107. Бағалы қағаздар

Бағалы қағазар – мүліктік құқықты растайтын ақшалай қаражаттар ж/е мұндай қаражаттарды шығарған ұйымға о-р-ң иелері-ң қарызы-ң қатысы. Б. қ. – мүлікті иемденуге құқық беретін ақшалы құжат н/е қарыз берушіге қарыз алушының берген қарыз міндеттемесі.

Б. қ. функция-ры:

1) Эк-а сала-ры б/ша, территория мен ел-р, халық топ-ры мен жік-рі, халық-қ эк-а сала-ры ж/е мемл-т арасында ақша құрал-рын (капиталды) қайта бөледі;

2) Иелерінің құқық-ры: капиталға, басқаруға қатысуға, қажетті ақпаратқа;

3) Капиталдан табыс н/е капитал-ң өзін алуды қамт-з етеді.

Бағалы қағаздарды бағытталуы немесе шығарылу мақсаты бойынша қысқа мерзімді ақша нарығының және капиталдар (инвестициялар) нарығының бағалы қағаздары деп бөлуге болады. Ақша нарығында айналу мерзімі бір күннен бір жылға дейінгі қысқа мерзімді бағалы қағаздар сатып алынады және сатылады. Оларға коммерциялық, банктік, қазыналық вексельдер, чектер, депозиттік және жинақтаушы сертификаттар және т.б. жатады. Олар займ қатынастарына негізделген. Шығару мақсаты – төлем және ақша айналымының үзіліссіздігін қамтамасыз ету.

Инвестициялар нарығы капиталдар қозғалысын білдіреді және ортамерзімді (бес жылға дейін) және ұзақ мерзімді (бес жылдан жоғары) бағалы қағаздар, сондай-ақ мерзімсіз қор құндылықтарымен сипатталады. Соңғыларында өтеудің соңғы мерзімі жоқ (акциялар, мерзімсіз облигациялар).

Инвестициялық бағалы қағаздарды, өз кезегінде, екі категорияға бөлуге болады: 1) қарыздық бағалы қағаздар, займдық қатынастарға және эмитенттің келісілген мерзімде пайыздарды төлеу және негізгі соманы өтеу міндетінің жүзеге асырылуына негізделген (облигациялар); 2) меншік қатынасын білдіретін және меншік иесінің корпорация капиталындағы үлесі жайлы куәлік болып табылатын бағалы қағаздар (акциялар).

Кейбір бағалы қағаздар айналу мерзімінің бір жылдан аз екендігіне қарамастан ақша нарығында емес капиталдар нарығында қызмет етеді (мысалы, опциондар).

109. Салық салу ж/е мемл-ң салық қызметі

Салық – мемл-к бюдж-ке заңды ж/е жеке тұлға-рдан белг-бір мерзімде ж/е белг-бір көлемде алынатын заң б/ша қарастырылған міндетті төлем-р.

Салық салу – табысты ж/е мемл-т қаржысын толықтыруды зеттеу әдісі, яғни мемл-т салық салу процесі арқ өз қажеттілік-рін қанағаттандырады.

Салық салу элемент-рі: субъ-т, объ-т, с көзі, с ставкасы, с өлшем бірлігі, салық оклады, с жеңілдік-рі, с төлеу мерзімі мен тәртібі, с төлеуші-ң ж/е с қызмет орган-ры-ң құқы мен міндет-рі, с-ң төлеуін бақылау, с-қ жазалау шара-ры.

Салық қызметі ҚР мемл-к с комитетінен ж/е обл-ғы, ауд-р-ғы, қала-р мен қалалық ауд-р-дағы мемл-к салық басқарма-ры мен бөлім-рінен тұрады. С қызметін ҚР мемл-к с комитеті-ң төрағасы басқ-ды. ҚР мемл-к с комитеті-ң төрағасын ҚР Президенті, ал орынбасар-ры ж/е с полициясы басқармасы-ң бастығын Қ Үкіметі тағайындайды. Облыс-р-ғы, ауд-р-ғы, қала-р мен қла-қ ауд-р-ғы с комитеті басқармасы ж/е бөлім-рі бастығын мемл-к с комитеті-ң төрағасы тағайынд-ды.

Барлық деңгейдегі салық қызметі орган-ры заңды тұлғ-р б.т., о-р респ-қ бюджет есебінен қаржыландырылады. Салық қызметі органдары орталық және жертілікті атқарушы өкімет органдарымен, құқық қорғау, қаржы және басқа мемлекеттік бақылаушы органдарымен өзара қарым-қатынас жасап отырады, бірлескен бақылау шараларын қолданады, заңға сәйкес өзара ақпарат алмасады. Мемлекеттік өкімет органдары ҚР-ның салық заңдары мен респуб-қ және жергілікті бюджеттерге басқа да төлемдер туралы заңдардың орындалуына бақылау жасау жөніндегі міндет-рді атқаруында, салық бұзушылық пен қылмысқа қарсы күресте салық қызметі орган-рына жәрдемдесіп отыруға міндетті.

