Ádebiyat 8-kl

jer haqqında

qosıqlar; 6)

aqıl-násiyat

qosıqları;

7)

yumor-sa-

tiralıq

qosıqlar;

8) arnaw

qosıqları;

9)

tematikası boyınsha

hár túrli bolǵan házirgi dáwir qosıqları;

10)

tariyxıy qosıq-

lar.

Folklordaǵı

epikalıq janrlardıń

biri

dástanlar

bolatuǵın

bolsa,

olar

óz

ishinde

qaharmanlıq,

tariyxıy,

liro-epikalıq

Qaharmanlıq

dástanlarda

batırlıq,

el

qorgaw, sırtqı

dush-

panǵa qarsı gúres,

xalıq

ómirine

zıyan tiygizetuǵın

basqa

da hár túrli nárselerge qarsı

atlanıs

tiykarǵı

tema sıpatında

sóz etilip,

turmıstıń

basqa

hádiyseleri

usı

tiykarǵı

temanı

tolıqtırıw

ushın

sóz

etiledi.

Bul dástanlarda

kóbirek

qahar-

súwretlewge

úlken

orın

beriledi. Dástan

qaharmanlarınıń

jolı

da

uzaq hám

qıyın

(«altı ayshılıq

jolı bar,

úsh

ayshılıq shóli

bar»),

gúresetuǵın

jawı da kóp hám shekten

tıs

qáwipli

(qırq

mıń

láshker,

dáwler)

bolıp

keledi.

Batır

usı

qıyın

jollardı

ótiwi,

usı kóp

hám

qáwipli

jawdı

jeńiwi

batırlarǵa járdemshi retinde «áwliye», «pir»

sıyaqlı qıyalıy

kúshler, qırq kúnshilik joldı bir

kúnde

alatuǵın, qırq

gez

ordan atlap ótetuǵın tulpar atlar, tábiyiy

bolmaǵan

asıra

súwretlewler, «otqa salsa kúymew,

suwǵa

salsa batpaw,

qılısh

habbat

máselesi dúzedi.

Usıǵan baylanıslı bir-birin súyiwshi

jaslardıń

názik

muhabbat

sezimlerin

(usıǵan

baylanıslı

saǵı-

nısh,

ayralıq,

quwanısh

sezimlerin),

olardıń psixologiyasın

ishki

dúnyasın

súwretlew,

shın muhabbattı

ádiwlew

birinshi

XIX

ásir qaraqalpaq ádebiyatı — ádebiyat tariyxında jańa

basqısh

sıpatında.

Qaraqalpaq xalqı

óziniń

kóp

ásirlik

awız-

eki hám jazba

ádebiyatına

iye.

Sonıń

ishinde,

XIX

ásir

jazba ádebiyatı ayrıqsha orın tutadı.

Bul

ásirge kelip tuwısqan ózbek ádebiyatında Muqimiy,

Furqat, qazaq ádebiyatında Abay, Altınsarin, túrkmen

áde-

biyatında Maqtımqulı, Kemine hám t.b. shayırlar

Shıǵıs

elleriniń

kópshiligine jaqınnan tanılǵan bolsa, qaraqalpaq

ádebiyatında Kúnxoja,

Ájiniyaz,

Berdaq

hám Ótesh sıyaqlı

kórkem

sóz sheberleri ósip jetilisip, xalqımızǵa

keńnen

má-

lim boldı. Usı sóz

sheberlerine

shekemgi

XIV — XVIII

ásir-

lerde Soppaslı

Sıpıra

jıraw,

Asan

qayǵı,

Dospanbet

jıraw,

ǵarmaları XIX

ásirdegi

qaraqalpaq

ádebiyatınıń qáliplesiwine

tiykar jarattı.

XIX ásir qaraqalpaq

ádebiyatında

poeziya janrı

jetekshilik

etiw menen

birge jazba ádebiyattıń dástúrleri

tereńlesti.

qaraqalpaq shayırlarınıń poeziyalıq shıǵarmalarınıń

janrlıq

hám ideya-tematikalıq jaqtan hár tárepleme bayıp

barıwına

unamlı tásir jasadı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınıń tiykarǵı

forması

ǵarmalardıń dóretiliwi dawam etti.

Jańa dáwirge, onıń tariy-

xıy

jaǵdaylarına

baylanıslı

ańızlar,

qısqa

áńgimeler,

naqıl-

maqallar, xalıq qosıqları hám t.b.

awızeki

ádebiyat

úlgileri

dóretilip otırdı.

Sonday-aq,

muzıka

mádeniyatınıń

wákilleri

bolǵan jıraw, baqsılardıń

repertuarında

dástan,

terme-tolǵaw-

lardıń jırlanıwı, jańasha tús alıp bayıp barıwı dawam etti.

XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasınıń jazba ádebiyatlıq

ózgesheligin sıpatlap beriwshi belgiler: birinshiden,

shıǵarma-

nıń

súwretlew obyekti,

mazmunı,

kóteretuǵın

máselesi hám

ideyası boyınsha tutas bir xalıqqa

tiyisli

bolıwı;

ekinshiden,

XIX ásirdegi xalıq turmısınıń ózi, sol ásirdegi tariyxıy,

72

tereńlesip bardı. Bul jaǵday qaraqalpaq jazba ádebiyatında,

ásirese

XIX

ásirdegi

shayırlardıń

shıǵarmaları-

nıń

mazmunında

sociallıq

teńlik,

milliy

ǵárezsizlik

sıyaqlı

tutas

xalıqlıq

máselelerdiń sáwleleniwin payda etti.

Álbette, xalıq awızeki dóretpeleri de, tiykarınan, bir

tutas

xalıqtıń

mádeniy

miyrasları bolıp

esaplanadı.

Degen

menen,

olardıń

ayırımlarında: mısalı,

xalıq

dástanlarında,

tariyxıy

pikirleri

menen

kózqarasları

tutas

alıp

súwretlenedi. Biraq,

kótergen máseleleri basqa da ruw-qáwimlerdiń

mápine sáykes

kelgenlikten, keyin ala olar jámleskende

qáliplesken

tutas

xalıqqa tiyisli bolıp ketken.

Mısalı,

«Alpamıs» dástanı qońırat

qáwiminiń,

«Qoblan»

dástanı

qıpshaq

qáwiminiń, jáne basqa

da dástanlar noǵaylı awqamınıń tiykarında dóre-tilgen.

Sonlıqtan

da,

usı

ruw

yaki qáwimler óz aldına xalıq

bolıp qálipleskende, olarda

kópshilik dástanlar

ushırasıp

otı-

radı hám

sol xalıqlardıń

ortaq

folklorlıq

baylıǵı

bolıp

esap-

lanadı.

Bul

jaǵday

qaraqalpaq

ádebiyatınıń

dáslepki

wákilleri

esaplanǵan

Soppaslı

Sıpıra

jıraw,

Jiyrenshe

sheshen,

Asan

qayǵı, Dospanbet

jıraw

hám

t.b. shayırlardıń

dóretiwshiligine

Al, XVIII ásirdegi Jiyen jırawdıń hám

XIX ásirdegi

Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh hám h.t.b.

shayırlardıń

ayrılıp turadı. Olar xalıq qáliplesken

dáwirdegi

ádebiyattıń

wákilleri bolǵanlıqtan,

belgili bir

xalıqtıń,

ádebiyattıń

wákil-

leri bolıp tariyxqa kirgen.

Sonday-aq, awızeki ádebiyattıń

ertek yaki

basqa

da

úlgi-

lerinde ruw yamasa qáwimlerdiń mákan jayı aytılmaydı.

Mısalı, kópshilik erteklerde: «Bir bar eken,

bir

joq

eken,

burınǵı

ótken zamanda bir

adam

bolǵan eken»,

dep

basla-

nıp kete

beredi.

Al,

qaraqalpaq

shayırlarınıń

shıǵarmalarında

ózleri shayırlıq etken jerleri hám

sol

jerde

jasawshı

xalıqtıń

atı, turmısı, tilek-ármanları sóz etiledi.

Mısalı, XVIII ásirdegi qaraqalpaq shayırı

Jiyen

jıraw ózi-

niń «Posqan el» poemasında xalıqtıń

Túrkstannan

Aral

jaǵa-

lawına qaray posıp kóshiwin:

Ata jurtı

Túrkstan,

Onda da payan etpedi... —

dep súwretlese, XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırı

Kúnxoja

Xorezm

menen

Túrkstan

qaraqalpaq

xalqınıń

qutlı

qonısı,

Ata jurtım

Túrkstannan

kelgeli,

Ata-babam qonıs basqan jaylawım...

Berdaq

shayırdıń «Qaraqalpaq

xalıq bolǵalı, xalıq

ataǵın

alǵalı»

yamasa

Omar

shayırdıń

«Qaraqalpaq qırq jola sha-

bılǵan

eken» degen qatarları

hám

usınday

qatarlardıń

XIX

ásir qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarında kóplep

ushıra-

sıwı,

olardıń dóretpeleriniń tutas

bir xalıqqa

tiyisli

ekenligi-

nen

derek

beredi.

Qaraqalpaq

shayırları

Kúnxoja,

Ájiniyaz,

Berdaq

dóretiwshiligi

ózleri

jasaǵan

dáwirde-aq,

qońsı-

las,

tuwısqan xalıqlarǵa,

atap

aytqanda,

qazaq

dalalarına,

Túrkstan,

Samarqand,

Buxara

qalalarına,

sonday-aq,

túrk-

menler

arasına

da

keńnen taralıp

belgili

shayırlar

sıpatında

Ótirikti ıras

etip

aytpaǵan,

Tuwrı joldan

bas

ketse de qaytpaǵan.

