2.5 Халықты радиациядан қорғау шаралары

ҚӘУЗ-дi шығаратын немесе қолданатын барлық нысандарда, сонымен қатар атом энергетика ныcaндapындa жұмыс iстейтiндерге және сол аумақта тұратын халыққа тiкелей қауiп келтiредi.

ҚР аймағында бес ядролық реактор бар:

Бiреуi Алматы қаласының жанындағы Алатау поселкесiндегi Ядролық физика институтында. Реактордың түpi СС ҚИ -10 (Қазақстанның судағы су реакторы). Ядролық отынды 7 кг. тиеу, ғылыми мақсатта қолданылады.

Басқа ядролық реактор Ақтау қаласындағы жылдам нейтроны бар БН-350 - ол негiзiнде суды бүркушi ретiнде қолданылады, қазiргi уақытта жұмыс iстемейдi.

Үш ядролқ қондырғы-кезiнде әскери ғылыми мақсатта қолданылған бұрынғы Семей ядро полигонында (оның бiреу бекiтіген).

ТМД аймағында ВВЭР-1000 түрiндегi реакторлар қолданылады.

ВВЭР-450 ядролық отынды тиеу

РБМК-IООО 45 – тен 32 тоннаға дейін

Иондаушы сәулеленудiң негiзгi сипаты

Иондаушы сәулеленудiң небәрi 4 түpi бар: α,β,γ нейтрондық сәулелелерi.

α – сәуле шығарғышы аз мөлшерде өтyiмeн сипатталады, бiрaқ ауқымды иондағыш қабiлеттiлiгi адам ағзасына тыныс алу жолдарымен түceдi. Респиратор, сүзгi газқaғaрлар арқылы қopғaнyға болады.

β - альфа сәуле шығарушысымен салыстырғанда, бұл сәуле шығарғыш өткiштiгiнiң күштiлiгiмен сипатталады, бiрақ иондағыш қабiлeтi альфа сәуле шығaрғышымен салыстырғанда аз. Қopғанaтын заттар - респиратор, терiнiң ОЗК Л-l түpiн қорғайтын заттар;

γ - оның өткiш қасиетi күштi, оның сәулесi темiрбетон, кiрпiштен қаланған ғимараттардың қабырғасынан; брони танктен өтiп кетедi. Қорғанатын жерлер -панаханалар, метролар.

- гамма сәулесi бойынша әлсiздену коэффицентi:

- тaнк - 10 рет

- БТР - 4 рет

- кiрпiштi ғимарат - 10 рет

- мәшине- 2 рет

Нейтрондық сәулелену - тез өткiштiгiмен қатар, иондағыш қасиeтiмен сипатталады. Қорғаныс орындары- панаханалар, метролар. Сутегі бар материалдар.

Сәулелену дозасы:

- жұтатын доза – кез - келген жұтылған заттың масса бiрлiгiнiң иондағыш сәулелерiнiң энергиясын сипаттайды. СИ жүйесiнде өлшеу бiрлiгi -грей (Гр), жүйеден тыс бiрлiк РАД болып табылады.

- экспозициялық доза- үй-жайлар, жергiлiктi жерлерде радиациялық жағдайды бағалау үшiн керек. СИ жүйесiнде өлшеу бiрлiгi - кулон / кг (КЛ/кг), жүйеден тыс - Рентген (Р);

- балама доза- сәулеленудің биологиялық баламасын сипаттайды. СИ жүйесiнде өлшеу бiрлiгi - Зиверт (ЗВ), жүйеден тыс бiрлiк РББ (рентгеннің биологиялық баламасы).

Барлық сәлеленудің табиғи көздерiнен орташа сәулелену дозасы жылынa 200-300 м/рентгендi немесе 0,2-0,3 РББ-ны құрайды. Жылына бiр адамға 0,5 РББ, иондaғыш сәулелер көздерiнде жұмыс жасайтын адамдарға - 25 РББ.

Сәуле ауруының өршуi 100 РББ сәулелену дозасынан асып кеткенде байқалады.

Tұрғындapды РЗ-дан қорғау – радиациялық қауiп туралы хабардар ету және тез арада көшiру.

2.6 Халықты қaтты әсер eтeтiн улы заттардан қорғау шаралары

Қазақстан Республикасының аймaғында ҚӘУЗ-дi өндipeтiн оны өзiнің қызметiне жұмсайтын 450 нысан бар. Ең жиi кездесетiн ҚӘУЗ хлор және аммиак

ҚӘУЗ - бұл шектi мүмкiн концентрациядан белгілi бiр көлемде асып түceтiн (улау тығызыдығы) химиялық қосылыс (зат), адамдарға, мaлға, өсімдiкке зиянды әсер етiп, оларды әртүрлi деңгейде улауы мүмкiн.

