Ádebiyat 8-kl

DÚNYA ÁDEBIYATÍNAN

Bul maǵlıwmatlar boyınsha Shota Rustaveli Gruziyanıń qublabatısındaǵı mádeniyatlı qalalardan sanalǵan Mesxetide tuwılǵan

niń dıqqatın ózine awdaradı. Rustavelidi hámme qutlıqlaydı. Shayırǵa qımbat bahalı sawǵa-sıylıqlar beriledi. Patsha Tamara

341

shayırdı altın qálem menen sıylıqlaydı. Shotanıń hám onıń

baslap Rustaveliden xabar-atar bolmaydı. Biraq, shayırdıń ózi

nizm ideyaları iyelep turadı. Ol óziniń ájayıp dástanında

JOLBARÍS TERISIN JAMÍLǴAN PALWAN

(dástannan úzindi)

Tarieldiń ashıǵına jibergen jollaması hám

Nestan-Darejannıń ayttırılıwı

Súyiklisine «Quyashımsań, — dep bılayınsha juwap jazdı: Maǵan qayta sıylıq etti jalǵız kúlkiń báhár paslın. Dıqqatına arzır bolsam, búytip qanday ármanım bar, Men boysındım dárya kibi sawlatıńa seniń tasqın.

Erterekte tiri qaldım tek te seniń ráhimińnen, Asqar shıńsań. Mine usı asqar shıńdı qáledim men.Estúsinen ayırılǵan meni baxıtlı ettiń taǵı,

Pirlerden hám artıq maǵan uslaw seniń bilegińnen.

342

Quday kórip turdı: xızmetińe men tayarman, Basımnan ayaǵıńa jıǵamdı taslawǵa men barman. Janıma dárman bolıp jasawım ushın kómekles,

Shamam joq sennen basqanı qalayınsha súye alarman?»

Qız tıńlap bolıp ketti. Men shúmdim oyǵa izinde, Men uyqılasam xanzada keldi qaytadan túsimde. Quwanısh ushın túrgelip, joqlıǵın kórdim janımda, Hám qaytıp uyqılay almadım túksiygen túnniń ishinde.

Azanda patsham meni altın sarayǵa shaqırdı, Ol taxtında otır eken: sán-saltanatlı, sabırlı. Men jetip keldim aldına, otır dep orın nusqadı, Patsha, hayalı, úsh wázir keńesler qurdı aqıllı.

Patsha bılay dedi: «Mine, bul nárse qudalıq is: Ǵarrılıq jaqın qaldı, qashshan eńkeydi kúnimiz. Táńir bizge ul bermedi, biraq jarılqap qız berdi, Ulday kórip álpeshlep, asırap saqladıq onı biz.

Endi mine, xanzadanıń haq nekesin qıymaq lazım,

Men patshaǵa bılay dedim: «Ulsızlıǵıń ashınarlıq, Qızıńızdı siziń biraq kórse bolar uldan artıq.

Sizdi quda etpeklikti kim bolsa da baxıt biler,

Qalmaydı hesh hasılzada siziń qızdan basın tartıp».

Isti kórip dúzetkendey máhalinen ótip ketken, Qapa bolıp uzaq waqıt awır azap shektim ábden. «Xorezm shax balasınan — dedi patsha, — qolaylıraq,

Kúyewden hesh joq ekenin bilgen edim men ádepten».

Usılaysha sheshken eken taxt iyesi burınnan-aq,

Hayalı da júrgen eken bul pikirdi maqul sanap.

Qúdiretli patsha menen qarsılaspaq maǵan qayda,

Hám de mennen kim bar turǵan sol waqıtta aqıl sorap?

343

«Shaxtı, — dedi patsha ayım, — júdá ullı patsha deydi, Qızdıń teńi onıń ulı — basqa onday gezlespeydi».

Bul qúdiretli hám tákabbır qatınǵa ne aytıw múmkin?

