Ádebiyat 8-kl

házir de sulıw, ásirese onıń ashıq

kewli

menen

mıyıq

tartıp

kúlgeni oǵada shıraylandırıp jiberedi eken. Júzi jarqın...

Allaniyaz

instituttı

tamamlaǵannan keyin óz

awılına

qay-

tıp kelip,

muǵallim

bolǵan,

al,

hayalı

jumısshı bolıp isleydi

eken.

Ózi,

mine,

otız

jıldan

beri

awıllıq mektepte inglis tili-

nen sabaq beredi. Perzentli bolıw

jaǵınan

da

ákesiniń

jolın

quwǵan sekilli, Allaniyazdıń da eki qızı, bir ulı bar...

Tanıstıq, «Jas jigitteysiz» dedim men

oǵan.

Ol kúldi hám

jumıs

babında

kiyip

júrgen

eski

diz

kiyimin

kóterip

qoyıp,

jas kórininiwiniń

sebebi fizikalıq

miynet

penen

shuǵıllanǵan-

lıqtan

ekenligin,

ómirinde

araq

iship,

temeki

shekpegenligin,

eń baslısı úsh

qádeni:

waqtında

dem alıw, waqtında awqat-

lanıw, waqtında juwınıw tártibin qatań saqlaytuǵının ayttı.

— Mine, — dedi ol gerbishlerdi kórsetip, — dem alıs

bas-

lanǵalı

beri

balamız

benen

ekewmizdiń

quyǵanımız.

Búgin

sanı otız mıńǵa jetti.

— Birewge jay

salıp

berejaqsız ǵoy,

shaması?

— Yaq, balalar

baqshası menen

medpunkt salmaqshıman.

Bizler

Allaniyaz benen

gúrrińlesip

atırǵanda

onıń

balası

jumısın

dawam ettire

berdi:

balshıqtı

dumalaqlap

qumǵa

bılǵap, keyin qálipke salıp

jerge

taslaydı.

Áne,

gerbish

tayar,

endi ol tek kebiwi kerek.

— Hayran qalarlıq

bir

jaǵday,

sizler

quyǵan gerbishler

kútá bekkem kórinedi. Ílayına bir nárse

qospaysız

ba? —

dedim men.

— Yaq, balshıqtıń qurı

ózi...

Balası bizlerge

dıqqat

bermey

óz

jumısın

dawam ete

berdi.

quyıp ta

bolamız.

Álbette,

is

bunıń menen pitpeydi! Ger-

bish quyılıp bolǵan soń basqa

da mashqalalar kútip turıptı.

Bilesiz,

imarattı

tiklew,

ústin

bastırıw, áynek, qapıların

qurıw... Qullası jumısı kóp...

basladı. A1 soǵan, bilesiz be... Joq,

joq...

Qos

perzenti

urısta qaza tapqan jalǵız baslı

kempirge

jay

salıp

bergenim

ele esimde. Áne, isler solay. Deniń

saw

bolsa,

niyetiń

dú-

ziw bolsa hesh

qıyını joq.

Adam

balası

kútá

qıyın

awhalda

qalsa, oǵan dárhal járdem kórsetiw hár

insannıń

parızlı

isi

emes pe?

Usılayınsha

Allaniyaz sóylep

turıptı, ózinshe

pikirler

júri-

tip atır, bazı

islerin

esine

túsirip atır... A1 men

bolsam,

bul

jerge qanday

oylar

menen

kelgenligimdi

eslep,

ózimshe

qısı-

bilmeytuǵın adam ba? Qıyalıy

adam

ba?

Jo-oq! Joq, joq,

adamlar! Baslarıńızǵa jaman oy kelmesin,

bul kútá aqıllı

adam! Ómirdiń uńqıl-shuńqılına

tereń

oy

jiberip, ómirdegi

mámlekettiń

ózi

de ǵamxorlıqtan

tıs qaldırmaytuǵının

da

jaqsı biledi!

Allaniyaz

ǵárip-qáserlerge hár qıylı jaǵdaylardı

sıltaw

et-

pesten, óziniń

sap

hújdanı, bar dıqqatı

hám shın

ıqlası

me-

— Adamlar

jawrınınıń

keńligi menen

ǵana emes, asıra

aytsam keshirersiz, peyliniń keńligi menen de ajıralıp

turadı.

