- •Қабдырахман Сәдуақасұлы ұрпаққа қалар ұлағат
- •Құрастырушыдан
- •Атасының аты білінбей, өз аты шыққан ерлер
- •Қазақ хандары
- •Ақселеу Сейдімбектің қазақтың ауызша тарихынан
- •Орта жүз құрамындағы тайпалар
- •Енші институты
- •Туысқандық жүйе
- •Қазақтың үш жүз атануы
- •Алаштың енші бөлуі
- •Орта жүз шежіресі
- •Болатқожаның Қаракесек атануы
- •Тарақты
- •Төлегетайдың төрт немересінің түсі
- •Төлек батырдың батасы
- •Ақсақтың алтауы
- •Бура қыпшақ
- •Жалайыр
- •Жаман Тобықты
- •Қазақ қоғамындағы адамдық сапасы туралы
- •Жалықпас
- •Қарқабат
- •Қазақ туралы мақал-мәтелдер
- •Алтыншаштың түсі
- •Алпыс алты ата Қоңырат
- •Арғын-Сүйіндік-Күліктердің атамекені
- •Ер Жәнібекке анасының берген батасы
- •Ер Жәнібекке Қазыбек бидің берген батасы
- •Жидебайдың кеңесі
- •Қарқаралы қайран тау
- •Құдай. Жұмақ. Тозақ
- •Қыпшақ Наурызбай би
- •Қыпшақ Сейітқұл
- •Шұбарайғыр Балта батыр
- •Кіші жүз. Адай
- •Атағозы батыр
- •Барақ батыр мен Қыдыр ғалайссалам
- •Бес Естек
- •Жаналы би мен Дәден бидің әзілі
- •Абылай ханның ұрпақтары
- •Қазақ хандары
- •Керей хан
- •Мұрындық хан
- •Қасым хан
- •Мамаш хан
- •Тайыр хан
- •Бұйдаш хан
- •Ахмет хан
- •Хақназар хан
- •Тәуекел хан
- •Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Әбілқайыр хандар
- •Абылай хан
- •Кенесары хан Қасымұлы
- •Қарқаралы төрелері
- •Тағанбайдың төрт ұлы
- •Алты Алаш
- •Айнакөз
- •Ақбикеш пен Мақпал
- •Зылиха (Қаракемпір)
- •Нұрбике
- •Ұран туралы
- •Қалыңмал және жасау
- •Жынды Ысқақ
- •Ел аузындағы аңыз-әңгімелерден Достық туралы аңыз
- •Ұрпақ өсіру туралы аңыз
- •Бауырлық мейірім
- •Алтын босаға
- •Түке мен Құлжан байлардың егесі
- •Тұрмағанбет
- •Есенбай
- •Ақсарыдан айырылмағаның дұрыс қой
- •Что лев, что тигр все одни хишники
- •Жобалай
- •Боқтампаздың боқтықты қоюы
- •Қаз дауысты Қазыбек би
- •Әйтеке би
- •Бұдан 300 жыл бұрын айтқан Мөңке бидің болжамы
- •Балпық шешен
- •Жидебай батыр мен Қараменде би
- •Жанқұтты шешен
- •Толыбай шешен
- •Бөлтірік шешен
- •Дадан тобықтының шежіресінен
- •Әуезбақы (Әуез-ене)
- •Жолдыбай айтқан
- •Бауыржанның батасы
- •Тарақты Шалқарбектің батасы
- •Қасымның батасы
- •Немереге бата
- •Қыз, әйел, ана туралы нақылдар
- •Абысындардың татулығы
- •Афоризмдер
- •Ақтоғайдың әзіл-қақпайлары
- •Әшембек
- •Зерек бала
- •Бір жеңгеге
- •Бір мылжыңға
- •Жануарлардың адамға пайдасы мен зияны
- •Мазмұны:
Енші институты
Бірінші енші - балаларға ата-анасының бөліп беретін мал-мүлкі, қалдыратын мұрасы.
Екінші бөлінбеген енші – кез-келген қазақ жанұясының жолаушылап келген қонаққа беретін сый-сыбағасы (тамақ, жатын орын, көлігінің жем-шөбі).
Үшінші еншілес болу – тұтас ру аясындағы әулеттер мен аталардың қандас-туыстас болуына немесе болмауына қарамастан мақсат-мүдделерін бір ету және материалдық игілікке (негізінен төрт түлік малға, қоныс-өріске, жер-суға ортақ болу дәстүрі).