74

ekenligin sóz etedi. Dástanlardaǵı Alpamıstı qońırat

qáwi-

miniń, Qoblandı

qıpshaq qáwiminiń wákili retinde tanıǵan

bolsaq,

«Ellerim

bardı»

qosıǵında

bolsa

Ájiniyazdı

tek

ózi

shıqqan

qońırat

arısı,

ashamaylı

ruwınıń

saqıw

tiyresiniń

wákili

sıpatında

ǵana

emes, al

tutas

qaraqalpaq

xalqınıń

shayırı

sıpatında

tanıymız. Usı mısallardıń ózinen-aq, XIX

ásir qaraqalpaq

poeziyasınıń jazba ádebiyatınıń belgisi, onıń

tutas xalıqqa tiyisli ekenligin anıq seziwge boladı.

Qaraqalpaq poeziyasınıń, jazba

ádebiyattıń

ózine

tán

taǵı

súwretleniwi bolıp

tabıladı.

Bunnan folklordıń sociallıq maz-

munı

biykarlanbaydı, kerisinshe

folklorda

kóbirek

tuwrılıq,

sadıqlıq,

mártlik,

ádillik,

qayırqomlıq, miyrimlilik,

hadallıq,

hám

t.b.

adamgershiliktiń

hasıl

sıpatları

ádiwlenip,

olarǵa

ádilsizlik, jawızlıq, sıqmarlıq t.b. adamgershilikke

jat

nárseler

jek kóriwshilik penen súwretlenedi. Usı arqalı

folklorlıq

pe-

nen shıǵarmalarda xalıqtıń tiykarǵı

jámiyetlik

turmısqa

bol-

ǵan kózqarası bayan etilip, sociallıq áhmiyetke iye boladı.

Al, jazba ádebiyatta, tiykarınan alǵanda qaraqalpaq poe-

ziyasında, onıń kórnekli wákilleri

Kúnxoja, Ájiniyaz,

Berdaq

qarsı bolǵan toparlardıń ádillik jolında

júrgizgen gúresleri

tariyxıy shınlıqqa sáykes ashıq jırlanǵanlıǵın

kóremiz.

Folklorlıq shıǵarmalarda bolsa xalıq qádirlegen

adamlardaǵı

XIX ásir

qaraqalpaq poeziyasında

jazba

ádebiyatlıq

belgi-

lerdiń tereńlesiwin kórsetetuǵın taǵı bir

jaǵday —

bul

qosıq

dóretiwshi

arnawlı

adamlardıń, avtorlardıń

yaǵnıy

shayırlar-

dıń payda

bolıwı.

Sebebi, bunnan

burınǵı

ádebiyat

úlgile-

rinde

jırawlardıń mısalında

ádebiyattıń

da,

muzıka

máde-

niyatınıń

da

bir

adamda

jámlengenligin

baqlasaq,

XIX

ásirde

jıraw

menen

baqsıǵa

muzıka

mádeniyatın

dóretiwshi

baqsıları. Olar baqsıshılıq ónerdi jaqsı

iyelegen adamlar

bolsa

da, xalıqqa shayır sıpatında tanılǵan.

Sonlıqtan da,

XIX

miyraslarınıń ayırım qoljazbaları saqlanǵan.

Bul

jazba

áde-

biyattıń eń baslı belgisi bolıp tabıladı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq

shayırlarınıń

óz

shıǵarmaların

jazıp shıǵarıwı, shıǵarmalarınıń ózleri tárepinen

de ápiwayı

xalıq tárepinen tarqalıwı, sonıń

menen qatar qıssaxan

hám

poeziyada jazba

ádebiyat

dástúrleriniń

taǵı

da

tereńlesip,

bekkem qáliplesiwinde úlken orındı iyeleydi.

XIX ásir shayırlarınıń

óz

shıǵarmaların jazıp

qaldırǵan-

lıǵın dálilleytuǵın

mısallar

olardıń

hárbiriniń

shıǵarmasında

jiyi gezlesedi. Mısalı:

Shayırlardıń qálem

alıp

jazǵanı...

(Kúnxoja)

Áline waraqnı alıp, yad etip kim hámmesin,

Xat qılıp jazdım

qaǵazǵa bul muxalles

namasın,...

...Molla Erim, sen

oqıǵıl

Ziywar

dápterin....

(Ájiniyaz)

Shayır edim kózim

kórgenin

jazdım...

(Berdaq)

Bizden burın neshe shayır bolǵandı,

Qaǵaz benen sózini

xatqa salǵandı.