Hárkim

óziniń

adamgershilik parızın

hár

qıylı

túsinedi.

Jazǵı

dem alıstan aldın

ótkerilgen

pedagogikalıq

keńeste

jerde medpunkttiń de, balalar

baqshasınıń

da joq

ekenligin,

olardı qurıw zárúrligin,

onıń

ushın maǵan

járdemshiler

ke-

rek ekenligin ayttım. Muǵallimler biri-birine

qarastı

da,

ná-

zerlerin tómen aldı. Solay etip járdemge heshkim kelmedi.

— Bilesiz be? — dep

dawam etti ol

azmaz

únsizlikten

ońlaw

boyınsha

qánigelikke

oqıǵanın

qáleymen.

Házir

hár

bir úyde televizor

bar.

Aparıp ońlatıwǵa múmkinshiligi

joq-

lardıń televizorı tez-tez buzılıp turatuǵınlıǵı belgili ǵoy.

Mine, ol meniń kóz aldımda naǵız miynet adamınıń,

adamgershilk

hújdanınıń

heshqashan

sarqılmaytuǵın

janlı

úlgisi sıpatında

kúlimlep,

ózi

quyǵan mıń-mıńlaǵan gerbish-

lerdiń

arasında

turıptı.

Al,

onıń

átirapı

misli

áyyemgi

qurılıs maydanshası kibi. Al

ózi miflerde aytılǵanınday-aq,

áyyemgi dáwirlerde birinshiler

sıpatında ılaydan binyat etil-

gen adam sekilli. Tórt qırlı

ótkir

gerbishler

ótkir kúnniń

astında úyin-úyin bolıp aynalasında jatır.

Usı

kórinis

mende

aqılǵa

uǵras

kelmeytuǵın

qorqınıshlı

mútájin

pitkeriw

menen jasap

atırǵan

ullı insan menen bir

qatarda,

oǵan

qarama-qarsı,

hátte,

pútkilley

jat

adamlar

eleslep ketti.

Yaqshı, olardı qoyayıq.

Men

házirshe,

kútá

mehirli

haqqında

oylayman. Al

geyparalarǵa,

men sóz

etip

otırǵan

insannıń

ǵárip-qáserlerge

kórsetken qalıs xızmetleri, ne

ushın

kúlkili túyiledi? Ne ushın jasalmaday bolıp kórinedi?

Hárkim ózin insan sanap, ǵárip-qáserlerge,

járdemge

mú-

táj sorlılarǵa qol ushın

berip, jan

kúydirip júrgen

usı

mu-

sóylesiwlerimizdiń

aqırına

taman aqsha

haqqında

ǵap qozǵa-

dıq.

— Aqsha kimge

kerek

emes? — dep

gúrsindi

ol. — Haya-

ornına, biysharalardıń jayları

ushın tas satıp

alıwǵa

cement-

ke, áynek, qapıǵa jumsaǵanım ushın

bazıda renish-ám bildi-

redi. Ashıwlanadı. Degen

menen,

ol

da

insan!

Ázzi

insanlar

ushın qanday mehir zárúrligin túsinedi!

— Siziń ózińizge

hesh

nárse kerek

emes

pe?

— Kerek, álbette!

Biraq

bizler

jumıs

islep

atırmız ǵoy!

ǵarrılardıń bizlersiz kúni ne keshedi? Qullası, — dedi

ol kózlerin

sál-pál qısıńqırap, oylı pishinde.

— Meniń

pikirimshe,

adamda aqshanıń kóp bolǵanı jaqsı emes! Ol

kóp

te, az da

bolmaw kerek. Awa, menińshe, solay bolǵanı maqul!

Men kúldim. Mine naǵız házirgi kúnniń

sózi.

Aqshanı

orınlı paydalanıw, materiallıq baylıqtan, aqılǵa

uǵras

payda-

lana biliw kerek. Babalardıń, «artıq

dúnya kóz

shıǵaradı»,

aǵartıwshısı emes,

óz zamanlasım,

yaǵnıy

Qaraqalpaqstannıń

Nókis rayonındaǵı

orta mekteptiń

inglis tili boyınsha muǵal-

limi turıptı! Ol házirgi kúnniń

táshwishleri

menen

jasap

atır. Ayrıqsha sap hújdanlı, mehirli insan!