Men kelistim, ne sharań bar. Qanday bolar eken keyni?

Jawshılardı jolladı tez patsha Xorezm shaxına, pátek jolladı taǵı da:

Mınaday dep sózler jazıp: «Qanday adam qızbas qızǵa», «Tek te jalǵız hasılzada qız ósirdim, balań kelsin,

Hám úylenip, iye bolsın taxtı baǵı sharbaǵıma».

Sıylıq penen jawshı qayttı. Ayasın ba quda hasla, Shah bılay dep xat jazıptı: «Qanday adam qızbas qızǵa».

Tilekti qabıl etipti jarılqap bizdi jaratqan:

«Onday qızdan bas tartqanday ladanlar az aramızda».

Kúyew keshti. Jawshılar jáne atlandı saparǵa, «Júr er jigit qutlı is pitpey jan qarar tabar ma?» Jatarman awır azaptı shegip úyimniń ishinde,

Ózimdi tayın ettim, men qattı jaǵımsız xabarǵa.

Pıshaq ursam dedim ishke. Ol tolıp tur záhár menen, Asmattan keldi bir hayal mına qısqa xabar menen:

«Bahadırım, kel keshikpey, qızdıń háwli háremine, Sárwi boylı arzıwlıńız ushırasıwǵa inkar» degen.

Keldim. Nestan Darejan bolsa kerek háwlisinde,

Asmat meni kútip aldı. Seyil ettik baǵ ishinde.

Quwanarlıq hesh nárseni kútiw ushın dimarım joq, Kórdim qızdıń qapashılıq hám qayǵıdan daq júzinde.

Men hám qattı japa shektim suwıqlıqtı dárhal sezip, Asmat burın kúler edi, sóyler edi dálkeklesip.

Ún qatpastan qamsıqqan kórgenligim bul nigardıń, Meni qayta shorshındırdı, bawırımdı qayta ezip.

Sóylespey-aq, meni Asmat alıp ketti tórge arman,

344

Sol xosh kewil jay ishinen kelgenimdi qushaq ashqan, Sol jıllılıq, sol quwanısh sezilmedi maǵan haslan.

Tek aynalǵan jastı kórdim men gózzaldıń kózlerinde, Tájim berdim. Qız otırdı, biraq juwap qaytarmastan.

Tas ústinde otırǵanda betin burǵan áne, sizge, Ol qáhárli ullı ana jolbarıstı saldı eske.

Kórmep edim ómirim tuwıp onday úlken saltanattı, Aqır sońı turdı ornınan jasın túsli gózzal áste.

«Uyatıń joq, dedi maǵan qáhárlenip patsha qızı.

Eger bilip islegen is, háreketiń bolsa usı.

Sen antıńdı buzdıń. Erteń quday aldında ne deyseń?» «Qanday anttı buzdım?» — dedim, — aytıń maǵan jer juldızı».

Túsiniwge bolar eken arzıwlım bul sózge qáytip Qanday házir qılmıs islep men qızarıp turman aytıń?» Ol juwap qaytardı bılay: «Ǵoshshaq jigit sen aldadıń. Sonlıqtan bawrım jara hám ol endi jazılmaydı.

Keshe patsha sarayında men haqqında gáp bolǵanda, Biziń táǵdir sheshilgende qatnasıpsań sen solmanda. Meni jatqa jiberiwge keliskeniń qalay, sóyle,

Házir endi jógishilik ónerińdi sen qollanba.

Umıttıń ba júrgenińdi xat arqalı júrek arnap, Ashıqlıqtan kesellenip tasıttırıp dári-dármaq.

Endi kimge bolar eken teńewime meniń seni?

Keshtim sennen. Bar basqaǵa, ashıqpan dep jáne zar qaq.

Jat adamǵa el tapsırıp, ákem qátelesti ábden, Báribir bul Hindstannıń — altın taxtı miyrası men. Ayaǵıma jip taqtırıp, oynatqızıp men qoymaspan, Ol tuwrı, sen hiylekerseń. Iske aspas, biraq hiyleń.

