıshpannıń atı menen baylanıstıradı. Qaraqalpaq ádebiyatında tımsal janrın baslawshı Sarıbay shayır esaplanadı. Onıń «Jarǵanat penen aytısıw», «Shımshıq penen aytısıw» shıǵarmaları qaraqalpaq ádebiyatındaǵı birinshi tımsaldıń úlgisi.
Dástan (parsı sózi) — Kúnshıǵıs xalıqlarınıń poeziyasında úlken kólemdegi epikalıq shıǵarma. Qaraqalpaq dástanların qaharmanlıq, tariyxıy, ashıqlıq hám sociallıq máselelerdi sóz etetuǵın dástanlar dep bólip qarawǵa boladı. Dástanlarda qosıq penen kishi kólemdegi proza aralasıp keledi. Dástanlar basqa ádebiy shıǵarmalardan óziniń kompoziciyası, waqıyalarınıń rawajlanıwı, obraz jasaw usılları menen ajıralıp turadı. Dástanlar xalıqtıń turmıs tirishiligi menen arzıw-ármanların sáwlelendiriwi jaǵınan bahalı orın tutadı.
Qaharmanlıq hám |
tariyxıy |
dástanlardıń |
mazmunı el |
||
qorǵaw, sırtqı dushpanlarǵa qarsı gúresten |
ibarat |
boladı. |
|||
Olardıń mazmunında |
qaharmanlıq |
waqıyalar |
menen |
birlikte |
|
ashıqlıq teması da aralasıp keledi. |
|
|
|
|
|
Sonday-aq, tariyxıy dástanlar kórkem ádebiyatta belgili bir |
|||||
tariyxıy waqıyaǵa, tariyxıy jeke adamǵa baylanıslı |
da |
dóreti- |
|||
ledi. Bul hár qıylı mazmunda, hár |
qıylı kólemde |
ushırasadı. |
|||
Mısalı, Berdaqtıń «Amangeldi», «Ernazar biy», «Aydos baba», Ájiniyazdıń «Bozataw» shıǵarmaları tariyxıy dástanlardıń (jırlardıń) mısalı bola aladı. Olarǵa xalıq awızeki áńgimeleri tiykarında tariyxıy waqıyalar kórkemlik penen sáwlelenedi.
159
XIX ÁSIRDIŃ AQÍRÍ HÁM XX ÁSIRDIŃ BASLARÍNDAǴÍ QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍ
XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı |
qaraqalpaq |
xalqı- |
nıń mádeniy tariyxında ayrıqsha bir dáwirdi |
óz ishine |
aladı. |
Bul dáwirdegi ayrıqsha bir hádiyse rus hámeldarlarınıń |
Orta |
|
Aziya menen qızıǵıwı, Túrkstan general-gubernatorlıǵınıń dú-
ziliwi, sol tiykarda Orta Aziya hám |
Qazaqstan |
xalıqların |
||||
basqarıwǵa |
baǵdarlanǵan |
háreketleri |
menen |
baylanıslı |
edi. |
|
Orta Aziya |
xalıqlarınıń |
ayırım bólegi, |
sonıń |
ishinde, |
qara- |
|
qalpaqlar 1870-jıldan baslap, Rossiya qol astında boldı. Bul
xalıqlardıń ayırımları urıs-qaǵıssız |
óz |
erki menen qosılǵan |
||
emes. General Kaufmannıń uzaq sawashlarınan keyin, |
Xiywa |
|||
xanlıǵı XX ásirdiń basında ruslar tárepinen jawlap |
alındı. |
|||
Demek, bul jaǵday sol dáwirde elde urıs-qaǵıslardıń |
kóp |
|||
bolǵanlıǵın kórsetedi. Bul hádiyse |
tek |
ruslardıń |
Orta |
Aziya- |
ǵa keliwi menen baylanıslı emes. |
Angliyanıń |
túslik |
ellerine |
|
bolǵan tásiri tiykarında, Túrkstan xalıqları arasında hár qıylı kelispewshilikler payda bola basladı. Bul jaǵdaylar ayırım
basqınshılıq háreketler menen almastı. |
|
|
|
|
|
||||||
|
Bir xalıqtı ekinshi xalıqqa óshiktiriwler tiykarında xalıqlar |
||||||||||
|
arasında ayırım narazılıqlar payda boldı. Urıslar nátiyjesinde |
||||||||||
ekonomikanıń |
tómenlewi, sonıń |
sebebinen |
xan |
qaznasınıń |
|||||||
bosap, el arasınan artıqsha salıqlar |
jıynawǵa |
májbúr bolıwı, |
|||||||||
bul |
salıqlardı |
jıynaw |
ushın túrkmenlerden, |
qazaqlardan, |
|||||||
ózbeklerden |
hám |
qaraqalpaqlardan |
|
ayrıqsha |
toparlardıń |
dú- |
|||||
|
ziliwi hám xan pármanı tiykarında bul toparlardıń óz qá- |
||||||||||
|
wimlerinen tısqarı jerlerde háreket etiwleri baslanadı. Bunday |
||||||||||
háreketler, túbi |
bir |
tuwısqan |
bolsa da |
hár xalıqqa |
bólek |
||||||
|
qatnas jasaw, xalıqlar arasında ala awızlıq hám basqınshılıq |
||||||||||
|
háreketlerdi payda etti. Solay etip, bul dáwirdegi awır jaǵ- |
||||||||||
|
daylar xalıqtıń ruwxıy mádeniyatın ádewir tómenletip jiberdi. |
||||||||||
|
Álbette, bul dáwirde ayırım |
ózgerisler |
de boldı. Mısalı, |
||||||||
Tórtkúlde, Shımbayda sanaat orayları, zavodlar |
qurıldı. |
Biraq |
|||||||||
bul |
kishi |
kárxanalardıń |
xalıqqa |
paydası bolmadı. |
Xalıqtıń |
||||||
tilegin támiyinley |
almadı. Sonlıqtan da, |
|
Shımbay |
hám |
|||||||
|
Mańǵıt qalalarında narazılıq kóterilisleri bolıp ótti. Bunday |
||||||||||
|
narazılıqlar el arasında biy, aqsaqal hám bolıs saylaw payıt- |
||||||||||
larında da bolǵan. Yaǵnıy, xalıqtıń |
tilegi |
menen |
sanaspay, |
||||||||
160 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|