Bizler xoshlastıq. Men mashinaǵa otırdım, júzleri quyash

áptabınan qarawıtqan, ústi-basına

ılay

jaǵılǵan

Allaniyaz,

meni bılayraqqa shekem uzatıp saldı. Men izime

bir

burıl-

dım. Allaniyazdıń

artında gerbish

jayılǵan

surǵılt

maydansha

jatır. Ol óziniń ájayıp, keń

peyilli kúlkisi

menen

maǵan

qol bılǵap qaldı. Ne derseń!

Ol sonsha ápiwayı

miynetkesh,

sonsha ájayıp mehirli insan!...

3.

A. Óteniyazovtaǵı unamlı pazıyletler nede?

4.

Ocherkti oqıń hám túsingenińiz boyınsha gúrriń jazıń.

kólemi, Xarakteri belgileydi. Bul

orında tek

sırtqı forma

emes, al onıń sapalıq sıpatın esapqa alıw kerek boladı.

Ádebiyat shıǵarmaları epikalıq

túr, lirikalıq

túr, dramalıq

túr dep úlken úsh túrge bólinedi.

basqa túrleri menen salıstırǵanda gúrrińniń

ózine

tán

belgi-

leri bar.

Gúrrińge

qatnasıwshı qaharman

az boladı,

waqıya

bir yamasa bir neshe adamlardıń aynalasında

jıynaqlanıp

beriledi,

qalǵanları

ekinshi dárejeli qaharmanlar

sıpatında

adamnıń turmısındaǵı ayırım

waqıyalarǵa

arnaladı,

biraq

onda

jazıwshı

usı

waqıyadan

burın hám soń bolǵan nárse-

lerdiń mayda-shúydelerin qaldırmay

tolıq súwretlep

otırmay-

dı. Qaraqalpaq ádebiyatında S. Májitovtıń «Oqıǵan bala»,

N. Dáwqaraevtıń «Internatta»,

T. Qayıpbergenovtıń

«Isiń

só-

zińdey

emes»

t.b.

gúrrińleri

usı

janrdıń

talaplarına

tolıq

sıyaqlı kishi epikalıq túrge kiredi.

Ocherk — kólemi hám súwretlew usılları jaǵınan

gúrrińge

jaqın, biraq

házirgi

turmıstıń dálme-dál

qaharmanları

hám

faktleri, máselelerinen alınǵan kishi prozalıq

shıǵarma

Bun-

day prozalıq shıǵarmalarda bolǵandı bolǵanday

etip

súwret-

lew baslı talap hám onda qaharmanlardıń

atı-jónin,

mákan

jayın, basqa

ádebiy

dóretpeleridegidey etip

jasırıp

kórsetiw

yamasa ózgertiw múmkin emes. Sonıń

menen

birge

bul

iyeleydi.

Ocherklerde dál

faktlerge

súyengenlikten

de

jazıwshı

qıyalıy

oylardan biraz sheklenip, ol qaharmanlardıń

obrazın

ashıp beriw ushın kóp qıyınshılıqlar

keltirip

shıǵaradı. Qa-

raqalpaq

prozasında

T. Qayıpbergenovtıń «Dárya

teńizge

quymaǵı

lazım», «Keńpeyilli

insan»,

«Mehrliliktiń

kelbeti»,

«Túrkiy»

sózi — «túrkiy

tilles xalıqlar»

mánisin

ańlatıp,

túrk

tilles

xalıqlar

mádeniyatı

tariyxı

maǵanasın

bildiredi.

Sonıń ushın da, tariyxta «túrkiy jazıwı», «túrkiy mádeniyatı»

— dep

atalǵan

sózler menen de

jiyi-jiyi

ushırasamız.

Bunıń

eń baslı sebepleri házirgi túrkiy

tilinde

sóyleytuǵın

birneshe

xalıqlar

ózbekler,

ázerbayjanlar,

túrkmenler,

qazaqlar,

qırǵız-

lar,

qaraqalpaqlar,

tatar,

bashqurt,

Kavkaz hám

Sibirdiń

túrkiy tilindegi xalıqları dáslep ózlerine ortaq

bolǵan

máde-

niyattan

nár

alıp

sońınan

tili,

ádebiyatı

hám mádeniyatı

óz aldına bólinip ketken. Házirgi

túrkiya

xalıqlarıda

tap

sonday

toparǵa

kiredi. Sonlıqtan

da,

bul

ellerdiń

VI —

bolmaydı. Sonıń

ushın

da,

bul

dáwirler tariyxta

«Túrkiy

ádebiyat» — dep

qabıl

etilgen.