Sen oylama, bul kárada júremen dep búytip aman, Bul jerden ket yaki seniń etermen ómirińdi tamam. Endi maǵan megzesti tabarman dep úmit etpe!»

Sonda oǵan men eńirep: «Ráhim áyle, — dedim, — janan!

345

Sol kózlerden qalaysha mańgi ayra túsiw múmkin, Men qalay súye alarman usı gózzaldan ózgeni?

Hám kórip qaldım jatırǵan qurandı qızdıń aldında, Hám onı qolıma alıp: Arzıwlım, — dedim, — men mında.

Sennen jaqsı xabardı esitiwge kelgen edim,

Biraq olay bolmay shıqtı. Sózimdi meniń tıńla:

Saǵan tek haqıyqatlıq, shın gápimdi aytajaqpan, Jalǵan sózdi aytqan adam taba berer ózi haqtan. Sen kórerseń óziń házir: atıma daq salǵanım joq,

«Aytsań ayt», — dep, qarap qoydı qız kóz benen giná taqqan.

Ata-anań burınnan-aq, qoyǵan eken maqullasıp, Saǵan jattı miyras kórdi sarayında keńes ashıp,

Men waqıtsha oǵan «jaq» dep heshqanday sóz aytalmadım, Ne islewim múmkin meniń patsha menen qarsılasıp.

Jat qolına tapsırmaqlıq qáwipli nárse elimizdi, Patsha oylap júrgen eken aqıbeti jaman isti. Taxt ústine otırıwǵa men haqılı edim biraq,

Meyli, kúyew kelse, kelsin. Qorqıtpaydı bul hám bizdi.

Men ózime: «Bir ilajın oylap islew kerek» dedim, «Sonda elge kiretuǵın qáne, ol qanday beg?» — dedim. O, quyashım, meniń ushın seni aldaw qıyın eken, Bolmasa bunnan bas alıp keteǵoyarman dep edim.

Seniń ushın úndemedim, ashpayın dep ishki sırdı, Suwıqlıqtıń qápelimde bosanıstı sóytip ırqı.

Hám jıllılıq payda boldı ekewimizdiń aramızda,

«Olay bolsa sen haqsań» — dep patsha qızı quwandırdı.

Shınında da shıǵarar dep oylamaǵan edim hesh, men, Seni quran uslap turıp bir qudaydı búgin esten.

Taxtqa minip Hindstanǵa patshalıq etiw ushın, Sen qolımdı Parsadannan sora barıp irkilmesten».

346

Hám ashıwın qız tarqatıp, júzi jılıp kúlim qaqtı, Aldımdaǵı ay ma yakı kún be eken dedim jaqtı. Qarsı aldında otırǵızdı xosh qılıqlı sózler aytıp, Kókiregimnen qaytıp aldı jańa ózi salǵan daqtı.

«Danalarǵa, — dedi dilbar asıqpaqlıq jaraspaydı, Olar qanday waqıtta da tek oylanıp is baslaydı. Eger sen qonaqtı irikseń tiyerseń patsha qáhárine, Sonda túser Hindstannıń basına ayrılmas qayǵı.

«Kelmegey ol, — dedim qızǵa, — eger kelse mında ózim, Jolıqtıra alarman men xorezmli begdi, túsin.

Meyli, bir kórsin olar meniń qarıw-ǵayratımdı, Olardıń da keń maydanda kóreyikshi, qáne, kúshin.

Patsha qızı bılay dedi: Bahadırım, meni hasla,

Sen sebepker etip júrme, úlken dawǵa hám sawashqa.

Tek Xorezm shaxınıń balasınıń basın alǵıl, Haqıyqatlıq bolǵan jerde jan enedi quw aǵashqa.