Бөлінбеген енші дәстүрі бойынша кез келген қазақ жаяушылап келе жатып, кез келген қазақтың үйіне қонуға, қонақасын жеп-ішуге, мініс көлігін қалап аттануға хақылы болған. Яғни, кез келген қазақ жолаушысы кез келген қазақтың үйінде бөлінбеген еншім бар деп, сеніммен босаға аттай алған. Ондай жолаушыдан тамақ ақы, жамбас ақы, мініс көлігіне берілетін жемшөп ақы алынбаған. Керісінше, жолаушы түскен үйінен оң шырай, ықыласты күтім көре алмаса, ол жолаушы биге жүгініп, сол үйден айып-пұл алуға хақылы болған.
Жеті атаға толған әулет-атаның енші алуы
Іргелі ру аясындағы аралары 7 атаға толған әулет-аталардың бас көтерерлері ел ішіндегі беделді адамдарға сөз салып, жеке ру болып шыққысы келетінін, осыған орай тиісті еншілерінің бөлінуін емеурін ететін болған. Жеке ру болып, енші алып шығу, өсіп-өркендегендіктің белгісі ретінде, мерей-мәртебе тұтқан. Жеке ру болып шығару үшін төңіректегі 7 рулы елдің билері шақырылып, әулет-атаны жеке ру етіп шығару рәсімі жасалған. 7 рудың билері бас қосқан соң, жеке ру болғысы келген атаның басие адамдарына «Еліңнің сөзін сөйлер биің бар ма?, Еліңе қорған болар батырың бар ма?, Еліңді асырар байың бар ма?» - деген үш
15
сұрақ қоятын болған. Егер бұл сұрақтардың жауабы жеті бидің көңілінен шықса, мұнан әрі енші алып, жеке ру болып шығудың киелі рәсімдерін жасауға рұқсат етілген. Алдын-ала дайындалған боз бие немесе ақ түйе сойылып, іргелі ру мен енші алып шығатын рудың басие адамдары антталып, сойылған құрбандықтың қанына бармақ батырысып: “Тегіміз бір, намысымыз ортақ!”, “Тірлігімізде шығар биігіміз бір болсын, өлсек жатар орнымыз бір болсын!”, “Өркеніміз өсіп, өрісіміз кеңейсін!”, “Тәңірім бірлік-пәтуаны нәсіп етсін!” - деген тілектер айтылған.
Туысқандық жүйе
Бір шындықтың басы ашық, кез келген адам қоғамының іргетасы ер мен әйелдің жұптасуы арқылы қалана бастайды. Бұл үрдісті әрбір жаңа буын ұрпақтың үздіксіз жалғастырып отыруы адам қоғамының ғұмыры одан әрі ұзартуға кепіл болмақ.
Бір мысал еске түседі. Тарихтан белгілі, 1940 жылы Қытай қазақтары үрке көшіп, Үндістан асқан. Осы сүргіннің бел ортасында болған белгілі дінтанушы Халифа Алтай мынандай естелік айтып еді. Алғаш Алтайдан көшкенде 36 мың адам едік, содан 1941 жылы Үндістанға 3039 адам ғана жеттік. Тағы бір жыл өткенде екі мыңға тарта адам өліп кетті. 1942 жылы 1150 адам тірі қалдық.
Содан алты жылға дейін бірде-бір әйел бала көтермеді. Тұқымымыздың құрыған жері осы болды-ау дестік. Тура жетінші жылы дегенде алғашқы бала туды. Өмірден түңіліп, өлімге бойұсына бастаған біздер үшін жас нәрестенің іңгәсі үміт жаршысындай болып естілді.
Дәл осындай нәубетке Иранға ауған қазақтар да тап болған. Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңқыстаудан Түркіменстан өтіп, одан Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллақ ауылына барып табан тіреген. Кәмпеске мен қолдан жасалған ашаршылықтың зардабынан мал-мүлік, баспана, тума-туғандары мен ел-жерден айырылған аталарымыз жоқтан бар жасауға әрекет етеді. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жітім көбірек болады. Әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатқан. Осы себептен, қала төңірегіндегі жұмыстардан бас тартып, Горган, Бәндәрмах қалаларына көше бастайды. Алайда, көп ұзамай жаңа бір пәлекеттің тығырығына шалдыққандарын сезеді. Ол – жаңа қоныста ер мен әйелдің бедеу болып қалуы еді. Содан 5 жылдан кейін үміт сәулесі ояна бастайды. Бірақ туған сәбилер шетінеп кете береді. Содан 10 жыл өткен соң ғана туған сәбилер күнделікті тіршілікке дағдыланып, ұрпақты жалғастыру арманы жүзеге аса бастаған.
