12 Тақырып. Әкімшілік-территроиялық бөлу және жергілікті өзін-өзі басару туралы заңнама

Дәріс жоспары:

1 Қазақстан мемлекетінің құрылуының орталықтандырылу және аймақтандырылу диалектикасы

2 Аймақтың экономикасын басқару органдарының құрылымы және қызметтері

3 Қазақстан. республикасындағы орталық және аймақтық басқару құрылымдарының өзара әрекеттесу ұсыныстары мен мәселелері

4 Мемлекеттік органдарды құрудың принциптері

1 Қазақстан мемлекетінің құрылуының орталықтандырылу және аймақтандырылу диалектикасы

Үлкен территориясы, әлеуметтік климаттық және әр түрлі табиғи жағдайлары, көп ұлтты халқа бар Қазақстан үшін аймақтық саясат әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың алдын алу шарасы, әсірісе, азаматтардың өмір сүру деңгейі мен сапасын көтеру болып табылады. Сондықтан, тиімді мемлекеттік аймақтық саясатты жасау мен оны жүзеге асыру – ҚР Үкіметінің бірінші мақсаты. Халықтың табысымен аймақты дифференциациялау әлеуметтік қақтығысқа әкелуі мүмкін, ал мемлекеттік билікті орталықтандыру сүйретпе және уравниловка психологиясын тудырады. Егер де халық өз аумағында өмір сүру деңгейі олардың еңбек етуінен тікелей байланысты екенін көрсе, экономиканың бірталай деңгейі өсе бастайды.

Мемлекеттің дамуындағы аймақтардың және олардың органдарының рөлінің өсуі локальді мағынаға ие болмайды, керісінше әлемдік тенденцияға ие болады. Ол (тенденция) бірнеше жағдайларға байланысты:

1. негізгі рөлді өмірдің әлеуметтік аспектілері адамдық факторлар атқарады;

2. территориялық өзара байланыс өсе бастады;

3. еңбек ресурстарының мобильдігі көтеріле бастады;

4. өндірістік құрылым мен аймақтық инфроқұрылымы күрделеніп барады;

5. еңбектің территориялық бөлінуі, оның халықаралық аспектісін маңызы одан әрі артып бара жатыр.

Бұл тенденцияның дамуы, біріншіден мемлекет пен аймақ арасында басқарудың функцияларын қайта таратып үйлестіру қажеттігіне, екінші, өзін-өзі басқару мен мемлекеттік территориялық басқарманы сәйкестендіру қажеттілігін туғызады. Бұл Қазақстандаға да келеді, өйткені республикада мемлекетті құрылым экономикалық дамыған аймақтарсыз, салаланған әлеуметтік инфроқұрылымдарсыз мүмкін емес. Ұлттық саясаттыңәдістемелік аспектілерін қарастыра отырып, түсініктеме құралдарын ең алдыменаймақ түсінігін анықтап алу қажет.

Өйткені біздіңжәне шетелдік ғылыми әдебиеттерде аймақтық ғылым пәнінің нақты анықтамасы жоқ, бұл Қазақстанда және әдістемелік концепцияның болуына себеп болды. М ысалы « аймақ »түсгінің жүзге жуық анықтамасы мен түсініктері бар. Елдің тұрақты әлеуметтік экономикалық дамуының стратегиялық мақсаттары ьер міндеттерге қол жеткізу үшін шаруашылық тылық пен тіршілік әрекеттілігінің территоиялық факторларды тиімді қолдануды көтерудің маңыздылығын түсіне отырып, ҚР Үкіметі 9. 09. 96ж. № 1097 өзінің Қаулысында ҚР –ң ұлттық саясае концепциясын мақұлдады және тиесілі заң шығарушы және нормативитік актілерді жасауда оның негізгі жерлері басшылыққа алуды минестерствалармен ведомстваларға тапсырды.