«Túrkiy ádebiyat»

hárbir

túr-

kiy tilles xalıqlar ushın teńdey xızmet atqarǵan.

Túrkiy tilles

xalıqlar Orta

Aziya

Qazaqstan

hám

Volga

boyı

elleriniń,

Kavkazdıń

negizgi

xalıqlarınan

esaplanadı.

Sonıń

ushın

da

túrkiy

tilindegi

ádebiyat

bul jerlerdegi

ja-

saǵan

xalıqlardıń, Watan ádebiyatınıń

bir

bólegi

bolıp

esap-

lanadı. Olar

bul

ádebiyattı ózleriniń ata-babalarınıń mádeniy

múlki dep biledi.

Túrkiy xalıqlar bir-birinen bólinip ketkennen

keyin

de

hárbir

xalıqtıń

arasına

óz

tásirin

tiygize

alǵan

danıshpan

Abay qazaq

xalqınıń

danıshpan perzentleri bolıwına qara-

mastan, XVIII — XIX

ásirlerdegi Kúnshıǵıs

mádeniyatınıń

bir bólegi bolǵan

Orta

Aziya Qazaqstan ádebiyatı

tariyxında

úlken orın iyeleydi. Olar

túrkiy ádebiyatı ushın ortaq sanal-

maǵan menen

de

Shıǵıs klassikleriniń sońgı

talantlı

wákille-

ádebiyatınıń rawajlanıwı ushın da ustazlıq

jolın

tutqanlıǵı

bayqaladı.

Túrkiy poeziyası Shıǵıs klassikleriniń

belgili bir

bólegin

óz ishine aladı. Sebebi, Orta Aziya hám

Qazaqstannıń

ne-

gizgi bólegi túrkiy tilinde sóyleytuǵın bolǵanlıqtan

bul

til

olardıń ana tili hám mádeniy qatnas quralı edi. Sonıń

316

ushın

da,

orta ásirlik

mádeniyatta

túrkiy

tildegi

ádebiyat

tómen dárejede bolmadı. Buǵan mısal

sıpatında

Álisher

Nawayı, Fizuliy, Maqtımqulı dóretpelerin kórsetiwge boladı.

Shıǵıs

mádeniyatı

tariyxındaǵı

uzaq

dawam

etken

úsh

tildegi ádebiyat (arab, parsı hám túrkiy)

birin-biri

kemsitken

joq. Kerisinshe, birin-biri tolıqtırıp baradı.

Túrkiy

ádebiyatı

arab

hám

parsılar

jıynaǵan

kóp

jıllıq

mádeniy miyraslar, olardıń ózgesheliklerin úyreniw

tiykarında

bayıp bardı.

Monǵol imperiyası túrkiy tilles xalıqlardıń

óz ara

bóliniw-

lerine

de

sebepshi

bolǵan

edi.

Usınday

sebeplerge

baylanıslı

raqalpaq,

tatar, bashqurt

hám

basqa

da

túrkiy

tilles xalıqlar

óz adına xalıq sıpatında tolıq qáliplese basladı.

Biraq

ta bul xalıqlar awızeki tili bir-birinen

ádewir

ajı-

ralıp turǵanı menen ádebiy til

normaları

túrkiy

(eski

ózbek)

tilinde,

jazba

til

normalarına boysındırılǵan

edi.

Túrkiy

tilles xalıqlardıń

jazba

ádebiyatındaǵı

bul

ulıwmalıq

xarak-

ter XVIII — XIX ásirdegi

ádebiyatqa

shekem

húkim

súrdi.

Hújjetli

is

qaǵazlardıń

qádelerinde

bul

til

qádeleri,

hátte

XX ásirdiń bas gezlerine shekem saqlanǵan. Bunıń eń

baslı

sebepleri

Orta

Aziya

hám

Qazaqstandı

mákanlaǵan

túrk-

men, qazaq,

qırǵız,

hám

qaraqalpaqlar

ushın

Xiywa,

Bu-

qalıwında

bolsa

kerek.

