2. Кедендік бақылау жүйесіндегі сараптама

2.1. Сараптаушы қызметінің пайда болу және даму тарихы

Кедендік қызметінің даму тарихы, қасиеттерінің кеңеюі сауда және өнеркәсіппен тығыз байланысты және мемлекеттің экономикалық өмірінде болып жатқан өзгерістерді көрсетеді. Қиын өтпелі кезеңдерде әр түрлі мамандарда қажеттілік болып кедендік жұмыс қиыншылықтарын шешу керек болды.

Алғашқы хаттама дәлелдемелер Ресей шекарасынан сапасыз тауар тасымалдаға қарсы күрес 14 ғасырда Иван 4 Грозный кезеңінде байқалады. Келесі Ресейдегі ең беделді кезеңі сапасыз тауарға қарсы күрес петрлік кезеңге сай келеді.

Көптеген жылдар бойы негізгі сұрақтардың бірі, сараптаушылар айналысқан, құрамында спирті бар өнімдерді экспорт және импорттау және оларды тексеру. Русь орыс ұлттық сусын «Арақ» 14 ғ өз атына ие болды. Польдік «Водка» сөзінен шыққан, бұрын ызғырту кезінде алынатын сусын «нан шарабы» ал оны сату аулаларда Иван 4 ішу реформасына тиісті болды. Петр 1 кезеңінде аулалар «кружало» деген атқа ие болды. Нан шарабының ең үздік сорты «көпіргіш», ол 15 % спирт араласымен қайың көмірінен өткізу және тазартудан кейін дайын болған. Нан шарабын дайындау үшін тек қара бидай, ал 18 ғ ортасынан бастап арақ дайындау үшін сары бидай пайдаланылған. Қарапайым арақты «полугар» деп атаған, ал жаманын «перегар» деп атаған. 18 ғасыр аяғында спирт зығырту картоптан, және қантты қызылшадан жасалынатын, бірақ сапасы төмен, Прибалтика және Моңғолиядан әкелінетін, ол арақ «Брандахлыст» деген атқа ие болды. Сондықтан 1860-1861 жж шетелдегі спирт тсымалдау оынң нашар сапасына байланысты тыйым салында. Тағы да шараптың пайда болу тархы. Шарап көпшіліктің ұнатар сусыны, өз жұмысын зор атқарған кедендік қызмет көмегімен ойлап табылған.

15 ғ. ағылшындар көрші Франциядан шарап тасуға жоғары салық қойды. Француздар тұтынушы жоғалтапас үшін шараптан суды буландыра бастады, пайда болған қоспаны шекарадан өткізіп, Англияда қайтадан сумен араластырды. Ағылшын ланкеспелері сусынды дәм татқанда, оны анағұрлым жақсырақ көрді. Шараптың пайда болу тарихы осындай.

19 ғ. аяғында экономикадағы елеулі өзгерістер кезінде, жаңа тауар түрлері шығып, экономикалық және онымен тығыз байланысты сұрақтармен кедендік саясатта ғылым-мамандар айналысты. Соның ішінде атақты орыс химигі Д.И. Менделеев оқиға ортасында болған, мұнай өнеркәсібінің дамуымен байланысты. Дәл сол уақытта ең алғаш мұнай қазбалары ашыла бастады, алғашқы мұнай құбырлары салыну талқыланды.

Бұл қиыншылықты терең зерттеген Д.И.Менделеев мұнай акциздік салым формасы және толық сипат жүйесіне анықтама берді, таар сапасына байланысты акцизді дифференциалды ұсынды, мұнай өнімдерін сату жағынан Ресейге еркін мүмкіншілік берді.