Arıslan turaqlı bahadırım, meni ırza et islerińe, Tek kúyewdiń ózin óltir, tiyme onıń láshkerine.

Nahaqtan gelle qıyǵandı maqul kórmeydi heshbir jer: Sen usılay isle bárin maqul qoyıp sózlerime.

Áwel eskert Parsadanǵa: «Sen qızıńnıń qolın ber» dep, «Jat qolına berilmeydi biziń taxtta hám biziń jer» dep, «Qazınasınan eldiń sırtqa bir draxma shetlemeydi, Paytaxtıńdı men órteymen ójetlik etseń eger» dep.

Meniń aytqan sózlerimdi biraq ta patshadan jasır,

Bul nárseni ashıqlıqtıń kesiri dep oylamasın. Patsha kóner ilajsızdan. Sóytip bizler qosılarmız, Hám taxtqa mingiziwge ol bizlerdi kórer lazım».

347

Qızdıń bul oyı unadı. Mende bolıp pa aqıl es, Dástime qanjar aldım da, mindim birden ǵayratqa tez. Irkejaq bolsa da qız xoshlasıwǵa asıqtım men,

Hátte bir posa alıwǵa batılım da barmadı hesh.

Kózdi qızdan zorǵa úzdim. «Xosh» dedi basın iyzep, Esikke uzatıp saldı xızmetke tayar kánizek.

Júz mıń bálege bel baylap kettim men patsha qızınan, Men kibi esten ayrılǵan jáhánda gezleser siyrek.

Xorezm shahzadasınıń keliwi hám onıń

Tarieldiń qolınan óliwi

Xabar etti jarshı kelip: «Kúyew keldi patshayım» dep,

Kúyew qaydan bilsin, bále turǵanlıǵın tap tayın bop, Kewil xoshı kóterińki patsha maǵan párman etti.

Ózi menen otırdım men qaptalında qap-qayım bop.

Patsha dedi: «Endi mine baylıǵımnıń arqasında, Saltanatlı toy beremen keń jerimniń ortasında, Sıqmarshılıq — aqılsızlıq, baylıǵımdı aǵıtaman,

Bul toyımdı ózim menen basqarısıp júr qasımda».

Sárdarımdı men jiberdim dárhal patsha ǵaznasına, Kúyew keldi sán-saltanat dúzip jalǵız bir basına, Jıynalısqan láshkerlerden ayaq basar jer qalmadı,

Jolǵa shıqtı hámme qalmay kempir-ǵarrı hám jası da.

Keń alańǵa qurdıq dárhal qızıl borlat shatırlardı, Dárwazadan ishke kirdi Xorezmniń batırları. Izzet etip qorshap aldıq patshanıń kóp nókerlerin, Tayın turǵan qonaq jayǵa áste olar jaqınladı.

Kelgen edim bárjay etip qonaqlardı, toy jaǵında, Azmaz uyqılap alayın dep jatır edim men jayımda. Asmat maǵan xat jollaptı óziniń bir shorısınan. Bılay depti: Seni xanım kútip óz baǵında».

Jetip barsam Asmat jalǵız jılap otır qıynap, janıp,

Men soradım «sebebi ne ushın bunsha óksip jılawıńnıń?»

348

Sóyledi qız: «Áy bahadır bárhá seniń islerińdi, Qorǵawıma jete bersem bunnan bılay meniń halım».

Ishke kirdik. Otır eken qız sonshama ashıwlanıp, Maǵan kózin alarttı bir qabaqları qatıwlanıp,

Nege kútip tursań, — dedi, — meni taǵı umıttıń ba? Oljań kelgen joq pa, nege kirispeyseń batıllanıp?»

Qızdan keyin shegindim de, dedim oǵan kóterińki «Sen bilerseń qáne endi súyerimdi meniń kimdi?» Erlik qayda keter deyseń usı waqıtta eger de qız,

Tilep tursa irkilmesten sawashlarǵa túsiwimdi.

