41.Авар қағанатының құлау себебі мен салдары

Авар қағанатының құлау себебі негізінен 8 ғасырыдың соңына таман франктармен болған соғыс және славян тайпаларымен қақтығысы болып табылады. 788 жылы бавар герцогы ІІІ Тассилон аварлармен франктарға қарсы одақ құруға қол жеткізді. Алайда сол жылы ақ одақ әскерінің тас-талқаны шығып, Бавария Франк мемлекетінің құрамына енеді. Дәл осы кезден бастап, Ұлы Карл аварларды толық жою жоспарына кірісті. Бұл франктар мен қағанат арасындағы ұзаққа созылған соғысқа әкелді. 791 жылы франктар құрамына қаратандар(словен, хорватардың ата бабасы) мен славян отрядтары енген әскермен аварларға қарсы шабуылға шықты. Франк әскері екі колоннамен аттанды: біріншісі Ұлы Карл бастаған әскер аварлардың Раба маңындағы шегаралық бекіністерді басып алса, екіншісі Карлдың баласы Пипин басқарған әскер Фриул маңы ойпатын өтіп, Сава жоталарына жетіп, осы жерде аварлық Хринг бекінісін басып алады. Аварлар арасында бұл сәтсіздіктер ішкі толқуларға ұласады, югур мен қағанның өлімі орын алады. Бұл жағдай фриулдық маркграф Эрикке Трансильванияда орналасуы мүмкін авар қағанатының астанасына соңғы шешуші соққы беруіне мүмкіндік береді. Франктер толық жеңіске жетіп, Авар қағанаты саяси дербестігінен айырылады. Аварлар өз жеңілісін мойындамай, орын алған жағдайға қарамастан күресін жалғастырды. Осы күрестер нәтижесінде бүкіл авар ақсүйегі қырылды. Олар ұзақ өздерінің жеңілісін мойындамай келді. 797 жылы олар бас көтеруіне байланысты франк әскері қайта жорық ұйымдастырып, жеңіске жетті. 797 жылдың соңында авар елшілері Ұлы Карлға ант береді. Алайда көтерілістер 799 жылы қайта басталып, ал 802 жылы франк лауазым иелері өлтіріледі. Жекелеген авар бас көтерулері 803 жылға дейін жалғасты. 803-804 жылдары болғарлық хан Крум Орта Дунайға дейінгі барлық авар жерлерін басып алады. Негізінен алғанда, осы территорияларда мекен еткен аварлар протоболгарлармен туысқандығына байланысты тез ассимиляцияға ұшырайды.

Қалған аварларды өз вассалдарына айналдырып, олардың басына шоқындырылған қағанды қойып, шығысында қазіргі Венгрия территориясынан жер бөліп береді.

42.Аварлардың европалық әскери өнерге қосқан үлесі.

Б.з. ҮІ-ҮІІІ ғғ. Шығыс Еуропа жазығына қоныс аударып, өздерінің мемлекеттілігін құрған авар этникалық құрылымы жағынан түркі тілдес тайпалық бірлестік болғандықтан әскери құрылымы, соғыс жүргізу әдісі, тіпті болмысы сақ пен ғұндық дәстүрді дәріптеген.

Авар қағанатының соғыс жүргізу тактикалары мен әскери өнері өзалдына тың зерттеуді талап ететін күрделі мәселе. Себебі, жоғарыда айтқандай аварлар түркі дәстүрін Батыс Европада сақ пен ғұндардан кейінгі әскери құрылым ретінде қайта жаңғыртуышылар болып, қару жарақта бірқатар тың жаңалықтарды ашты.

Қазақ халқы түркі тілдес халықтардың бір тармағын құрайды, яғни VІ-VІІІ ғғ. авар тарихын зерттеу арқылы, қазақ халқының арғы тарихын, жалпы түркі әлемі, көшпенділердің тарихын қарастыру болып табылады. Авар тарихын қарастыра отырып, Орта Азия мен Еуропаны мекендеген түркі тілдес тайпалардың арасындағы қарым-қатынастары мен саяси жағдайларына шолу жасау арқылы, Европадағы түркілердің тарихына айтарлықтай толықтыру болмақ. VІ-VІІІ ғғ. Авар қағанаты Шығыс пен Батысты өркениетті тұрғыдан байланыстырушы көпір болды.

«Аварлардың атты әскерінің Европалық әскери өнерге ықпалы» деген сұраққа жауап іздейтін болсақ.

Европа даласында екі жүз жылдан аса уақыт үстемдік құрушы Авар қоғамын жасаушылардың мықты қаруланған әскері мен соғыс тактикасындағы асқан шеберлігі жөнінде, Византия жазба деректері талай жазған болатын. Себебі авар ордасы Шығыс Европа жеріне орнығып, Византия империясымен қатынасқа түскен. Стратегикон және тағы басқа жазба деректер бойынша авардың мықты қаруланған сатты атты әскеріне сол заманда тең келетіндей европадей мемлекет болмады деген. Тек, император ІІ Юстиннің билігінен бастап аварларды жеңу үшін, аварлардай қаруланып тактикасын тиімді пайдалану керек деп, авар басқыншылығына тойтарыс бере бастаған. Император Тиверидің билігінде Менандрдың жазба материалдары бойынша авар көсемдерінің балаларын кепілдікке алып, келісімге келген дейді, яғни қағанаттың әскери көсемдерінің балаларын болашақ билікке келуші ұрпақ деп, оларға империяның мүддесінде тәлім-тәрбие беріп, оқытқан.

Авар қағанатының соғыс пен саяси аренада үлкен жетістікке қолжеткізуіне басты себеп мықты қаруланған атты әскер мен тиімді соғыс тактикасын жүргізуі, ұлы жеңістерге жеткізді. Жемісті жаугершілік соғыстардың барысында аварлар Византия империясы сияқты алпауыт мемлекеттермен терезесі-тең саяси қарым-қатынас жасауға мүмкіншілік алды. Бұл жағдайлар авар қағанатының саяси беделі мен абыройын асқақтатты.

Аварлардың соғыс жүргізу тактикасы сақтардың тактикасына өте ұқсас, жауынан қашып жүріп соғысу, шегінгендей болып артынан садақтан оқ жаудырығаннан кейін, ауыр қаруланған атты әскерін соғысқа шығарып жаудың шебін бұзған. Бұл соғыс жүргізу тактиканың тиімділігі жау аварлардың жақын соғыстан қашуы, әскери әлсіздігінің нәтижесінде үнемі шегініп отырады деген жалған ой тудырып, жаудың босаңсуына, қарсыласын бағалай алмауына алып келген. Осы тактиканы византиялықтар өте тиімді әдіс деп кезінде бағалаған. Яғни аварлардың садақ пен жебемен жеңіл қаруланған атты әскері қашып жүріп шегіну әдісін пайдалана жүріп соғысуы, жаудың шаршауына алып келген. Аварлардың соғыс өнерінде үлкен ревалюциялық жаңалығы: тімірден құйылған үзеңгі мен жүген, авар жауынгерін аттың үстіне шегелеп отырғызғандай мықты және жылдамдықты артуына үлкен себепкер болған. Жеңіл қаруланған садақшы атты әскерден кейін, ауыр қаруланған сауыт жамылған атты әскер жаудың шебін бұзып, талқандаған. Яғни, аварлардың жақын соғыстан қашып жүріп соғысу тактикасы сақ заманынан қалған мұра. Еуропада мемлекеттігін құрған аварлардың сақ пен ғұндардың тікелей ұрпақтары, түрік екендігін тағы бір мәрте дәлелдейді.