Қазақтың туысқандық жүйесіне төлтума сипат танытатын тегеуірінді тетік ретінде, ең алдымен, жеті атаға дейін қыз алыспайтын дәстүрді бөле-жарып айтуға болады. Жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрін ұстанатын қазақтан басқа этностың жер бетінде бар екені белгісіз. Мұндай дәстүрдің орнығуына себепші болған тарихи екі алғышарт: Біріншісі – адамдарды тектендіруге, яғни, тұқымын
16
жақсартуға. Екіншісі – көшпелі өмір-салттағы қазақ қоғамын әлеуметтік-саяси және мәдени-рухани біртұтас жаралым етуді көздейтін ұстаным.
Дәстүрлі қазақ қоғамында адам сапасына айрықша мән берілген. Әсіресе, адамның қоғамдық-әлеуметтік өресінен гөрі, оның шыққан тегіне, ата-бабасындағы әйгілі тұлғаларға бірінші кезекте ден қойып, оған басымдық сипат беріп отырған. Мысалы:
Ат болатын құлынның бауыры жазық келер
Адам болар жігіттің маңдайы жазық келер.
Қошқар болар қозының маңдайлары дөң болар
- Адам болар жігіттің төңірегі кең болар.
Қасқа айғырдың баласы қасқа тумаса да төбел туады.
Тамырына қарай бұтағы, тегіне қарай ұрпағы.
Тегіңді білгеннен үрікпе, тексізге айналғаннан қорық.
- Ай, хан, мен айтпасам білмейсің,
Қатын алдың қарадан,
Айрылдың хандық жорадан,
Ел ұстайтын ұл таппас,
Айрылар ата-мұрадан,
Мұны неге білмейсің
(Асанқайғы)
- Айырдан туған жампоз бар,
Жүгін нарға салғысыз.
Арғымақтан туған будан бар,
Күнінде көрінім жерді алғысыз.
Жаманнан туған жақсы бар,
Адам айтса нанғысыз,
Жақсыдан туған жаман бар,
Күндердің күні болғанда,
Бір аяқ асқа алғысыз.
(Шалкиіз)
- Жал- құйрығы қаба деп,
Жабыдан айғыр салмаңыз.
Қалыңмалы арзан деп,
Жаман қатын алмаңыз.
Жабыдан айғыр салсаңыз,
Жауға мінер ат тумас,
Жаман қатын алсаңыз,
Топқа кірер ұл тумас.
Жаман қатын алғаның,
Төркініне бара алмай,
Төсегіне жата алмай,
Тең құрбысы келгенде
Оңды жауап қата алмай,
Жалғанда қор болғаның.
17
Таудан аққан тас бұлақ,
Тасыса құяр теңізге
Қанша малды болса да,
Бай қуанар егізге.
Жақсыдан жаман туса,
Жаманнан жақсы туса,
Тартпас қоймас негізге.
(Бұқар жырау)
Ұлттың ұлы бірлік идеясынан туындаған шежірелік деректер бойынша Орта жүздегі исі найман атаулы Ұлы жүздің Әлпеш деген қызынан өрбиді. Дәл сол сияқты Орта жүздегі қалың Арғынның түп аналары Кіші жүздің үш қызы екені айтылады. Осы шежіреге қанық әрбір найман адамы бүкіл Ұлы жүзді, әрбір арғын адамы бүкіл Кіші жүзді нағашы жұртым деп білген, біліп қана қоймаған, дәстүр бойынша жиендік жасап, еркін-ерке мінез-қылық көрсетіп, ондай мінез-құлыққа Ұлы жүздің де, Кіші жүздің де кез-келген адамы мағұрланып, нағашылық жол-жорасы мен жөн-жобасын мүлтіксіз сақтап отырған. Мұндай дәстүрге илану былай тұрсын, бірден ақылға сиғыза қоюдың өзі оңай емес. Бірақ, ақиқаты солай.
Көрнекті ақын Қадыр Мырзалиев былай дейді: Қостанайдың Күнтимес деген жеріне бардық. Шындығында Шоқанның туған жері – сол Күнтимес.
Көкшеде туды дегені қате. Шыңғыстың қыстауының іргетасын көрдік. Бір шалдар келді. Жөн-жосық сұрады. Қазақтың әдеті ғой. Қасымдағым мені: Қадыр Мырзалиев, ақын – деп таныстырды. Оған онша мән бере қойған жоқ. Қай ауылдың баласы деп үстемелеп сұрады. Батыс жақтан, Алшынның баласы деді. Шалдардың көзі шуақтанып, Ой, құда бала келіп қалыпты ғой, ойбай жүр мал соямыз – деді. Құда бала деп тұрғаны Сырым батырдың (1723-1802) әпкесін алғанын қуалап отыр. Қазаққа қалай таң қалмайсың? Құда мың жылдық, күйеу жүз жылдық деген осы.