Láshkerlerge buyrıq berdim: «Shıǵıń qáne, tez gúreske» Sarı jaydı sazlap alıp shıǵıp kettik irkilmesten.

Kósilip bir jatır eken kúyew bala shardárede, Bası menen xoshlastı ol tamshı qanı tógilmesten.

Ayaǵınan uslap shatırdıń bir óresine,

Basın qattı urǵan edim, janı shıqtı gewdesinen. Qarawıllar qorqıp sonda azan-qazan bolıp qaldı, Atqa minip qashıw tiydi endi meniń úlesime.

Gáp taradı: ele olar júripti mis basqı tawıp,

Al men bolsam kete berdim onnan sayın attı shawıp,

Bekinisim bar edi kóp bul qalanıń ján-jaǵında, Birewine jasırındım hám ústimnen sheshtim sawıt.

Tum-tustaǵı láshkerlerime sol kúni men at jiberdim,

«Maǵan járdem berer bolsa, gidirmesten kelsin» dedim.

Buyrıǵıma házir bolıp qaldı meniń láshkerlerim,

Yarım aqsham bolǵanınsha bekinistik, qáwipsinbedim.

Azan menen turdımdaǵı tayar ettim jigitlerdi,

Patshamızdan bir xat alıp úsh hámeldar jetip keldi. Patsha bılay jazǵan eken: «Perzentim dep júrgen edim, Kewlimdegi bul qayǵınıń qayta boldıń sebepkeri.

Qalay meniń sarayımda oyran etip búldirgeniń?

Sen qızımdı súygen bolsań, maǵan nege bildirmediń?

349

Zar eńirep qapalanıp, narday belim búgilgeni, Meniń endi qartayǵanda qara jerge kómilgenim».

Juwap jazdım men bılay: «Men qattıman polattan da, Otqa kúymes, suwǵa batbas adam boldım jaratqanda.

Haqıyqatlıq bolmay qaldı sirá biziń patshamızda,

Bunday bolmas edi, hasla qızıńdı men unatqanda.

Qala, saray, tajı-taxtlar sánlendirer patshalıqtı, Haqım da bar hákim bolıp basqarıwǵa bul xalıqtı. Barlıq shahlar ólip ketti tek sen uzaq otırıpsań, Iyelewge kúshim bar sendegi bul tajı-taxttı.

Áy shax seniń ul balań joq, tek ıǵbalıń boldı qızdan, Eger de sen óz taxtıńa kelgindini otırǵızsań. Hindstannıń bel balası meniń sonda ne bolǵanım? Qılısh qolda qutılmaydı ayaǵın sál jaza basqan.

Berseń bayǵa ber qızıńdı, maǵan sirá kórsetpesten, Hindstandı basqalarǵa erkim menen hesh bermespen.

Bası menen xoshlasadı meniń menen jánjellesken, Jalǵız ózim gúm etemen, maǵan sizler járdemlespeń.

Nestan — Darejannıń urlanıwın Tarieldiń biliwi

Hámeldarlar qaytqannan soń bastı meni qayǵı-uwayım. Delbe boldım bile almay endi qızdıń hal-jaǵdayın, Shıgıp minar tóbesine minip edim qapa bolıp,

Bir nársege kózim túsip, qaltıradı tula boyım.

Eki adam kele berdi asıǵıslı qádem taslap,

Maǵan jaqın kelse olar — xızmetshisi menen Asmat. Qızıl qanǵa boyalıptı: ústi-bası alba-dalba,

Amanlıqta soraspastan entigedi kózin jaslap.

Esten tańbay zordan turdım sol waqıtta ayanıshtan,

«Ne bop qaldı? — dep baqırdım, — aytıń qáne, qaldırmastan?» Dárwazanıń arjaǵınan qız qıshqırdı maǵan qarap: «Soraygórme, baxıtsızlıq, túsip qaldı jerge aspan».

350