Бұл сұрақтарды зерттей келе ғалым мынадай қорытындығы келді, орыс өнеркәсібінің дамуын тежегіш шикізатты шығару және дайын тауарды кіргізу арасындағы байланыс дұрыс еместігін. Сондықтан кедендік төлемді өзгерту қолға алынды, соның нәтижесі «Анықтау тарифы, немесе 1891 ж Ресей өнеркәсібін дамуын зерттеу оның жалпы төлемімен байланысты. Кедендіе төлемді қайта қарау комиссиясы жедел көрсеткіш болды. Оны қаржы министрі басқарды, құрамына ірі-ірі ғалымдар, министрлік өкілдер, сауда-өнеркәсіп аймағынан. Д.И.Менделеев комиссия құрамында жұмыс істей келе химимялық өнімге төлем бағаларын ұсыну жұмысында жазған «Өз заманында көп отырыстарда болғанмын және орыс өмірінің маңызды сұрақтарын талқылағанда қатысқанмын, бірақ толық сеніммен айта келе мен өмірімде мұндай жиналысты, 1890 ж. Төлем комиссиясындай көрген емеспін», сол кездегі адамдар бар ынтамен және санасымен, өз жұмысын біле отырып өз басына ортақ пайда үшін қиыншылық асқан. Комиссия жұмысы шетелден әкелінген барлық тауарларға кедендік саясатын толық қарастыру қажет еді.

Салық салынғаннан кейін қабылданған төлемге сай, спирт өнімдері өз қажеттілігіне байланысты, бұл сусындарды айыра білу қажеттілігі туындай бастады. Кейіннен шетелдік салық маргаринге салынғаннан кейін, зерттеудің құрал-сайман әдістері пайда болды.

Осы уақытқа таман кедендік жұмыс тәжіриебесінде кез-келген тауарды осы немесе басқа төлемге жатқызу туындады. Мысалы 1864 Семейде Қытайдан әкелінетін күмісті сараптауға арналған пробиркалық зертхана ашылды, бұл бағалы металлдың өтірік болуы мүмкін еді. 1895 ж. кедендік жинақ Департаментінде құрамында арнайы білімі бар 12 адамы бар техникалық зертхана ашылды. 1906 ж. қылмыстық іс жайында спиртті өнімді тасымалдау егер оның шығу тегі дәлелсіз болса ол қылмыстық іс болып саналады, ал туралығы зертханада анықталады.

1919 ж. «Кедендік жаршы» № 9 журналында, Ресейде мынадай статья көрсетілген «Сыртқы тауар айырбасқа арналған Кедендік бақылаудың негізі басқаруда кедендік зертхана маңызы туралы», соның ішінде шетелден келетін сапасыз өнімдерден отандық сауданы қорғау сұрақтары нақты талқыланды.

20 ғ. басында Ресейде ірі кедендерде, алдымен сараптаушы (қазіргі аты) химиялық топ ал сонан соң кедендік зертханалар пайда болды. Қазіргі кезде, ең алғаш зертхана қатарында тек біреуі ғана сақталған, Ресейдің кезіндегі аймағы Финляндияда 1906 ж. пайда болған. Финляндиядағы кедендік қызмет дамуына зертхана септігін тигізді, оның сезімтал бөлігі бола отырып, өз мемелекетінде ғана емес, дүние жүзі зертханалар арасында маңызы зор болды.

Кедендік зертхана жүйесі дүние жүзіне танымал және оның қажеттілігі барлығымызға белгілі. Оның айрықша қасиеті басқа тауар сараптау мекемелеріне қатысты, ол мемелекет көзқарасын қорғау және тұтынушы құқықтарын қорғау, мұны басқа сараптау жүйелері жүзеге асыра алмайды. Шетелде Кедендік зертханалар бірнеше он жылдықта қызмет етеді. Ең атақтысы АҚШ-та – Нью-Йорк те кедендік зертханалар, Сан-Францискода, Чикагода, Саваннада, Жаңа Орлеанда, Лос Анджелесте және т.б.; Германияда – Кельнде, Берлинде; Ұлыбританияда –мемлекеттік химиктің Лондондағы зертханасы; Жапонияда – Токиода Орталық кедендік зертхана; Австрияда – кедендік зертхана; Финляндияда – Хельсинкиде Кеден зертханасы; Турцияда – 25 кедендік зертхана; Кореяде – Орталық және төрт аймақтық зертхана.