(Ótesh)

76

(Omar)

Bunday mısallardı XIX ásirdiń aqırı hám XX

ásirdiń

basında jasaǵan Qulmurat, Sıdıq sıyaqlı

basqa da

shayırlar-

dıń shıǵarmalarınan da kóplep tabıwımız múmkin.

Ájiniyaz hám Berdaq shayırlardıń

qoljazbalarınıń

xalıqtıń

shıǵarmalarınıń, Ájiniyazdıń qazaqtıń aqın qızı

Meńesh

pe-

nen, Qulımbet shayırdıń qazaq aqını Ábiwbákir

menen

xat

KÚNXOJA IBRAYÍM ULÍ

(1799 — 1880)

Shayırdıń ómiri tuwralı maǵlıw-

matlar bizge izbe-iz kelip jetpegen.

Burın

baspasózdiń

bolmaǵanlıǵı

sebepli

shayırdıń

ómiri

haqqında

heshqanday

jazba

dereklerdiń

qalmawı

ádewir qıyınshılıq

tuwdıradı.

Sonlıq-

tan da, shayırdıń óz shıǵarmalarında

ushırasatuǵın, sonday-aq, xalıq

yadın-

da

saqlanıp

kiyatırǵan

maǵlıwmatlar-

dı

belgili

tariyxıy

faktler

menen sa-

lıstıra otırıp,

olardıń

ómirbayanın

tiklewge tuwra keledi.

Shayırdıń

ómirine

tiyisli tiykarǵı maǵlıwmatlar onıń

«Kórinbey»

sıyaqlı qosıqlarında jámlengen. Shayırdıń

ómiri

tuwralı biraz bahalı maǵlıwmatlar Berdaq hám

Ótesh

shayırlardıń

shıǵarmalarında ushırasadı. Sonıń menen

birge,

77

shayırdıń tikkeley áwladlarınan

jazıp alınǵan

maǵlıwmatlar

da bahalı maǵlıwmat beredi.

Mine, usınday maǵlıwmatlardıń barlıǵın óz

ara salıstıra

otırıp izertlew hám

shayırdıń

qosıqlarında

ushırasatuǵın

Usınday maǵlıwmatlar boyınsha Kúnxoja Ibrayım

ulı 1799-

jılı tuwılıp, 1880-jılı qaytıs bolǵan. Shańaraǵınıń

kútá jarlı

qosıqlarındaǵı «Atam óldi ráhatimdi kóre

almay»,

«Anadan

jetim qalıppan,

qańǵırıp jetim bolıppan» degen qatarlar ay-

qın kórsetedi.

Usılayınsha

jarlılıqtıń

ústine

jetimlik

azabı,

shańaraq

mashqalası qosılıp shayır

hár

tárepleme

turmıs

qısqısına

Zar

jılap otırǵan úyimniń ishi,

Eki

ul bala bar ózimnen kishi, —

maǵlıwmatlarına

qaraǵanda Kúnxoja,

Ayxoja,

Nurxoja

degen

eki inisi menen jetim qaladı.

Bolajaq shayır

ómiriniń

aqı-

rına shekem qaraqalpaq jarlılarınıń biri

bolıp,

awır

turmıs

keshiredi. Usı awır

turmıs onıń mektebi bolıp

onıń,

ómir

haqqındaǵı biliminiń

de, dúnyaǵa kózqarasınıń

da

qáliplesiw

deregi boladı.

Ol

balıqshılıq

etedi,

kisi

esiginde

jallanadı,

pútkil Xorezm oypatın, qazaq dalaların gezip

sergizdanlıqta

ómir keshiredi.

Qızılqumlarda

qoy

baǵadı,

biraq

ómir

boyı

ya isher tamaqqa, ya kiyer kiyimge jalshımaydı.

Shayır óziniń kámbaǵallıq

jaǵdayı

tuwralı

qosıqlarında:

«Bir jarımay ómirim bolıp tur ada» — dep

qayta-qayta

eskertedi. Kópshilik

jarlılar

sıyaqlı Kúnxoja

da

óz

elinde

hám

basqa

qońsı

ellerde

de

kúnlikshilik

etip

baylardıń

malın

baqsa

da bir

jalshıp

ómir

súre almaǵanlıǵın

jırlaydı.

degen qatarlarında kúnlikshilik etip

kórgen

azap-aqıretlerin,

óz eline jete almay qıynalǵanların ayqın sáwlelendiredi.

Shayır ataqlı baqsı da bolǵan,

biraq baqsıshılıq onıń

turmısın az da bolsa jaqsılawǵa emes, qayta

awırlastırıwǵa

hám quwǵınǵa ushırawına sebepshi bolǵan.

Shayırdıń

ómiriniń kóbirek ótken jeri bul Aral

teńizi

boyları hám

Terbenbes, Kókózek, Ayırsha, Jalayır

sıyaqlı