Салық қызметінің негізгі міндеттері мыналар:

- салық заңдарының орындалуын қамтамасыз ету, оның тиімділігін зерделеу;

- зандардың, салық салу мәселелері жөнінде басқа мемл-рмен жасалатын шарт-р-ң жоба-рын әзірлеуге қатысу;

- салық төлеушілерге олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, салық заңдары мен салық салу жөніндегі нормативті актілердегі өзгерістер туралы салық төлеушілерге уақтылы хабарлап отыру. •

Салық қызметі органдарының негізгі міндеттері:

1) салық телеушілердің құқықтары мен мемлекет мүдделерін сақтау ж/е қорғау, салық-ң дұрыс есептеліп, толығымен, уақтылы төленуіне бақылау жасау;

2) салық төлеушілер мен салық салынатын объектілердің, есебін уақтылы алу;

3) салықты есептеу мен төлеуге байланысты декларацияның және басқа құжаттардың нысандарын әзірлеу;

4) салық тәртібін бұзушыларға, салықты уақтылы төлемеуші-рге, салықты дұрыс есептемей өз табысын азайтып көрсеткен заңды жәке жеке тұлғаларға заңға сәйкес шаралар қолдану;

5) салық төлеуден жалтарып жүрген жеке ж/е заңды тұлғаларды салық полициясының бөлімшелерімен бірігіп іздестіруді жүзеге асыру;

6) мәліметтер құпиясн сақтау.

Салық қызметі органдарының мынадай құқықтары бар:

1) ҚР-ның заң-рына сәйкес тәртіп пен шарт-р негізінде заңды және жеке тұлға-рдың барлық ақша құжат-рын, бухгалтерлік кітап-рын, есеп-рін, смета-рын, қолда бар ақшалай қаражатын, бағалы қағаздарын және басқа да құндылықтарын, есеп айырмаларын, декларция мен бюджетке салық пен басқа төлемдерді есептеу мен төлеуге байланысты құжаттарын тексеруге;

2) ұйымдардың лауазымды адамдарынан салық жөнінде тексерулер барысьнда пайда болатын мәселе-р жөнінде анықтама-р, ауызша ж/е жазбаша түсініктеме алуға;

3) салық полициясы бөлімшелерімен бірлесе отырып салык, тергеулерін жүргізуге;

4) өз өкілеттігін жүргізген кезде қолданылып жүрген заңдарға сәйкес, ұйымдар мен азаматтардың табыс түсіру үшін н/е тұрған жеріне қарамастан, салық салынатын объектілерді ұстауға б/ты пайдаланылатын кез келген өңдірістік, қойма, сауда ж/е басқа да үй-жайларын тексеруге құқы бар. Ұйымдардың басшылары мен азаматтар салық қызметі органдарының лауазымды адамдарын аталған үй-жайларды тексеруге жіберуден бас тартқан жағдайда салық инспекциялары мұндай субъектілердің салық салынатын табысын олардың табыс алып отырғанын дәлелдейтін құжаттар негізінде анықтауға құкы бар;

5) салық заңдарын бұзған ұйымдарға, лауазымды адамдарға ж/е азаматтарға заңға сәйкес айыппұл салуға;

6) салық айыппұл ж/е өсім белгіленген мерзімде төленбеген кезде, салық төлеуішлердің жылжымалы және жылжымайтын мүлкінің, ақша-валюта қаражатының тізімдемесін жасауға;

7) ҚР ҰБ мен о-ң бөлімше-рінде заңдармен белгіленген қор-рға аударымдар жасаудан кейін қалған пайданың бюджетке толық және уақытылы түсу мәселесі бойынша тексерулер жүргізуге;

8) қызмет бабындағы мақсатта басқа заңды тұлғалардан, банктерден, биржалар мен азаматтардан тексерілетін үйымдар мен аэаматтардың кәсіпкерлік қызметі, операциялары ж/е шотындағы ақша қаражатының жай-күйі туралы мәліметтерді алуға.

Салық төлеушілер өз тарапьшан мынадай міндеттерді атқарулары тиіс:

1) уақытылы салық инспекциясына тіркеліп, тіркеу нөмірін алуға;

2) мемл-к салық комитетінің актілеріне сәйкес есеп құжаттамаларды жүргізуге, осы есеп құжаттамаларды бес жыл бойы сақтауға;

3) белгіленген мерзімде салық декларациясын тапсыру;

4) атқарылған жұмыс н/е көрсетілген қызмет үішн төлемді жүзеге асыратын салық төлеуші салық қызметінің талабы бойынша атқарушыға төленген сомалар туралы ақпарат беруге;

5) салық заңдарын, салық төлеу тәртібін, салық төлеу мерзімін қатаң сақтауға.

Салық төлеушінің құқықтары:

1) салық жөнінде жеңілдіктерге деген құқығын растайтын құжаттарды табыс етуге;

2) жүргізілген тексерулер актілерімен танысуға;

3) салық органдарына салықтарды есептеу мен төлеу және жүргізу мен тексеру актілері жөніндегі түсіндірмелерді ұсынуға;

4) заңға сәйкес тәртіппен салық органдарының шешімдеріне шағымдануға;

5) салық салуға қатыссыз деп саналатын ақпарат пен құжаттарды тапсырмауға құқы бар.