Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
БАНКТІ~1.DOC
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
643 Кб
Скачать
☆

59. Ақшаның мәні және қажеттілігі.

Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар тауар өндiрiсiнiң дамуындағы бiрден-бiр шарт және өнiм болып табылады. Тауар – бұл сату немесе айырбастау үшiн жасалынған еңбек өнiмi. Адам еңбегiнiң өнiмi (зат), оны өндiрушiлердiң белгiлi қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың бекер болғаны: мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, Өйткенi оның қоғамға қажеттi шамасы. Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi тґтыну құнын алу құралы бола отырып, өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. «Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол - ақша». Әрбiр ерекше тауар мiндеттi түрде тұтыну құны ретiнде көрiнедi. Ақша - өндiру мен бөлу процестерiнде адамдар арасындағы белгiлi бiр экономикалық қарым-қатынастарды көрсететiн, тарихи даму үстiндегi экономикалық категория болып табылады.

Ақшаның өмiр сүруiндегi объективтi қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi және тауар айналысында ақша айырбас құрып болып табылады. Тауар және ақша бiр-бiрiмен бөлiнбейдi. Ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.

60. Бюджет тапшылығы және оның себептері

Мемлекеттің қаржы жүйесінде негізгі орынды мемлекеттік бюджет алады. Бюджет бұл табыс пен шығыстың тепе-теңдігін көрсететін баланс. Бюджеттік жүйе – күрделі жүйе, оның құрылымы елдің мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық құрылымына байланысты болады. Мемлекеттік бюджет дегеніміз мемлекеттің аппаратын, қорғаныс күштерін және әлеуметтік-экономикалық мәселелерін шешу үшін мемлекеттің ақша ресурстарының орталықтандырылған қоры. Бюджеттің негізгі табыс көздері мыналар: фирма табысына салынатын салық,жергілікті салық, сатудан түскен табысқа салық, бюджеттік емес түсімдер т.б. Ал шығыс көздері қоғамдық-мәдени бағдарламаларды, мемлекеттік қорғанысты және басқаруды қаржыландыру, несие беруді қамтиды.

Әр бюджеттің кіріс және шығыс бөлігін теңестірген, яғни баланстаған дұрыс. Баланс - бұл тепе-тецдік, бюджетті жа­саған кезде негізгі мәселе мемлекеттің ақшалай түсімдері мен шығыстарының осындай жай-күйіне жету болып табылады. Кірістердің шығыстардан, яғни бюджетке түсетін түсімдердің жалпы сомасының шығыстардың және қайтарымды негізде бөлінетін кірістердің ауқымынан асып түсуі бюджет артығын – профицитті құрайды. Бюджет тапшылығы экономиканың жай-күйін камтыйтынын көрсетеді, ал оның болуы мына себептерге байланысты: 1) елдің экономикасында өндірістің жалпы құлдырауы; 2) қоғамдық өндіріс шығындарының өсуі;3) айналысқа тауар жиынымен жабылмайтын акшаны шек­тен тыс шығару; 4) бюджеттің шығыстарында экономиканың даму деңгейіне сәйкес келмейтін едәуір әлеуметтік шығыстардың басымдығы; 5) әскери-өнеркәсіп кешенін ұстауға жұмсалатын әскери шығыстарды, басқару шығыстарын қаржыландырудың қомақты ауқымы; 6) "көлеңкелі" экономиканың ірі аукымды айналымы; 7) ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шыгыстар мен ысырап­тар; Бюджет тапшылығын төмендетудің мынандай әдістері болады:1) шығыстар тұрақты, кірістер өседі; 2) кірістер тұрақты, шығыстар азаяды; 3) кірістер өседі, шығыстар азаяды (тапшылық 2 еседен төмендейді). Бюджет тапшылығын қаржыландырудың жолдары: 1. Ақша белгілерін шығару. 2. Мемлекеттік қарыздар. 3. Шетелдік қарыздар. 4. Ұлттық байлықты пайдалану.