Bul

medireselerde

oqıǵan

ózbek,

qazaq,

túrkmen,

qırǵız hám qaraqalpaqlar negizinen arab,

parsı hám

túrkiy

tillerde

sabaqlar

alǵan.

Sol

tillerdi

tereń

ózlestirip

bolıp,

awıllıq

medireselerde

sabaq

bergeni

ushın

da Mashrab

hám

Furqat ózbekshe jazsa, Maqtımqulı túrk-

menshe, Abay qazaqsha, Berdaq hám

Kúnxoja

qaraqalpaqsha

jazdı.

Óz sawatı hám talǵamına baylanıslı bulardıń

ishinde

de

eski túrkiy

tillerin

kóp qollanǵanlar

bar.

Sebebi,

sol waqıttıń

ózinde

de

tasqın

talantqa

iye

bolǵan eski

túrkiy

tiliniń

sır-

ların tereń iyelegen shayırlar tek óz

xalqınıń

arasında

ǵana

emes,

bálki

Orta Aziyalıq

kólemdegi

basqıshqa kóterilgen.

xalıqlarına

túsinikli

bolıwı

ushın

jazba hám

awızeki poe-

ziyanı bekkemlegen.

Abaydıń

dańqı

Qazaqstan

dalaları

átirapında

bolǵanı

menen Orta Aziyanıń kópshilik jerlerine

keńnen

taraldı.

Ásirese, qırǵız hám qaraqalpaq shayırları

da

onnan minnet-

dar boldı. Usınday sebeplerge góre ol

shıǵıs

klassikleri

arasında da belgili orındı iyeleydi.

Al, túrkmen klassigi

Maqtımqulınıń

shıǵıs

klassikleri

Turkiya,

Ázerbayjan,

Orta

Aziya

xalıqlarına

keńnen

belgili

boldı.

Al,

Qaraqalpaqstan

onıń

ekinshi

shayırlıq

watanı

esaplanadı.

Temuriyler

Orta Aziyanı

hám basqa

da

úlkelerdi

birikti-

riw menen bir

qatarda

túrkiy tilindegi

úlken

mádeniyattı

da

payda etken edi. Usınday sebepler menen ózbekler óz

tiliniń

erte dáwirdegi miyraslarǵa jaqınlıǵınıń nátiyjesinde

onıń

dawamshısı da bolıp qaldı. Sonıń ushın da, XV ásirde

ja-

saǵan

ullı

danıshpan

hám

oyshıl

Álisher

Nawayı

ózbek

xalqınıń perzenti bolıwı menen birge, pútkil túrkiy

tilles

xalıqlar ádebiyatınıń ustazı bolǵan edi.

XVI

ásirde

jasaǵan

kórnekli

ázerbayjan shayırı

Muxammed

Fizuliydiń de

túrkiy

Sorawlar hám

tapsırmalar:

1.

«Túrkiy ádebiyat» degende qaysı dáwirlerdi esapqa alamız?

2.

Mashrab, Maqtımqulı, Abay, Berdaq shıǵarmalarınıń bárshege

túsinikli bolıwınıń sebebi nede?

3.

Túrkiy

tilles

xalıqlarǵa

ortaq qaysı danıshpanlardı bilesiz?

Olardıń shıǵarmaların aytıp beriń.

4.

«Túrkiy»

haqqında túsinik

beriń.

ALISHER NAWAYÍ

(1441 — 1501)

Ózbek xalqınıń ájayıp perzenti, da-

nıshpan hám oyshıl talant iyesi

Ali-

sher

Nawayı

ózi

jasaǵan

XV

ásirde-

aq, dúnyanıń kóplegen ellerine belgili

boldı.

Kúnshıǵıs

klassikalıq

ádebiya-

tında

«Jeti

juldızdıń

biri»

sanalǵan

ullı talant iyesiniń ismi tez waqıttıń

ishinde-aq,

pútkil

Kúnshıǵıs

penen

Batısqa taralıp ketti.

Onıń

danıshpan-

lıq penen jazılǵan dóretpeleri dúnya

xalıqlarınıń júreginen jıllı orın aldı.

Ol hátteki patsha sarayında wázir

dárejesinde islewine qaramastan, há-

melden góre

xalıq

mápin joqarı qoya bilgen hám

óz

dóret-

pelerinde

ápiwayı

xalıq mápin jırlawǵa hám barlıq nárseden

góre xalıqtı, xalıq táǵdirin

oylawǵa

umtılǵan

ullı

talant

iyesi

boldı.