Концепцияда аймақтарды аймақтық – экономикалық басқарманың тұтас жүйесінің болмауна байланысты пайда болған бірнеше жағымсыз тенденцияларға көңіл бөлді. Ауылдың, кіші және орташа қалалардың мәсілері тереңдей түкені, халықтың өмір сүру дуңгуйімен сапасы бойынша аймақтардың деффурунциясының тереңдей түсуі жағымсыз факторларды шектеуге шаралар қолданғаны ескерілді. Бұл шарналарды жүзеге асыру екі кезеңге бөлінді. 1- кезең ( 1996-1997жж ) аймақтық саясатты жасау және оны іске асыруды алғы шарттарды құру ойластырды: депрессиялық аймақтарды қолдау және ай маққтардың салыстырмалық шаруашылық тәуелсіздігін қаьтаммассыз ету. 2- кезеңде ( 1998-2000жж) аймақтық дамудың алғашқы міндеттерін іске асыру көзделді: таулардың, еңбекпен капталдың, институцияналдық және нарықтық инфра құрылымрының аймаққтық нарығының дамуы мен құрылуын қамтаммазсыз ету,қатар кішігірім және орташа қалаларды экормикалық дағдарыстан шығару мақсатында мемлекеттік қолдау; басқа ауыларды қайта жаңғырту үшін матерталдық алғы шарт тарды жаксау.

2 Аймақтың экономикасын басқару органдарының

құрылымы және қызметтері

Экономиканы басқару органдарының құрылымы мен қызметтері ҚР басқа субъектілерінде әртүрлі болып келеді.

Экономика және бюджеттік жоспарлау Министрлігінің негізгі міндеттері:

• аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиясын өңдеу, құрылымдық саясатты өндіру, нарықтық экономика жағдайындағы экономиканың дамуына мемлекеттік әсер ету шараларының жүйесі;

• экономиканы дамыту және тұрақтандыру бойынша ұсыныстарды тайындау, өндірістік, ғылыми потенциалды және аймақтың әлеуметтік жағдайын дамыту мақсатындағы қаржылық және материалдық, еңбектік, табиғи ресурстарды тиімді қолдану, осы аймақта тұратын халықтың өмір деңгейі арттыру;

• мақсатты әлеуметтік-экономикалық және инвестициялық бағдарламаларды жасау, олардың ресурстық қамсыздандырудың көздерін анықтау және болжамдау;

• инвестициялық саясатты анықтау және осы қызметті реттеу;

• бюджеттік түсімдердің көздерін зерттеу және олардың көбею тәсілдерін анықтау;

• тұтыну нарығын қалыптастыруға әсер ету;

• валюталық ресурстарды қолдану және ішкі экономикалық реттеу механизмдерін жасау;

•кәсіпкерлік пен меншік формаларының даму стратегиясын өңдеу.

Аймақтың қаржылық сұрақтарымен айналысатын, қаржылық Министрлігінің негізгі қызметтері:

• аймақтың жергілікті бюджеттік жобасын жасау, оның орындалуына басшылық ету және қаржылық шаралар жүргізу;

• салықтық жүйенің қызметіне талдау, бухгалтерлік есепке бақылау жүргізу және осы шараларды жетілдірудің жолдарын іздеу;

• жергілікті бюджет пен аймақтық бюджеттің қаржыларының қатынасын анықтау және ұсыныстарды жасау;

• аймақтық бюджеттік қаржылардың ведомстволарының дұрыс және ұтымды қолданылуына қаржылық бақылау жүргізуді қамсыздандыру.

Транспорт, коммуникация және байланыс Министрлігінің негізгі қызметтері:

• транспорт және байланыс, кәсіпорын және ұйымдар жұмысын координациялау;

• аймақтың өнеркәсіптік дамуына әсер ету, транспорттық кешенін дамыту, жол шаруашылығын, пошталық, телеграфтық, телефондық және радиобайланыстарды дамыту;

• өнім өндірісінің динамикасын жоспарлау;

• жаңа технологияларды енгізу, өндірістік ұжысдардың жұмысын жетілдіру;

• монополизді жаулау және бәсекелестік үшін жағдай жасау, шағын кәсіпкерліктің, меншік түрлерінің дамуына әсер ету.

Индустрия және сауда Министрлігі келесі міндеттерді шешеді:

• тауар ресурстарының резервтерін құру және мемлекеттік сауданың дамуының негізгі бағыттарын анықтау;

• ішкі нарықты қорғау бойынша басқа органдармен бірігіп шаралар жүргізу, орталықтанған ресурстардан тауарларды жүзеге асыру,кәсіпкерлік пен меншік формаларының дамытуға әсер ету.