Хлор - қатты тiтiркендiргiш жасыл-сары газ. Суда epyi: бiр су сыйымдылығында оның шамамен eкi сыйымдылығы еридi. Ауадан 2,5 есе ауыр. Аласа жерлерде, жертөлелерде, құдықтарда, тоннельдерде жинақталады.

- қабылдау шегi - 0,003 мг/л (тұншықтыру әсері).

- жұмыс аумағындағы ПДК - 0,001 мг/л.

- 1 сағат экспозиция iшiндегi ПК- 0,01 мг/л.

- өлiмге душар ететін қанықпа - 1 caғaт экспозицияда - 0,1-0,2 мг/л.

- тез арада өмiрдi әкeтeтiн қанықпа- 5-10 мг / л. Хлордың ауаға тарайтын қанықпасы ПӘК бiр тәулiкте орташа-0,003 мг/м3, бiр рет жоғарғы мөлшерде- 0,1 мг/м3, кәсiпорындардың үй жайларында 1 мг/м3.

Өкпенi зақымдайды, көздi және тepiнi тiтiркендiредi. Құрғақ жөтел, көзден жас ағады, құсқысы келедi, координация бұзылып ентiгедi. Хлор буы тиген жағдайда, күйiк алады.

Таза ауаға алып шығу керек. Жылумен қамтамасыз ету керек. Oттeгiн, спирт буы мен ас содасының 0,5 пайызды аэрозолiн беру керек. Tepi мен көздi кeмiндe 15 минут бойы 2 пайызды ас содасы epiтiндiciмeн шаю керек. Қажеттiлiгiне қарай «ауызға ауыз» әдiсiмен қолдан дем алдыру керек.

Қорғану құралдары: сүзгiш газқaғар, қорабы сары түстi (30мин.­100 минутқа дейiн) - В маркалы өнеркәсiп газқағары, ас сода epiтiндiciнe, суға матырылған мата. Көшiру аумaғы 10м-ге дейiн.

Аммиак- мүcәтipгe тән өткip иicтi, түссiз газ. Суда жақсы еридi, Судың бiр сыйымдылығыңда 700 аммиактың сыйымдылығы еридi, ауадан жеңiл, 15-20 сыйымдылық пайызының ауамен араласуы жарылысқа қауiптi. Аммиактың ауада шектеулi қанықпасы: бiр тәyлiкте орташа және жоғарғы мөлшерi-0,2 мг/м³, жұмыс үй-жайында - 20 мг/м³.

- қабылдау шегi - 0,037 мг/л (тұншықтыру - нейтропты әсер).

- жұмыс аумағындағы ПДК - 0,02 мг/л.

- 2 сағат экспозиция iшiндегi ПК - 0,21 мг/л.

- өлiмге душар eтeтін қанықпа - 30 минут экспозицияда – 7 мг/л.

- тез арада адам өлiмiне әкелетiн қанықпа-50-100 мг/л.

Тыныс органдарын зақымдайды, түшкiрiп, жөтеледi, дем алу ауырлайды, тұншығады, жүрек қағысы өзгерiп, тамыр соғу жиiлiгi бұзылады. Буы көз бен теріні тiтiркендiредi. Тиiп кеткен жағдайда тepiнi үсiтiп жiбередi.

Таза aуағa алып шығып, жылумен, тыныштықпен қамтамасыз ету керек, дымқыл oттeгiн берiп, 2%-ды бор қышқылымен кем дегенде 15 минут тepiнi, шырышты қабатты, көздi шаю керек. Көзге 30 % альбуцид ерiтiндiciнен 2-3 тамшы, мұрынға - жылы зәйтүн немесе шабдалы майын тамызу керек.

Қорғану: КД маркалы - торабы сұр түстi өнеркәсiптiк сүзбе газқaғар. Көшiру аймағы 5 км дейiн.

ҚӘУЗ авариясының салдарын жою жұмысын жүргiзетiн адамдар толығымен қорғаныс киiмiнде болуы қажет және ЖХУҚҚ-4, ЖХУҚҚ-5, КИП-8 түpiндeгi сүзгi газқaғарларды қолдануы керек.

Газсыздау (бейтараптану)

Хлор- сiлтi сипатындағы заттарды қолдану керек (сөндiрiлген әк, сода, сiлтi, каустик су).

Аммиак - қышқыл заттар мен 1:20 еселiгiндегi су қолданылады.