Қазақтардың байтақ далада ғұмыр кешетініне қарамастан, тілдік жаралымы соншалықты біртұтас. Каспий теңізі мен Өр Ертіс (аралары 3000км. астам) қазақтарының тілінен диалектілі айырмашылықты да аңғару мүмкін емес. Олардың салт-дәстүрлері, әдет-ғұрпы, тұрмыс-тіршілігі, мінез-білімі біртектес және өзге де түркі халықтарынан айқын дараланып көрінеді. Сондай-ақ олар өздерінің қазақ халқына жататынын және сол халық құрамындағы тарам-тарам туысқан ру-тайпалардың өкілі екендіктерін терең сезінеді (В.В.Радлов).
Демек, дәстүрлі қазақ қоғамындағы туысқандық жүйе деген, түптеп келгенде, әрбір жеке адамды тұтас этножаралыммен сабақтастыратын, жай ғана сабақтастырып қоймай, әрбір жеке адамға этностың бір мүшесі екенін терең сезінетін, сол арқылы өмірлік мұқтаждыққа айналдыратын, нәтижесінде қарға тамырлы қазақ деп аталатын біртұтас этнос аясындағы барша тіршілік әрекетті реттеп отыруға тегеурінді ықпал ететін және әлеуметтік қатынастардың барлық деңгейлері мен типтеріне бірдей қатысы бар этноақпараттық кеңістік болып табылады.
18
Бауыр
Жаугершілігі мол қатал заманда, ертеде, бір әйелдің күйеуі, соңынан ерген жалғыз інісі және ержеткен баласы хан алдына ауыр қылмысқа батып, үшеуі бірдей өлім жазасына бұйырылыпты. Мұны естіген байғұс әйел зар жылап хан алдына келіп өлердегі сөзін айтып, сауға сұрайды. Әйелдің шырқырап сұраған өтініш-зарына құлақ асқан хан рақым етіп: Жарайды сені жалғыз қалдырмайын, сен үшін бұл үшеуінің біреуінің кінәсін кештім. Қайсысын жаныңа жақын тұтсаң, соның қол-аяғын шешіп, алып қайтуыңа рұқсат – депті. Әйел ойланбастан інісінің қол-аяғын шешіп, алып шығады. Сонда, не Құдай қосқан жарын, не өзегін жарып шыққан баласын құтқарар деп ойлап отырған хан әйелдің бұл ісіне таң қалып: Жар дегенде жалғыз жарыңнан бұрын, бауыр етің балаңнан бұрын, түтін-тірлігі бөлек ініңді құтқарғаның қалай – деп мәнісін сұрайды. Әйел іркілместен Хан ием, Құдай қосқан қосағым мен бауыр етім баламның бәрінен де қымбат екенін білемін. Жүрегім езіліп, аяғымның басына түскендей. Алайда, күйеуім мен балам бар болғанда – сүйінудің, жоқ болғанда күйінудің не екенін біліп барып, жарық жалғанмен қоштасқалы тұр. Ал, інім болса бар болып – сүйініп, жоқ болып - күйініп көрмеген жас еді, жалғыз еді. Тәңірім рақым етсе, күйеу де бала да табылар, бірақ, бір құрсақтан шыққан бауыр табылмас - деген екен. Әйелдің ақыл-парасатына тәнті болған хан сол жерде райынан қайтып, үш айыптыға да кешірім жасапты дейді.
Ақжолдың сегіз ұлы
Қазақтың үш жүзі Құтаннан туған Ақжол, Алшын, Үйсін есімді үш ұлдан өрбіген. Осылардың Ақжолынан сегіз ұл дүниеге келіпті. Олардың төртеуі бәйбішеден – Арғын, Найман, Қыпшақ, Қоңырат. Қалған төртеуі тоқалдан – Керей, Уақ, Тарақты, Төлеңгіт. Тоқалдан туған төрт ұл бәйбіше балаларына қызмет көрсететін болыпты. Керей үй сыпырады екен, сол себепті таңбасы – шілік. Уақ көші-қон кезінде ауыл үйін тігеді екен, сол себепті таңбасы – бақан. Тарақты жылқы бағып, еру аттардың жал-құйрығын тарап, баптайды екен, сол себепті таңбасы – тарақ. Ал, Төлеңгіт болса ел шетін торып, күзетте жүреді екен, сол себепті таңбасы – найза.