Alisher Nawayı 1441-jılı 9-fevralda Xorasan

úlkesiniń

pay-

tárbiyashısı bolǵanı

ushın

da

Alisher

jaslıǵınan

baslap-aq,

shax balaları menen birge tárbiyalanadı.

Saray

shaxzadaları

arasındaǵı talas-tartıslar

jas

Alisherge

de tásir etpey qalmaydı.

Shahrux

mırzanıń óliminen

keyin

Alisherdiń

shańaraǵı

Irakqa

kóshedi,

sońınan

Ábilqasım

Babur

járdeminde

Heratqa

qaytıp

keledi

hám

óz

oqıwın

dawam etedi.

Ol

jas

waqıtlarınan

baslap-aq,

kórnekli

parsı

shayırı

sonday-aq, Fadratdin Attardıń «Quslar

tili»

shıǵarmasın

qunt

penen oqıy baslaydı.

Onıń

Temuriy shaxzadalarınan

bolǵan

Xusayn Bayqara

menen mektepte birge oqıwı hám doslasıwı keleshegi

ushın

úlken jol

ashıp beredi. Nawayı on

eki jaslarınan-aq,

qosıq

jazıwǵa kirisedi. Bul jolda oǵan óz zamanınıń eń kórnekli

319

shayırlarınıń biri bolǵan Lutfiydiń ustazlıq járdemi

ayırıqsha

bolǵan.

Alisher ata-anasınan

jetim qalıp, on bes jaslarınan baslap

dostı

Xusayn

Bayqara

menen birlikte Ábilqasım Babur sara-

yına xızmetke kiredi. Sol jılları

ol

óz

zamanınıń

eń

ájayıp

adamları parsı-tájik ádebiyatınıń

kórnekli

shayırı

Ábdiraxman

Jámiy

hám

Mashhad

qalasınıń

danıshpan adamları

Sayd

Xasan

Ardasher hám

Kamal

Turbatiyler menen

ushırasqan.

keyin

Nawayı

ilajsız

Samarqandqa

ketiwge

májbúr

boladı.

Ol Samarqandta kóp

ǵana alımlar

menen

ushırasıp

birneshe

doslar

arttıradı. Sońınan 1469-jılı óziniń

dostı

Xusayn

Bay-

qaranıń

birinshi

wáziri bolıp

tayınlanadı.

Ol

wázir

bolıp

turǵan

waqtında átirapına kóp ǵana alım hám

dilwarlardı

jıynap,

Xorasannıń

abadanlıǵı

ushın

xızmet

etedi.

Elde

ádalat hám tártip ornatıwǵa belsene

qatnasadı.

Biraq

ózleri

Temuriy áwladlarınan

esaplansa

da,

bilimsiz

hám

parasatsız

unamaydı. Ásirese, wázirlik orınǵa talasqan Majitdin

buǵan

jamanlıq isleydi. Solay etip, onıń ómiri

oǵada

qıyın

jaǵ-

dayda ótedi.

Alisher Nawayı ózinen keyingi áwladlarǵa

jigirma tomnan

aslam ájayıp

ádebiy miyrasların qaldırdı.

Onıń

hárbir

ǵáz-

zeli menen

muxammesi, qasidası menen

dástanları,

jáne

ádebiyatımız tariyxında salmaqlı orın tutadı. Eger

ózbek

xalqınıń ullı

shayırı

Maxsud

Sheyhzadanıń pikiri

menen

aytqanda: «Ol — ǵázzel múlkiniń sultanı» boldı.

Nawayı lirikasınıń negizin quraǵan «Xazoyinul-maoniy»

(Maǵanalar ǵáziynesi) shıǵarması tiykarınan úlken

tórt

ki-

taptan turatuǵın diywan (jıynaq) esaplanadı.

Bul kitap

túrli

jıllar arasında

jazılǵan

bolıp,

tiykarınan 1491 — 1498-jıllardı

óz ishine aladı.

Alisher Nawayınıń dóretpeleri arqalı

onı

filosofiyalıq

liri-

kanıń sheberi sıpatında

kóriwge

boladı.

Ol

ómirdiń

mánisin

oǵada tereń túsinedi hám óz shıǵarmalarında

álem

gózzallı-