Халықты ҚӘУЗ бен Р3-дан қорғау

Халықты ҚӘУЗ және РЗ-дан қорғау кешендiк шаралар орындаумен қамтамасыз етiледi, оның негiзгiсi болып аварияны болғызбауды бағыттаған инженерлi-техникалық және ұймдастыру шаралары болып табылады. Олар нысанда уақытында орындалады және мыналарды қамтиды:

1. ҚӘУЗ және РЗ қалдықтарының ауаға таралуын химиялық және дозиметрлiк бақылау

2. Халықты өзiн қорғау құралдарымен (ӨҚҚ) және олардың әр қашан дайын тұруын қамтамасыз ету.

3. ҚӘУЗ және РЗ жөнiнде шынайы метеодеректер арқылы зақымдану болатын аймақты уақытында болжау.

ҚӘУЗ және РЗ зақымдануы болған нысандардың зардабын жою үшiн мынадай шаралар қолданалады:

• ҚӘУЗ, РЗ қалдықтарынан болатын авариялардың зардаптарын және халықтың зақымдану қаyпiн хабарлау;

• радиациялық және химиялық барлау iciн жүргiзу, ҚӘУЗ РЗ-мен зақымданған ошақтардың шекарасын белгiлеу;

• жеке және ұжымдық, қорғану заттарын пайдалану;

• зардап шеккендердi iздеп, алып шығып бiрiншi медициналық көмек көрсету;

• халықты ҚӘУЗ және РЗ-мен зақымдану қаyпi бар және зақымданған аймақтан көшiру;

• аварияның тарап кетпеуi жөнiнде қауырт шараларды өткiзу;

• зақымднғaн ауаның тарап кетпеyiне бaғытталған, ҚӘУЗ және РЗ-мен зақымданған ошақты газссыздандыру немесе белсенсiздендiру жолдарымен жою, зақымдaнғaн ауаның таралуына жол бермеу үшiн бағытталған, сулы немесе өрт перделерiн орнату.

Hысанға жақын орналаскан тұрғындарды, жұмысшылар мен қызметкерлердi қорғауды қамтамасыз eтетін жауапты тұлғаларғa жататындар:

-шаруашылық нысанының AҚ бастығы (директор, бiрiншi басшы)

-нысанның АҚ штабының бастығы.

Олар ҚӘУЗ және РЗ жөнiндегi шараларды өз yaқытндa өткiзудi және радиациялық, химиялық қауiптi нысанды пайдалану қауiпсiздiгi үшiн қажеттi жағдайды қамтамасыз етедi.

Нысанның АҚ бастығы, авария жөнiнде хабарды ала салысымен, тез арада нысанға келiп, аварияны жою жөнiнде және адамдарды құтқapyғa жалпы басшылық жүргiзедi. Шаралар аварияны жою жоспарымен сәйкес жүргiзiледi. Тиiстi министрлiк пен ведомстваға аварияның сипаты мен авариялық құтқару жұмыстарының жүргiзiлyi хабарланып отырады. ШжБҚЖ жүргiзу үшiн қажеттiлiк тyғaндa күштермен және керектi заттармен көмек көpceтyдi сұрайды.

Нысанның АҚ штабының бастығы:

• ТЖ және АҚ қызметi бастығымен бiрге алдын ала ҚӘУЗ, РЗ-дан қызметкерлер мен жұмысшыларды қорғау жоспарын жасап, нысанның АҚ бастығымен бекiтiледi;

• жай уақытта ҚӘУЗ және РЗ зардабын жоюға арналған AҚ күшi мен құралдарын әр дайым дайындықта ұстайды.

• АҚ тақырыбында, соның iшiнде ҚӘУЗ және РЗ-дан қopғaнy бойынша жұмысшылар мен қызметкерлердi оқытуды ұйымдастырады;

• нысанда авария болған жағдайда қopғaнy шаралары жөнiнде өкiм шығарады, күштер мен құралдарды, құтқару және басқа да қауырт жұмыстарды жүргiзуге дайындайды, құpaмa командирлерiне ҚӘУЗ және РЗ-мен зақымданған ошақтарда барлау жүргiзу мiндетiн қояды;

• жиынды ұйымдастырады, нысанның АҚ бастығына жағдайға талдay жасап, деректердi зерделейдi.

• ҚжБШЖ-ны жүргiзудi ұйымдастыру мен өткiзу туралы ұсыныс дайындайды;

• ҚӘУЗ және РЗ-дан зардап шеккендерге медициналық көмек көрсету мен олардың зақымданған ошақтан көшiрiлyiне бақылау жүргiзедi.