3 Қазақстан Республикасындағы орталық және аймақтық басқару құрылымдарының өзара әрекеттесу ұсыныстары мен мәселелері

Бұрын аймақтық саясат нақты территорияда салалық механизмге ауысып отыратын территориялық мимандануға сүйенген болатын. Бұл тенденция халық шаруашылығындағы барлық салаларда бейнесін тапты: өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, отын-энергетикалық және қорғаныс комплекстерінде, әлеументтік және өндірістік инфрақұрылым сфераларында.

Қазіргі уақытта мемлекеттік аймақтық саясатты жүзеге асыру жергелікті мемлекеттік басқару органдарының қоса өкілетті және орталық атқарушы органдардың өзара әрекеттесумен тікелей байланысты. Өз алдына, айтылып кеткен мемдекеттік аймақтық саясатың субъектілерінің өзараәрекеттесуі, 1-ден, жернгілікті өзін-өзі басқару органдарымен бірге, 2-ден қоғамдық бірге (ассоциация, одақтар,қорлар) 3- коммерциялық қорлармен жүзеге асады. Бұл өзара әрекетің ұйымдастырушы құралы болып нормативті – хұқықтық актілер, орталық және жергілікті билік органдары арасында жасалған келісім шарттар, бекітілген айьақтық даму бағдармалары табылады. Аймақтарды әлеуметтік экономикалық дамыту мәселесі бойынша келісім жасау, мемлекеттік , аймақтық саясатты құруға бағытталған, ал бұл аймақтардың экономикалық даму нарықтық қатынастарға көшу мәселесін орталықсыздандыруды функцияларды өз орнында заңдатуды қарастырады.Келісім жергілікті атқарушы билікпен қоса өзара әрекетпен ұйымдастырушы ретінде ол ортақ мақсатты және жүзеге асырудың ортақ принциптерін көздеу керек.Келісімның мақсаты-келіскен экономикалық саясатты жүргізу, аймақаралық өзара әрекет және экономикалық реформалар үшін жағымды орта жасау, біріккен әрекет аймағында өкілеттілікті жүзеге асыру үшін барлық аймаққа бірдей жағдай жасау болып табылады.

4 Мемлекеттік органдарды құрудың принциптері

Басқару ілімі мен мемлекеттік тәжірибеде, мемлекеттік орган құрылымының құрылу қағидаларының анықталуы және олардың негізінде осы құрылымдардың түрлері жасалады. Мемлекеттік аппараттың құрылуы саналы негіздегі ұйымдық-техникалық қағидада бір деңгейде есептеу қабылданған, функционалды және сызықты-функционалды.

Мемлекеттік тәжірибеде олар еңбекті басқару негізіне сәйкес түрде бөліп, түрлі органдар мен ішкі органдарды құрып іспеттейді. Оларға мемлекеттік органның үш түрлі құрылымы сәйкес келеді: сызықты, функционалды және сызықты функционалды. Әрбір көрсетілген түр өзінің ерекшелігі мен белгілері бар. Бұл бір жағынан, мемлекеттік органның ішкі бөлімдерінің құрылымдарының ерекшеліктерімен байланысты, ал екінші жағынан, сыртқы ұйымдармен өзара қатынаста болады (төменгі, жоғарғы және т.б.).

Мемлекеттік органның әсерлі жұмыс істеуіне маңызды жағдай функционалды құрылымдық бөлімшелер мен сызықтық міндетін дұрыс құрылуының болуы, соған қоса бір-бірінің ісіне қолсұғушылық мүмкіндігін жою. Себебі, функционалды қызметтің жарлығы, тек қана арнайы сұрақтың шеңберінде және бүкіл оның қызметін қарастырмайды.

Мемлекеттік орган бөлімшелерінің құрылымының сызықтық жүйесіне тәуелділігі, оның ерекшелік түйіннің орнығуымен сәйкес ұйымдасқан кескіні мен өзгешелігінің есептелуі. Әрбір жұмысшы өзінің кімге тікелей бағынатының және кімге оған жарлық беруге хақылы, әрі өзінің басқарушысына тәуелділігін білу қажет.

Негізгі әдебиеттер: 1,2,3

Қосымша әдебиеттер: 4,5